head

 

 

 

ناسیۆنالیزم‌و ئازادی، سەرەتایەك دەربارەی رەفتاری دیموكراسیانە

 

 

 

مەریوان عەلی

سەرەتا، دوو پرسیاری سەرەكی:
رەفتار و هەڵسوكەوت و پەیوەندییە ناوەكییەكانی نێو هەر كۆمەڵگایەكی دونیا، لە رووی كۆمەڵایەتی مادی و رۆحیەوە، پابەندی كۆمەڵێك بەها و فكرە و شفرە و رێسای تایبەتە بە ترادسیۆنی هەر كۆمەڵگایەكی مرۆڤایەتی، بڕێكی زۆری ئاڵوگۆڕ و پەیوەندیەكانی نێو ئەو چەمكانەش، بەجۆرێك لە جۆرەكان مانای چارەنوسی هاوبەش و مێژووی هاوبەش و زمانی هاوبەش پێكدەهێنێت، لە بنەڕەتدا هەموو ئەو هاوبەشیانە پێكەوە سەرزەمینێكی چونیەك دەخوڵقێنێت بۆ ئەوەی چارەنوس و مانەوە و ژیان و گوزەرانی كۆمەڵگایەك لە سنورێكی جوگرافی و مێژوویەكی پێكەوەیدا كۆبكاتەوە، ئەمەش ئەو قەدەرەیە كە كۆمەڵێك كەسی زۆر پێكەوە ناودەبات بە نەتەوە.
وەلێ مێژووی نەتەوەكان بریتیە لەو مێژووەی چارەنوسی نەژادیانەی گروپ و جڤادەكان پێكەوە دەبەستێتەوە، ئەمە لە كاتێكدا جوگرافیایەكی دیاریكراو سەرجەم ململانێی نێوان شوناس و گروپ و جڤادە جیاوازەكان لەخۆدەگرێت، هەر لەسەرەتاوە، تێدەگەین ئەم جۆرە رێكەوت و ململانێیانەی نێوان شوناسە جیاوازەكان لەسەر زەمین و مێژوویەكی دیاریكراودا، بریتیە لەو كێبركێیەی نێوان نەتەوە جیاوازەكان، كێبركێ و ململانێیەك لە مێژە بێ كۆتایهێنان ئەنجامدەدرێت، ئەمەش لەجەوهەردا بەخاتری باڵادەستی لایەك بەسەر ئەویتردا(نەتەوەیەك بەسەر نەتەوەكانی ترا)، نوسینەوەی ئەم مێژووەش بەشێكی برتییە لە مێژووی داگیركاری نەتەوەكان و بەشەكەی تری بریتیە لە ئازادی نەتەوەكان.
ئەم لێكۆڵینەوە لە رووی تیوریەوە گەڕانێكە بۆ دەستكەوتنی وەڵامی دوو پرسیار، كەلە رێگەیەوە رۆدەچێتە نێو باسێكی قوڵا دەربارەی پەیوەندیەكانی نێوان ناسیۆنالیزم و ئازادی، پرسیارەكانیش بریتین لە، ئایا ناسیۆنالیزم سەرچاوەگری رەفتارێكی سیاسی دیموكراسیانەیە؟ بەبارێكی تردا لە رووی پراكتیكیشەوە بەشوێن ساغكردنەوەی ئەو هۆكارانەدا دەگەرێت، كە بۆچی داواكاری ئازادی لای ناسیونالیستەكان، لە زۆر وێستگەی مێژووییدا بە دەسەڵاتێكی ستەمكارانە كۆتایی دێت؟ بەتەنیشت ئەو پرسیارانەوە، پرسیارێكی تریش بزوتنەوەی ناسیونالیستی كوردی دێنێتە نێو باسەكەوە، بۆچی بزوتنەوەی ناسیۆنالیزمی كوردی بۆ چەندین دەیەیە لەنێو بازنەیەكی داخراودا دەسوڕێتەوە؟


 سیاسەت و شوناس و ناسیۆنالیزم
بێگومان ئەم ووتارە ئیش لەسەر ئەو پرسە سەرەكییە دەكات كە، هەموو كلتور و نەتەوەیەكی جیاواز پێویستە لەسەر بنەمای رێكخستن و كیانێكی سیاسی سەربەخۆ دابمەزرێت، ئەو كیانەش كە لە جەهەردا گوزارشت لە مافی چارەی خۆنوسین بكات، كە تێدا ڕەچاوی مافی مرۆڤ و دیموكراسی و ئازادیە گشتیەكان بكرێت، ئەم تێزە لە بنەڕەتدا هیچ نییە جگەلەوەی نەتەوە توانای گوزارشتكردنی هەیە لە بەها مەعنەوی و مادی و رۆشنبیرییەكانی شوناسی خۆی لە چوارچێوەی دەوڵەتێكی نوێی هاوچەرخدا، لێرەدا رۆشنبیری بەو مانایە بەكاردەهێنین كە محەمەد عابد الجابری لە وتارێكیدا پێناسی دەكات ئەو دەنوسێت"رۆشنبیری بریتیە لەو ئاوێتە پێكەوە گونجاوەی نێوان یادەوەری و وێناكردن و بەها و هێما و گوزارشت و داهێنانەكان و ئەو دەرچونانەی كەلەلایەن كۆمەڵێكی مرۆڤیەوە دەپارێزرێت، كە دەبێتە شوناسی شارستانی نەتەوە یان هاوماناكەی.." دواتر لە درێژەی پێناسەكەیدا جابری دەنوسێت"رۆشنبیری دەروازەی ڕەسەنی مێژوویانەی نەتەوەیەكە لە نەتەوەكان، كە تێروانین لەم نەتەوەیەوە بۆ گەردوون و ژیان و مردن و مرۆڤ و ئەرك و توانا و سنورەكانی، وا دەخوازێت كە پێویستە چی بكات و چ ئومێدێكی هەبێت"(1).
كێشەكە لەرووی سیاسیەوە هەر لەم خاڵەوە سەرچاوەدەگرێت، داخۆ ئەو كیانە تایبەتیانەی نوێنەرایەتی كلتور و شوناس و رۆشنبیریە جیاواز دەكەن دەتوانن هەڵگری مانا و بەها و پراكتیزەی دیموكراسی بن؟ راستر داخۆ دیموكراسیەت دەتوانێت لە نێو رۆشنبیری و شوناس و كلتورە جیاوازەكاندا پەراوەبكرێت؟
ئەگەر ئەوە بزانین، كە شوناس و رۆشنبیری توخمێكی ناجێگیر و گەشەسەندو و گۆراوە، جسمێكە دەخوڵقێت نەك ئامادە و دروستكراو بێت، شوناس و رۆشنبیری وەك هەر توخمێكی تری ناو كۆمەڵە جیاوازەكانی دونیا گەشەدەكات، دەپوكێتەوە، دەوڵەمەند دەبێت بە ئەزموون و رووداو و كارەسات و سەركەوتن و شكستەكان، راستیەكەی پرۆسەی ئەرشیفەی كۆمەڵگایە، لەنێو مێژوو و ئێستا و داهاتوودا دەژی.
 شوناس وەك هەر چەمكێكی تری ناو كایە مەعریفی و سوسیۆلوجیەكان، كاریگەرە بە شوناس و رۆشنبیرییە جیاوازەكانی دەرەوەی خۆی، بەوپێیە شوناس وەك هەر توخمێكی تری زیندوو، كاریگەری دروستدەكات و كاریگەریشی لەسەرە، شوناسی تاكە كەس لەناو گروپ و جڤاد و رێكخراوەكاندا، بریتیە لە ناساندنی تاكە كەس لە چەند گۆشەنیگا و ڕەهەندێكی رێژەییەوە، لەو بارەیەوە جان فرانسوا بایار دەنوسێت"خبرەی مێژوویانە دەریخستوە شوناسی تاكە كەس پابەندە بە بارودۆخەوە، فرە ڕەهەند و رێژەییە، كەسێكی نیشتەجێی لە سان مالو خۆی وەك مالونی(مەبەست لە سان مالویە)دەناسێنێت لەبەرامبەر كەسێكی رین، وەكەسێكی بەریتانی لەبەرامبەر كەسێكی پاریسی,...."(2) بایار لە درێژەی نوسینەكەیدا، باس لەوەش دەكات سەرجەم ئەم شوناسە تاكە كەسیە وێناكراوانە (بە گوزارشتی ماكس فیبر) پێدەچێت ئاوێتەبنەوە لەگەڵا جڤادە كۆمەڵایەتیەكان بۆ نمونە لە كایەی سیاسیدا، بەبێ ئەوەی شوناسی ئەو جڤادانە وەك شوناسی تاكە كەسەكان دابمەزرێت، هەروەها شوناس وەك لایەنێكی تایبەت بە ناساندنی گروپ و جڤادێك لە نێو نەتەوەدا، بایار بۆ ئەم جۆرە پۆلێنەی شوناس، نمونەی شوناسی هوتو دەهێنێتەوە بەرامبەر توتسی لە روندا كە هەردوولا بەناوی شوناسەوە هەزارانیان لە یەكتر كوشت، بایار ئەوەش روندەكاتەوە كە هەردوو شوناسی(هوتو و توتسی) پابەندی هیچ جۆرە سەرچاوەیەكی بەیەكەوە بەستنی ئەم دوو جۆرە شوناسە جیاوازە نەبۆیەوە لەوانە (باوەرهێنانیان بە مەسیحیەت، یان بە دیموكراسیەت، یان بە نەتەوەی رواندی)(3)، واتە كاریگەری ململانێی نێوان شوناسی توتسی و هوتو لە روندا لەسەر و ئاین و بەها دیموكراسی و نەتەوەییەكانەوە بووە. لەلایەكی ترەوە دەتوانین شوناس لەسەر ئاستی نەتەوە پۆلێن بكەین وەك نەتەوەیەك لە نێو نەتەوەكانی تری دونیادا، بۆنمونە شوناسی كوردبوون وە نەتەوەیەك بەرامبەر شوناسی عەرەب و تورك و فارس ...، لێرەوە چەمكی شوناس بە مانا فراوانەكەی لەكایەی رۆشنبیری و سیاسی و ئاینی و نەتەوەیی..، لەهەر سێ پۆلێنی تاكە كەش و جڤاد و نەتەوەدا ریزبەند دەكەین، ئەم سێ پۆلێنەش، بێبەری نابن لە رووبەروبونەوە و هێرش و كاریگەری توخمەكانی دەرەی خۆیان لەسەریان، رووبەرویەك كاریگەری دروستدەكات و كاریگەریشی تێدەكرێت، چونكە لە بنەڕەتدا شوناس توخمێكی زیندووە نەك بەستوو.
هەڵبەت هەموو لێكۆڵینەوەیەك دەربارەی ناسیۆنالیزم دەمانباتەوە سەرئەوەی لە فەلەكی سیاسەت و شوناسدا بۆ مانا و ڕەهەندە فكری و مەعریفیەكانی ناسیۆنالیزم بگەرێین، ئەم گەرانە لە دابەشبونی تیوری بابەتیانە و خودیانەی سەرچاوەكانی سەرهەڵدانی چەمكی نەتەوە دوورمان دەخاتەوە، كە دواتر لای زۆرێك لە بیرمەند و تیوریستەكان وەك مەرجی نەتەوەبوون تەماشاكراوە.
پێشمەرجەكانی بوونی نەتەوە چ لای تیوری بابەتیانە كە پشت دەبەستێك بە كۆمەڵیك توخمی بەرجەستەیی وەك نیشتمان و زمان و نەژاد و كلتور و هەموو ئەو ماتریاڵانەی خاڵی هاوبەش و چارەنوسی هاوبەش كۆیاندەكاتەوە، لە كاتێكدا تیوری خودی (زاتی) پێ لەسەر ئەو خاڵانە دادەگرێت كە زیاتر لە شێوەی شفرەی جیاوازجیاواز دەردەكەون و لە نەتەوەیەكەوە بۆ نەتەوەیەكی تر گۆڕانی ریشەیی قوڵیان بەسەردا دێت، توخمە سەرەكیەكانی ئەم تیورە پابەندی ئیرادە و یادەوەری و رستێك بەها و سومبلی نەتەوەیین كە دەبنە خاڵی هاوبەش و شادەماری دروستبوونی نەتەوە.
راستیەكەی هەردوو تیورەكە كار لەسەر ناساندن و شیكاركردنی چەمكی نەتەوە دەكەن، نەتەوە وەك شوناسێك دەناسێنن، كە تایبەتمەندی خۆی هەیە و بوونێكە بەرامبەر جیهان رادەوەستێتەوە بەوەی شوناس و پێگەی جیاوازی هەیە لەوی بەرامبەر. خەسڵەتەكانی دابەشكردنەی نەتەوە بەسەر ئەم دوو تیورەدا هیچ نییە جگەلەوەی كار بە چەمكی شوناسێك بكرێت لە ڕەهەند و مەودایەكی فراونتر و قەرەباڵغترەوە، بەمە شوناس مانا و بەهایەك بە كۆمەڵێك خەڵكی زۆر دەبەخشێت (كە دواتر لەسەردەمی مۆدێرنەدا چەمكی جەماوەر دادەهێندرێت، وەك گوزارشتێك لە كۆمەڵێك خەڵكی زۆر)، كە گەورەتر و فراوانترە لەو خەسڵەتانەی گروپ و دەستە كۆمەڵایەتیەكان و خێڵە جیاوازەكان بەخۆیانی دەبەخشن، ئەویش شوناسی نەتەوەیە.
لە هەر دوو تیورەكەدا(4)، گەرانێكی قوڵ بەدیدەكرێت لە پێناو دۆزینەوەی شوناسێكی دەستەجەمعیدا، گەرانێك جارێك ئیرادە و یادەوەری و .. رابەرایەتیدەكات، كە دەخوازێت خۆشی و ناخۆشی و سەركەوتن و شكستەكانی نەتەوە بكاتە رایەڵەی بەیەكەوەبوون و هاوبەشیبوون و نەتەوەیی بوون، لە هەندێك جاری تردا نیشتمان و زمان و كلتوری هاوبەش.. رابەرایەتی ئەو بزوتنەوە نەتەوایەتیانە دەكات، كە خوازیاری ئەوەیە هەموو كلتورێكی جیاواز لە رێكخستنێكی سیاسی جیاوازدا گوزارشت لە خۆی بكات.
 لەبەرامبەر هەر دوو بۆچوونەكەدا سیاسەت بەوەی بزوێنەری بزاوتە نەتەوەیی و نیشتمانیەكانە، بە توندی كار بۆ ئەوە دەكات سەرجەم توخمە پێكهێنەركانی نەتەوە لە رووبەرە جیاوازەكانی خۆیاندا، شوناسی نەتەوەبوون لە پێش شوناسەكانی ترەوە بەخۆیان ببەخشن، بۆیە زۆر كات لە سیاسەتدا بڕێكی زۆری ئەو توخمانەی لە گوتار و مانا و بەها و شفرەی جیاوازدا دەردەكەون، زیاتر گرنگیدان و سێنتراڵا راگرتنی نەتەوەیە بەرامبەر هەر جۆرە شوناسێكی تر، بەرهەمهێنانەوەی ئەو چەمكانە لە پانتاییە جیاوازەكانی سیاسەتدا هیچ نییە جگەلەو هەستە ئەخلاقییە دەستەجەمعیەی كە سیاسەت لە زۆرباردا پەنای بۆدەباتەوە.
 لەگەڵا سەرهەڵدانی مۆدێرنەدا بڕێكی زۆری ئەم تیوریانە دەكەون و هێزی تەفسیركردنیان بۆ چەمكی نەتەوە كەلە ئیلهامی سروشت و خۆرسكی و ئیرادە و خاڵی هاوبەشەوە سەرچاوەیگرتبوو، دەگوازرێتەوە بۆ ئەو تەكنیكە نوێیەی پشت بە تیوری ئەقڵانی دەبەستێت، لێرەوە مۆدێرنە دابڕان و تەكانێكی گەورەی ئەقڵانی بە كۆمەڵگا هاوچەرخە پیشەسازییە پێشكەوتوەكان دەبەخشێت، دیارە دەرهاویشتەكانی تەكنەلۆژیای مۆدێرن و دروستكردنی شاری گەورە و وڵاتی خاوەن قودرەتی پیشەسازی مەزن لە خەسڵەتە باوەكانی دەوڵەتی مۆدێرنەن لە سەرشێواز و مۆدیلی رۆژئاوا، كە بەوتەی ماكس فیبەر تەنها لە رۆژئاوا ئەم مۆدیلە نوێیەی دەوڵەت دەبینینەوە فیبر لەو بارەیەوە دەنوسێت(دەوڵەت بە سیفەتی ئەوەی دامەزراوەیەكی سیاسیە و خاوەن دەستورێكی نوسراوە، خاوەنی یاسای ئەقڵانی دارێژراوە، كارگێریەكی ئاراستەكراوی هەیە لەسەر بنەمای رێسای ئەقڵانیەت یان(یاسایی) و خاوەن فەرمانبەری شارەزایە، لەم شێوازە لە هیچ جێگەیەك نابیندرێتەوە تەنها لە خۆرئاوا نەبێت..)(5).
لە سەردەمی مۆدێرنەدا، خەسڵەتەكانی شوناس و نەتەوە گۆڕانێكی ریشەیی قوڵیان بەسەردادێت، چەمكی دابڕان و دۆزینەوەی شوێنگە نادیارەكان و گۆڕان و رووناكی خستنەسەر رووبەرە نەدۆزراوەكان و داهێنانی چەمكە نوێكان، ئەو بیركردنەوە مەعریفیە دەخوڵقێنێت كەلە ئەدەبیاتی هاوچەرخدا بە ئەقڵانیەت و مۆدێرنە ناودەبرێت بەوەی جدیترین هەوڵی مرۆڤە لە پای دۆزینەوەی نەزاندراوەكان و داهێنانە نەبیندراوەكاندا، راستیەكەی شوناس ئەگەر پێش سەردەمی مۆدێرنە تێكەڵێكی ئاینی و ناوچەگەرێتی بووبێت، بەوەی ئاین قوڵتر بەنێو ترادسیۆنی كۆمەڵایەتی گروپەكاندا رۆچوەتەخوارێ، واتە ئەوەی پێشتر دەبووە شوناسی جڤاد و خێڵا و عەشیرەتەكان ئاین رابەرایەتیكردبێت، لەسەردەمی مۆدێرنەدا لایەنگری و پابەندبوونەكە دەگوازرێتەوە سەر زەمینی سیاسی و لەگەڵا فاكتە واقعیەكاندا دێتە ناكۆكی و تەفسیركردنەوە، لێرەوە شوناس لە بەرگە سیاسیەكەیدا گوزارشتێكی رووتە لە شوناسی نەتەوە، بۆیە ئەم جۆرە لە گۆڕانی شوناس لە بەرگە ئاینیەكەیەوە بۆ شوناسێكی دەستەجەمعی فراوانتر و دوورمەوداتر كە نەتەوەیە هەموو كێشە و گرفت و خۆشی و ناخۆشیەكانەوە گوزارشتی لێدەكات، سەردەمێكی تازە و بیركردنەوەیەكی تازە لە سیاسەتدا دەخوڵقێنێت، ئەم دەربڕینیە مانای كۆتایهاتنی رۆڵی ئاین ناگەیەنێت، چ وەك وەزیفە كۆمەڵایەتی و خوداپەرستیەكەی، كەلە ئێستادا چەندین دامەزراوەی جیاواز بە شێوەیەكی بەرفراوان نوێنەرایەتی دەكەن، چ وەك بەشداری سیاسی كە دەیان دامەزراوەی سیاسی و حزبی نوێنەرایەتی دەكەن، شەڕی ئاین لەسەر شوناسی نەتەوە ئەگەر رۆژگارەكانی لە رۆژئاوا كۆتایی پێهاتبێت، ئەوا لە رۆژهەڵات هێشتا ئەم شەڕە لەبەرەبەیانی خۆیدایە، بەڵام بەوەیشەوە ئێستا شوناس بە جۆرێك لەجۆرەكان گوزارشتێكی پەتیە لە شوناسی نەتەوە جیاوازەكانی رۆژهەڵات وەك كوردبوون و عەرەب بوون... راستە ئاین لە زۆر قۆناغی مێژوویدا(بەئێستاشەوە) بووەتە شوناس و باكگراوندی رۆشنبیری چەندین نەتەوە و گروپ و جڤادی كۆمەڵایەتی جیاواز، بەڵام شوناسی ئاینی بوون لە بوارە كۆمەڵایەتی و سیاسیەكەیدا ئەو توانا گەورەیەی تەفسیركردن و راوەستانی نامێنێت بەرامبەر دونیای دەرەوەی خۆی بەتایبەت لەیەككاتدا چەندین نەتەوەی جیاواز هەڵگری یەك جۆر باوەڕی ئاینین، راستیەكەی باوەڕبوونی ڕەها بە فكرەیەك بەجۆرێك لە جۆرەكان دەكەوێتە فەلەكی شوناسەوە، ئەگەر سەردەمانێك بەهێزی باوەڕی ئاینی هۆكارێك بووبێت بۆ بەخشینی شوناس، ئەوا لەسەردەمی مۆدێرنەدا باوەڕبوون بە نەتەوە شوێنی شوناسی ئاینی دەگرێتەوە، واتە شوناس بەجۆرێك لە جۆرەكان مانای باوەڕبوونە، لەو بارەیەوە ئارنست گیلنەر لە شیكارێكیدا بۆ مەسەلەی ئاین لای كیركجار سەرنجمان بۆ ئەوە رادەكێشێت، كە جەوهەری ئاین لای سورین كیركجار ئەوەندەی پابەندبوونە بە هەڵوێستێكی دیاریكراو، كە دواجار جۆرێك عەبەسیەت دەخوڵقێنێت، ئەوەندە پابەندبوون نییە بە عەقیدەوە،لای گیلنەر هەرچی مەسەلەی پەیوەندیەكانی نێوان باوەڕبوون و شوناسە بەجۆرێك لە جۆرەكان لە ئەقڵدا یەكاڵادەكرێنەوە، ئەو پێیوایە ئێمە شوناسی خۆمان لە رێگەی باوەڕبوونمانەوە بەشتێك بەدەستدەهێنین، كە ئەقڵمان داگیردەكات، لەو بارەیەوە گیلنەر دەنوسێت"بۆ ئەوەی هەبین دەبێت خاوەن باوەڕبین، باوەڕبوون بەشتێك كە ئەستەمە بە شێوەیەكی ترسناك باوەڕی پێ بهێنین، تۆ ناتوانیت تەنها لە رێگەی باوەڕبوون بە شتێكی مەعقول و دانپانراو و جێگەی باوەڕبوونەوە هەبیت، ئەوەش ئەو وەرچەرخانە وجودیەیە كە ئاین بە شوناسەوە گرێدەدات نەك بە بەڵگەی بورهانی"(6)، راستیەكەی گیلنەر ئەوەشمان بیردەهێنێتەوە، كە زۆرجار ئاین و مەسەلەی غەیبانی تەنها لە مەسەلەی پابەندبووندا كورت ناكرێتەوە، بەڵكو"تەئكیدكردنەوە لەسەر غەیبانیەت لە رێگەی لێكدانەوەی شفرە سومبلیەكانیەوە یەكاڵادەكرێنەوە بۆ ئەوەی گوزارشت لە لایەنگری سیستەمێكی كۆمەڵایەتی و بەهاكانی بكات"(7) واتە ئەگەر دیوێكی ئاین لەسەر غەیبانیەت و نهێنیەكانی ئەم مەسەلەیە بونیادنرا بێت، ئەوا دیوەكەی تری بەشداریكردنە لە سیستەمی كۆمەڵایەتی و بەها جیاوازەكانیدا، ئەمەش ئەو رایەڵانە نیشاندەدات، كە ئامادەگی ئاین لە كۆمەڵگادا دەهێڵێتەوە.
بەو پێیە مانەوەی شوناسی نەتەوە لە ڕەهەندە ئاینیەكەیدا زەحمەتر بەرچاودەكەوێت، بەتایبەت دوای ئەوەی ئیمپراتۆریەتە گەورەكان و دەسەڵاتە بان نەتەوەیەكان شكستدەهێنن لەبەخشینی شوناسێكی ئاینیانە بە نەتەوە جیاوازەكانی نێو ئیمپراتۆریەتەكان، لە پێناو مانەوەی دەسەڵاتەكەیاندا، لەلایەكی ترەوە شكستدەهێنن لە كۆكردنەوەی هەموو ئەو وێنانەی لە رۆشنبیرییە جیاوازەكانەوە سەرچاوەدەگرێت، لێرەوە شوناس لە ڕەهەندە ئیلاهیانەكەیدا زەحمەتر خۆی رادەگرێت بەرامبەر ئەو شەپۆلە ناسیۆنالیزمەی بیستەكانی سەدەی پێشوو پێیدا تێدەپەرێت لەبەرامبەر دژایەتیكردنی دەسەڵاتی كۆڵۆنیالیزم و هەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆریەتە گەورەكانی وەك ئیمپراتۆریەتی عوسمانی.
 دروست لەگەڵا ئەوەی باوەڕی ئاینی بەهێزتر و تۆكمەتر دەكەوێتە بەرچاو، بەڵام بزاوتە ناسیۆنالیزمەكان لە ململانێی مانەوە و دەسەڵات و كاریگەریان لەسەر شانۆی سیاسی توانیان لە رێگەی بونیادنانی لەشێكی دەستكرد كە دەوڵەتە، شوناس لە جێكەوتەكانی ئاینیەوە بگوازنەوە بۆ سەرزەمین و چارەنوسی نەتەوە، كەلە راستیدا ئەم مەسەلەیە گوزارشتێكی قوڵە لە فەلسەفەی مانەوە و سەربەخۆیی و كاریگەرێتی دەستەجەمعی نەتەوە لەسەر جوگرافیا و خاكی هاوبەش و مێژووی جیهان، ئاین لە سۆنگەی خوداپەرستیەوە گۆڕانێكی جۆرایەتی بووە لە ژیانی ئابوری و كۆمەڵایەتی و سیاسی، بەڵام بە كۆتایهێنانی رۆڵی سەرەكی جڤادە بچوك و گروهە باوەكان و تێكشكاندنی پەیوەندییە ناوخۆییەكانی خێڵا و جڤادە داخراوەكان، ئاین بڕێك لە رۆڵە سەرەكییەكانی لەناو كۆمەڵگادا لەدەستدەدات، ئەمەش لەگەڵا سەرەتاكانی سەردەمی مۆدێرنەدا جووت دێتەوە كەبە سەردەمی لە دایكبوونی نەتەوە دادەنرێت.
 لەگەڵا مۆدێرنەدا گۆڕانێكی قوڵا لە پەیوەندیە سیاسیەكان روودەدات، نەتەوە لە ئاستێكی باڵاتر لە خێڵا و گروپە داخراوەكان خۆی رێكدەخات، نەتەوە وەك دەركەوتەیەكی سیاسی مۆدێرن خەسڵەتی خوێن و رایەڵی ئاینی و ترادسیۆنی كۆمەڵایەتی تێدەپەرێنێت، لەبەرامبەردا خەیاڵێكی سیاسی گەورەتر و ئابوریەكی بەهێزتر و سیاسەتێكی فراوانتر و كراوەتر ئەندامانی نەتەوە لە چارەنوسێكی هاوبەشدا پێكەوە كۆدەكاتەوە، راستیەكەی ئەمەش تێپەراندنی ئەو پەیوەندیانەیە كە پێشتر لەسەر بنەمای ئاین و خوێن و ناوچەگەرێتی دامەزرابوو.
یەكێك لە خەسڵەتە هەرە دیارەكانی نەتەوە لەسەردەمی مۆدێرنەدا، بوونی كلتورێكی هاوبەشە، ئەم كلتورە سەرزەمنێكی هاوبەش دەخوڵقێنێت، كە هەموو ئەندامانی نەتەوەیەك پێكەوە كۆدەكاتەوە، كلتوری هاوبەش لە سیاسەتدا لەسەر سەرزەمینێك نەشونما دەكات كە توانای خوڵقاندنی رۆحێكی هاوبەش و چارەنوسێكی هاوبەشی هەیە، كەبە دیوە سیاسیەكەیدا لە گوزارشتی ئاسایشی نەتەوەدا بەرجەستەدەكرێت، لەگەڵا مۆدێرنەدا كلتوری هاوبەش لە رێگەی بازاڕی گەورە و گۆڕانی ریشەیی لە ستراكتۆری كۆمەڵایەتی و خەیاڵا و ئاسۆی سیاسی فراوانتر لە ئیمارەت و ئیمپراتۆریەتەكان، نەتەوە وەك فۆرمێكی نوێی پەیوەندییە كۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابوری و كلتورییەكان دێتە ناو سەردەمەكەی خۆیەوە، نەتەوە لە سەردەمی مۆدێرنەدا لە رێگەی نوسین و رۆژنامە بە زمانی نەتەوەیی و لەرێگەی دامەزراندن و دروستكردنی دەوڵەتی نەتەوەدا دەگاتە رۆژگارە زێرینەكانی خۆی.
 لێرەوە شوناسی نەتەوە تا ئەندازەیەكی زۆر پابەندی ئەو تەكنیكە نوێیە دەبێت، كە سیاسەت و ئابوری و ئاسایش نەتەوەیی پێ دەپارێزرێت ئەو شوناسەش لە دەوڵەتی نەتەوەدا دەگاتە چڵەوپۆپەی خۆی، دەوڵەتی نەتەوە چوارچێوەیەكی فراوانتر فەرهەمدەكات بۆ پراكتیزەكردنی سیاسەتێكی ئابوری و كۆمەڵایەتی و فەرهەنگی ئاراستەكراو، سیاسەتی ئاراستەكراو بەمەبەستی دامەزراندنی دەوڵەتی نەتەوە، یاخود بەمەبەستی رزگاربوون لە پاشكۆیەتی و داگیركاری، كە ئەمەش وەك ئیریك هوبزباوم باسی دەكات خەسڵەتی زۆرینەی ئەو بزاوتە سیاسیانەی سەدەی بیستەم بوون كە بۆ رزگاركردنی نەتەوە خەباتیان كردووە، هوبزباوم پێیوایە بزاوتە ناسیونالیستەكانی جیهانی سێ لە رووی تیوریەوە هەمان رێچكەی بزاوتە ناسیونالیستەكانی رۆژئاوایان وەرگرتووە، بەڵام لەسەر ئەرزی واقع وێنەیەكی پێچەوانەی كیانە ئەتنیكی و زمانەوانیەكانی دەوڵەتی نەتەوەیان بونیادناوە جیاواز لەوەی كەلە رۆژئاوا دەبینیەوە، مەبەستی هوبزباوم(8) ئەوەیە ئەگەر هەوڵێكی بزاوتە ناسیونالیستەكانی رۆژهەڵات دامەزراندنی دەوڵەتی نەتەوە بووبێت، كە هەمان پرۆسە لە رۆژئاوایش ئەنجامدراوە، ئەوا لە رۆژهەڵات ئەم پرۆسەیە لەسەر حسابی نەتەوە بندەستەكان كۆتایی پێهاتووە كە دواجار رۆڵی ستەمكارانەی دەسەڵاتی رۆژهەڵاتی رێگربووە لەوەی هەر نەتەوە و دەوڵەتێك بۆخۆی بونیاد بنێت، لێرەوە ئیشكالیەتی شوناسی دەوڵەتی نەتەوە، ئیشكالیەتێكی قوڵە و پەیوەندیەكی مێژوویی و سیاسی و ئەتنیكی ئاڵۆز ئەم مەسەلەیە كۆدەكاتەوە، بۆنمونە شوناسی دەوڵەتی عێراق كە بەدەوڵەتێكی عەرەبی ناسراوە، یان دەوڵەتی توركیا كەبە دەوڵەتێكی توركی ناسراوە بە هەمانشێوە بۆ ئێران كە بەدەوڵەتی فارس ناسراوە، ئەمانە و چەندین دەوڵەتی تر كە هەڵگری چەندین شوناس و ئەتنیك و ئاینی جیاوازن رێگرن لەوەی شوناسی دەوڵەت گوزارشتێكی روون بێت لە شوناس و رۆشنبیرییە جیاوازەكانی نێو دەوڵەتەكەیان.
شوناسی دەوڵەت تا ئەندازەیەكی زۆر وابەستەی ئەو توخمە بابەتی و خودیانە نابێتەوە كەنەتەوە لە جەوهەردا پێویستی زیندەگی پێیانە، لە راستیدا سیاسەت وەك هێزێكی رێكخەر و شەرعی نێو كۆمەڵگا، بریتیە لە ئیرادەی كۆلاجكردن و بەیەكەوە گرێدانی چەمكەكان، جارێك نەتەوە و ئاین پێكەوە گرێدەدات، یان نەتەوە و زمان و مێژوو پێكەوە كۆدەكاتەوە، جارێكی تریش نەتەوە و یادەوەری و سایكۆلۆژیای هاوبەش پێكەوە رێكدەخات، سیاسەت لە كۆمەڵێك دامەزراوەدا ئەو چوارچێوە گشتیە دەكێشێت كە نەتەوە پێویستی پێیەتی، ئەم دۆخەیە وامانلێدەكات لە باسكردنی ناسیۆنالیزمدا بۆ ئەو گەمە قوڵەی سیاسەت بگەرێینەوە كە توانا بە هێزە جیاوازەكان دەبەخشێت لە رووبەری جیاواز جیاوازدا گوزارشت لە خۆیان بكەن، گوزارشتێك رستێك دامەزراوەی بەهێز توانایان پێدەبەخشێت تا ببنە ئەمری واقع.
ناسیۆنالیزم وەك ئاراستەكردنی سیاسەت لە دیدی شوناسەوە، بریتیە لەو كارە سیاسیەی نەتەوەیەك شوناسی خۆی لە بزاوتێكی سیاسی و رۆشنبیریەكی گشتیدا دادەمەزرێنێت، یاخود لە چەند بزاوتێكی سیاسی جیاوازدا كۆدەكاتەوە كە خاڵی هاوبەش تێیاندا دۆزینەوە و دامەزراندنی شوناسی نەتەوەیە لە دەوڵەتێكی سەربەخۆدا.
بزاوتی نەتەوایەتی دەبێتە پێناس و چوونە نێو گەمەی سیاسیەوە، یانی دەبێتە ئەو دەروازەیەی دەكرێت پرۆسیجەری سیاسەتی لێوە بەئەنجامبگەیەندرێت، بە بارێكی تردا، سیاسەت بریتیە لە هێزی رێكخستن و كاری چاكەكاری گشتی، لەگەڵا ئاوێزانبوونی سیاسەت و ناسیۆنالیزم، پرۆسیجەرەكە دەبێتە كاری چاكەكاری و رێكخستنی نەتەوە بۆ ئاستێكی باڵا و موقەدەس، فكرەكە لێرەدا كۆلاجكردنی چەند پێناسێك نییە بۆ سیاسەت و ناسیۆنالیزم ئەوەندەی ناسیۆنالیزم لەسەر ئەو هێڵ و ئاراستە فكری و ئەخلاقیانە ئیشدەكات كە نەتەوە لە باكگراوند و ڕەهەندە قوڵەكەی سیاسیدا تەوزیف بكات، بەوەی سیاسەتكردن بۆ نەتەوە بریتیە لە سیاسەتكردنێكی باڵا و مقدەس كە دەكەوێتە ڕووبەر و چوارچێوەی شوناس و مۆراڵی گشتیەوە. ڕەنگە هەر ئەم تێروانینە بێت وا لە ئالان تورین بكات كە بە جۆرێكی تر لەپەیوەندی دیموكراسی و دەوڵەتی نەتەوە بروانێت، لای تورین لە رابردوودا دیموكراسی وابەستە و پابەندی دەوڵەتی نەتەوە بووە، هەروەك چۆن سۆسیالیست دیموكراسی و دیموكراسیەتی پیشەسازی لە رێگەی تەدەخلی دەوڵەتی نەتەوە بۆ نێو پیشەسازی سنورداركراوە، واتە دەوڵەتی نەتەوە بە سەرچاوەی سەرەكی پیادەكردنی دیموكراسیەت دانراوە، بەڵام لای ئالان تورین ئەم پەیوەندییە پۆزەتیفەی نێوان دەوڵەتی نەتەوە و دیموكراسی ئاوادەبێت، ئالان تورین پێیوایە"دیموكراسیەتی نوێ ڕووبەڕوی گەلێك هەرەشە بۆتەوە لەلایەن فكرەی نەتەوایەتیەوە، بەڵكو زۆرجار لەلایەن ئەم فكرەوە كۆتایی پێهێندراوە"(9) دروست ئالان تورین لەو باوەڕەدایە، كە دیموكراسیەت كایەیەكی سیاسی یەكگرتوو ناخوڵقێنێت، تەنانەت ئەگەر ئەو كایە سیاسیە بریتی بێت لە دەوڵەتی نەتەوەش، لای تورین دیموكراسیەت لە رێگەی تێگەیشتنێكی تایبەتەوە لەگەڵا دەوڵەتی نەتەوەدا دەگونجێت، بۆیە هەڕەشەی سەرەكی بۆسەر دیموكراسیەت لەو تێڕوانینە ناسیونالیستیەوە سەرچاوە دەگرێت، كە دەوڵەت وەك بوونێكی یەكگرتووی گشتگیر تەماشادەكات، لەو بارەیەوە ئالان تورین دەنوسێت"دیموكراسیەت گۆڕانی گروپەكانە بۆ كۆمەڵگایەك، كە مەحكومە بە یاساكان، وە گۆڕینی دەوڵەتە بۆ نوێنەرەكانی كۆمەڵگا و لە هەمانكاتدا بۆ دەسەڵاتێكی سنوردار بە چەند مافێكی بنەرەتی، بەڵام ئەو تێگەیشتنە دژەی، كە دەتوانین بە تێگەیشتنی مللی(ڤولكیش) ناویبەرین، وەك ئەڵمانەكان دەڵێن، ئەم ووشەیە نازییەكان بەكاریانهێناوە بۆ دەلالەت لە رژێمەكەیان ئەو بۆچوونە دەسەپێنێت، كە دەڵێت بوونی یەكێتیەكی بنەڕەتی كە هەموو ئەگەرە هەڵبژێردراوەكان دادەپۆشێت، وا لە دامەزراندنی فكرەی ناسیونالیستی دەكات لە پرنسیپدا لەگەڵا دیموكراسیەتدا نەگونجێت"(10).
ئەگەر پێیەكی توخمەكانی ناسیۆنالیزم لە شوناس و رۆشنبیری گشتیدا یەكاڵابكرێنەوە، ئەوا پێكەی تری لە سیاسەتدا جێگیر بووە، شوناس ئەوەندەی پەیوەندی بە بوونەوە هەیە، بەوەی بوونێكە لە چوارچێوەی خەسڵەتێكی تایبەتمەند و جیاكەرەوەدا گوزارشت لە كیانێكی رۆشنبیری و سیاسی و ئاینی .. جیاواز لەوانی دی دەكات، سیاسەتیش وەك جوناسان ری پێیوایە "لە پشتی هەموو شتێكەوە راوەستاوە"(11) بۆیە دەبینین لە پشتی هەموو ئەو توخم و تێرمانەی مانایەك بە ناسیۆنالیزم دەبەخشن، بە جۆرێك لە جۆرەكان سیاسەت گوزارشتی لێدەكات.
سیاسەت بریتیە لە بیركردنەوە و مەعریفە و كردە، پرۆسیجەرێكە ماناكان و رێگاكانی دامەزراندنمان پێدەبەخشێت، فكرەی دامەزراندن راوەستانە بەرامبەر جۆرێك پەرتەوازەیی و لێكدابران و ناجێگیربوون، هەموو هەوڵێك بۆ دامەزراندن و جێگیربوون بریتیە لە دۆزینەوەی رستێك خاڵی هاوبەش كە فەزایەكی چوون یەك و تۆكمە دروستدەكات، ناسیۆنالیزم ئەوەندەی كار بۆ فكرەی دامەزراندن و نزیكخستنەوەی لانی كەمی جیاوازی و بۆچوونە جیاوازەكان دەكات نیوهێندە كار بۆ دیموكراسیەت ناكات.
 
جاوید(نەمری) لای ناسیۆنالیزمەكان
كەسێك لە پێناو نیشتمان و نەتەوەكەیدا گیانی خۆی بەختكردووە، سەربازێك لەبەرەكانی جەنگدا تەرمەكەی ووندەبێت، گوندێك یان شارۆچكە و شارێك لە پێناو بەرگریكردن لە نەتەوە و خاكی نیشتماندا تەختوتاراجی تێكوپێكدەدرێت، سەدان كەس تەنانەت هەزاران كەس لە شاڵاوێكی جینۆسایدا لەناودەبرێن، ئەنفال نمونەیەكی زیندووی ئەم شاڵاوەیە، ڕەنگە یادەوەری زۆربەی ئەندامانی نەتەوەیەك بەو كارەساتانەوە سەرقاڵبكرێت، كە دواجار وەك جاوید دەمێننەوە، فكرەی دامەزراندنی جاوید لە سیاسەتدا ئەوەندەی بۆ دەسەڵاتدارانە ئەوەندە بۆ نەتەوە نییە، چونكە لە خراپترین باردا هەر خودی ئەو نەمرییە دەبێتەوە بە هەڕەشە و چەكێك دژ بە هاووڵاتیان بەكاردەهێندرێت، بەتایبەت ساتێك هاوڵاتیان ناكۆك دێنەوە لەگەڵا سیاسەتی گشتی دەسەڵاتداران.
فكرەی نەمری، لە پانتایی ناسیۆنالیزمدا ئامانجدارە بۆ بزاوت و زەمەن و سەركردە و دەورانێكی مێژوویی و سیاسی دیاریكراو، سیستەمێكی بیركردنەوە و نەستییە، جۆرێكە لە مەستبوون و عیرفان، كە زۆرجار توانای شوێن لێژكردنی هەیە بە پایەكانی ئاین، گیلنەر باوەڕی وابوو كە ئەو كاتەی ناسیۆنالیزم بە هەمان حەماسەتی ئاینیانە كاردەكات، ئەوا وەك ئەو دەڵێت"هەر بەو رادەیە كە مەسیحیەتی دەمارگرژ لەناودەچوو، ناسیۆنالیزم برەوی دەسەند و جێگەی ئەم جۆرە دیانەتەی پردەكردەوە لە رێگەی باوەڕبوون بە جۆرە عیرفانێكی تایبەت بەخۆی"(12)، ئەگەر بەشێكی گەورەی قوربانی و گیانبازی لای ناسیۆنالیزم لە پای بەها باڵاكانی نەتەوەدا بووبێت، ئەوا بێگومان بەشە گەورەكەی لە پێناو نەمریدا بووە، كە بەتەنیشت ئەم چەمكەوە(نەمری)، گەلێك كارەسات و روداوی جەرگبڕی لێكەوتۆتەوە، جاوید وەك فكرەی خۆبەختكردن و قوربانیدان، ئەگەرچی ڕەگێكی قوڵی ئاینی هەیە، بەڵام لای ناسیۆنالیزمەكان ئەم فكرەیە دەبێتە دەروازەیەك بۆ رستێك چەمك و بەها و مۆراڵی سیاسی و كۆمەڵایەتی كە بەكۆ سیستەمێكی جاویدی دەخوڵقێنن و جۆرێك دەسەڵات بونیاد دەنێن كەلە زۆر كاتدا یەكەمین پێشلكاریەكان دژ بە ئەندامانی هەمان نەتەوە لەو دەسەڵاتەوە سەرچاوەدەگرێت، كە بڕێكی زۆری بەهای جاویدی لە سیاسەتدا تەوزیفكردووە، لەراستیدا فكرەی نەمری لە سیاسەتدا بۆ ئەوەیە جۆرێك لەبەرگری ڕەوا بخوڵقێنێت، بەرگریەك لە پێناو مانەوەدا، لەوبارەیەوە بەختیار عەلی لە چاوپێكەوتنێكدا دەڵێت" ناسیۆنالیزم تەنیا لەو كاتەدا كە دەكەوێتە دۆخی بەرگری و دیفاعەوە دەبێتە نوێنەری نرخ و بەها لۆكاڵەكان"(13)، راستیەكەی ئەو بەها و نرخە لۆكاڵیانە گەر كێش و نهێنیەكی نەمریان تێدا نەبێت توانای بەرگریكردن و مانەوەیان نامێنێت. لێرەوە سەیر نییە بەشێكی زۆری ئەو بزاوتە ناسیونالیستیانەی لەسەر فكرەی نەمری پێدەگرن و جوڵەدەكەن، بێ فكر و مەعریفە ببینیەوە، یانی لە لاوازی و نەبوونی دیدێكی رۆشن بۆ دونیا، لە كورتبینی و پەكەوتنی سادەترین تەفسیر بۆ رووداوەكان و پێشهاتەكان، فكرەی نەمری و جاوید وەك فریادڕەسێكی شاراوە خۆی دەكاتە شادەماری ناسیۆنالیزم، دیارە كورد لەم كایەیەدا زۆرترین پریشكی بەردەكەوێت، بەنمونە پارتی لە كورتبینی بۆ سیاسەت و دونیا و ئایندەوە، فكرەی نەمری بارزانی كردۆتە شادەماری حزبەكە. بەم جۆرە هەموو تەماشاكردنێكی پارتی بۆ سیاسەت و سەركردایەتیكردنی و دەوڵەت و نەتەوە دەبێت بەجۆرێك لە جۆرەكان بە نێو نەمری بارزانیدا تێپەرێت، راستیەكەی پێموایە، جاوید لە سیاسەتدا جۆرێكە لە دژ وەستان بەرامبەر دیموكراسیەتی سیاسی، هەروەك بەهەمان پێوەر هەتا ناسیۆنالیزم ئاوێتە بكرێتەوە لەگەڵا فكرەی نەمری، ئەوا دوورتر دەكەوێتەوە لە دیموكراسیەت، ئەگەرچی جاوید(نەمری) ڕەگ و ریشەی ناسیۆنالیزم بەهێز دەكات، بەڵام هەموو بەهێزبوونێكی ناسیۆنالیزم بە لاوازی سیستەمی دیموكراسی كۆتایی دێت.

دیموكراسیەت و ناسیۆنالیزم
دیموكراسیەت لە جەوهەردا بریتیە لەو فەزا ئازادەی فكرەی سەربەخۆیی بیركردنەوەی ئازادانەی تاك و جڤاد و گروپ و رێكخراوە مەدەنییە كۆمەڵایەتیەكان... دەستەبەردەكات، ناسیۆنالیزم بۆ هەمان ئازادی دەگەرێت، بەڵام بەجیاوازی ئەوەی هەوڵێكی ترسناك هەیە بۆ یەكگرتن و یەك ڕەنگی لە بیركردنەوەكاندا.
 ناسیۆنالیزم بیركردنەوەیەكی سیاسیانەیە بەمەبەستی رێكخستنی بڕێكی زۆری پەرتەوازەیی و نارێكی كۆمەڵایەتی و بیركردنەوە جیاوازەكان لە یەك چوارچێوەی گشتیدا، كەبە ناسیۆنالیزم ناودەبرێت، ئامانجی ئەم فكرەیە لای تێڕوانینی ناسیۆنالیستەكان لەسەروو فكرەكانی ترەوە جێگیر و مقدەسترە، لێرەوە هەموو بەهێزبوون و دەمارگیربوونێكی ناسیۆنالیزم بە بەربەست و ئاستەنگ دادەنرێت بەرامبەر دیوكراسیەت، لە كاتێكدا سیاسەت هەوڵێكە بۆ رێكخستن و جێگیربوون و راگرتنی بڵانسی نێوان هێزەكان، لەم دیدەوە گەڕان بەشوێن مانا و توخمەكانی ناسیۆنالیزم لە كایەی سیاسەتدا گەڕانە بە شوێن فكرەی بە سێنتراڵا كردنی هێزەكانە بۆ ئامانجێكی باڵا كەلە سەروی هەموو ئامانجەكانی ترەوەیە، راستیەكەی فكرەی سێنتراڵبوونیش لە سیاسیەتدا هیچ نییە جگەلەو ئایدیۆلۆژیایەی مافی ڕەهابوونی دەسەڵاتدارێتی بە بزاوتێكی سیاسی و ئایدیۆلۆژی دەبەخشێت.
 گەل وەك پێكهاتەیەكی كۆمەڵایەتی و ئابوری و فەرهەنگی كە رستێك بەند و پەیوەندی جودا جودا ئەندامانای ناوی پێكەوە دەبەستێتەوە، لەسەر دەستی بزاوتە ناسیۆنالیستەكان، كە سیاسەتی راوەستان بەرامبەری ئەوانی پیادە دەكەن، كەلە جەوهەردا ئەم سیاسەتە هیچ نییە جگە لە پێداگری نەبێت لە شوناسێكی جوداواز، دێن لەسەر بنەمای راوەستان بەرامبەر نەژاد و شوناسە جوداكانی دی(راوەستان بەرامبەر نەتەوەكانی تر) بەشوێن جۆرێك فەنتازیای چوونیەك و هاوبەشبوندا دەگەڕێن. كە ئامانج لێی دامەزراندنی جۆرێكە لە بیركردنەوەی سیاسیانە بە قازانجی شوناسێكی دیاریكراو، واتە بەخشینی شوناسی نەتەوەیە بە سیاسەت.
 نەتەوە بە كۆمەڵێك خەسڵەت و دیاردە و مەرجی ئیتنیكی و زمانەوانی دەورە دراوە، لەگەڵیا كۆمەڵێك هۆكاری جێگیریش وەك جوگرافیا و ترادسیون و مێژوو و ئاین،.. زۆر مەسەلەی تر بوونەتە بەخشینی شكڵبەندی بە نەتەوەیەك، هەموو نەتەوەیەكیش لە جەوهەردا پابەندی پەیماننامەیەكی نەنوسراون كە وەك هێڵێكی هاوبەش لەسەر چەند بنەما و باوەڕ و لایەنگریەك ئەندامەكانی پێكەوە كۆدەكاتەوە.

ناسیۆنالیزم و دەوڵەت و ئازادی
لە هەر قۆناغێكدا كە بزوتنەوەی ناسیۆنالیزمی پێیدا تێدەپەرێت بە جۆرێكی جیاواز گوتاری ئازادی دەوروژێندرێت، مەسەلەی ئازادی، بۆ بزاوتە ناسیۆنالیستەكان مەسەلەیەكی گرنگ و روكنێكی سەرەكی خەبات و بەرەنگارییەكانیان پێكدەهێنێت، هەروایشە چونكە لە هەناوی ئەم بزوتنەوەیەدا مژدەی ئازادی بۆ گەل، خۆی حەشارداوە، كە تەنها لە رۆژگاری سەربەخۆبوونی نەتەوەدا ئەم مژدەیە بە ئەندامانی نەتەوە دەگات.
ئایدیۆلۆژیای ناسیۆنالیزم گریمانەیەكە، كەتێدا، لە شۆڕشی نەتەوایەتیدا یەكەمین ئەرك بریتیە لە هەوڵێكی بێوچان بۆ ئازادی نەتەوە، نەك دەستەبەركردنی ئازادیەكانی تاك، مەسەلەی ئازادی لە ماف و خواست و تایبەتمەندیەكانی تاكدا كورت ناكرێتەوە، بەڵكو لەبەر رۆشنایی شۆرشی نەتەوایەتیدا، رەهەندەكانی ئازادی لە سیاسەتدا كورتدەكرێنەوە.
بەبارێكی تردا هەركات كایەی سیاسەتیش كەوتە قەیرانی تێنەگەیشتن لە ڕەهەندە راستەقینەكانی كێشە كۆمەڵایەتیەكان، ئەوا ئەو روئیا سیاسیە توشی ئیفلیجبوونی كورت بینی واقعی كۆمەڵایەتی دەبێتەوە، كە بێگومان ئەمەش كێشەیە، كە كایەی سیاسی توانای خوێندنەوە و ئاوێتەبوونی كێشە كۆمەڵایەتیەكانی نەبێت، دروست هەركات سیاسەت تووشی دابڕان بوو لەجەوهەری كێشە كۆمەڵایەتیەكان(بێگومان یەكێك لەو كێشانەی كێشەی نەبونی ئازادییە)، ئەوا رووبەڕوی دەسەڵاتێك دەبینەوە كەلە پێناو دەسەڵاتدا كار بۆ مانەوەی خۆیدەكات، واتە دەسەڵاتێكی ستەمكار كەلە نزیك وە نەلەدوور كێشەیەك شك نابات بەناوی كێشەی ئازادیەوە!
ڕەنگە ئەو گوزارشتەی عەلی حرب تا ئەندازەیەكی باش هاوكاریمان بكات بۆ رووناكیخستنەسەر ئەم لایەنە، علی حرب لە كتێبی(أوهام النخبە أو نقد المپقف) سەرنجمان بۆ ئەوە رادەكێشێت كە زۆرجار سیاسیەكان، لە رێگەی سیاسەتەكانیانەوە ناتوانن هەندێك كێشەی ئاڵۆز چارەسەر بكەن كەلە واقعی كۆمەڵاتیەوە سەرچاوەدەگرێت ئەو دەنوسێت"كێشەی سیاسەتمەدار لە سیاسەتەكانیانەوە سەرچاوە دەگرێت، كە ناتوانن وەڵام و چارەسەری ئەو كێشە ئاڵۆزانە بدۆزنەوە كەلە واقعی كۆمەڵایەتیەوە لە دایكدەبێت، لەبەرئەوە ئەركەكەیان بریتی دەبێت لە پلان و پرۆگرام یاخود ئەكتیفكردنی كەرەستەكان و رێوشوێنەكانە بۆ چارەسەركردنی "(14)، ساتێك ئەم تێزە گرێدەدەینەوە بە فەزای گشتی پەیوەندیەكانی شۆرش و ئازادی و ناسیۆنالیزم، دەبینین زۆر بەسانایی كێشەی شیكاركردن و فەلسەفاندنی ئازادی رووبەڕوی گوتاری شۆڕشگێرە ناسیۆنالیزمەكان دەبێتەوە، لە زۆرباردا بێ چارەسەر و لە چەند وەڵامێكی گشتگیردا ئەم مەسەلەیە بە تەمومژی و بێ تەفسیر دەمێنێتەوە.
هەندێك كێشەی وەك ئەوەی "نەتەوە رابەرایەتی ئازادی هەمووان دەكات" بەم جۆرە هەر لەسەرەتاوە بەجۆرێكی نەگەتیف مەسەلەی ئازادی و ناسیۆنالیزم لەسەر خوانێكی ناكۆك بەیەكتر كۆدەبنەوە، راستیەكەی ئازادی ئەگەر بەمانا فەلسەفیەكەی بریتی بێت لە ئازادی تاك لەسەر بنەمای رێساكانی سروشت، یاخود بریتی بێت لە شوێنگەی تاكە كەس لەبەرامبەر ئەوانی تردا، یانی ئازادی لە جەوهەردا بریتی بێت لە یاسای پارێزگاریكردنی تاك، هەروەك جون لوك ئاماژەی پێدەدا"ئازادی سروشتیانە بۆ مرۆڤ هیچ نییە جگەلە بەدەستهێنانی یاسای سروشتیانە بۆ فەرمانڕەوایەتیكردنی"(15) جون لوك زیاتر لەسەر ئەم مەسەلەیە پێدادەگرێت ساتێك دەنوسێت"هیچ شتێك لەوە روونتر ناوترێت كە هەموو بوونەوەران لە هەمانشێوە و پلەوپایەدا، بەیەكسانی سودمەند دەبن لە سروشت، هەمان توانست بەكاردەهێنن، كەلە نێوانیاندا یەكسانە، بەبێ ملكەچكردن،یان شكاندنەوە بەلای یەكێكدا"(16).
پەیوەندی ناسیۆنالیزم بە ئازادیەوە لەو گوتارە سیاسیانەدا چڕ دەكرێنەوە، كە ناسیونالیستەكان پێیانوایە ئازادی بەمانا راستەقینە و ڕەهەندە سیاسیەكەی لەسەربەخۆی و ئازادی نەتەوەدا كورتدەكرێتەوە، یانی مانای ئازادبوونی نەتەوە لە ژێردەستی و ئازار و نەهامەتیەكانی بەدەست گەلانی بێگانەوە، ئەم پرۆسەیە لای شۆڕشگێرە ناسیۆنالیستەكان بە قوڵی گوزارشتێكی جدیە لە ئازادی و بونیادنانی دەسەڵاتی سیاسی و شكۆمەندی نەتەوە، لێرەوە ئازادی تاك، تا ئەندازەیەكی زۆر دەكەوێتە بەر هەڕەشەی ناسیۆنالیستە توندڕەوەكان، مێژووی خەباتی سیاسی گەلان ئەو راستیە دووپاتدەكەنەوە كە ئازادی تاك و ناسیۆنالیزم دووانەیەكی نەگونجاوبوون پێكەوە، لێرەوە هەمان تێگەیشتن بۆ پەیوەندیەكانی نێوان ئازادی و ناسیۆنالیزم بەجۆرێك لە جۆرەكان بۆ پەیوەندیەكانی نێوان ئازادی و دیموكراسی و ناسیۆنالیزم راستە، ئەو جەرەیانەی شفرە نهێنیەكانی ئەم پەیوەندیەمان بۆ شیكاردەكات بەهەمان پانتایی پەیوەندیەكانی ئازادی و ناسیۆنالیزم و دیموكراسیدا تێدەپەرێت، ئەگەر ئەوە بزانین دیموكراسی بەبێ ئازادی هیچ نییە جگەلە دیكتاتۆری، لێرەوە هەموو هەڕەشەیەكی جدی ناسیۆنالیزمەكان بۆ سەر ئازادی تاك بەناوی ئازادی دەستەجەمعی هیچ نییە جگە لە دەمكوتكردن و بچوككردنەوەی رووبەرەكانی ئازادی، لەبەرامبەریشدا جدیترین هەڕەشەیە بۆ سەر سیستەمی دیموكراسی، ئالان تورین لە كتێبە بەناوبانگەكەیدا بەناوی دیموكراسی چییە؟ بەشێوەیەكی باش هاوكاریماندەكات بۆ رووناكی خستنەسەر ئەم مەسەلەیە، لای ئالان تورین، دیموكراسیەت لەوەدا كورت ناكرێتەوە، كە بریتی بێت لە كۆمەڵێك بەندی دەستوری كە دڵنیامان بكاتەوە دەربارەی ئازادی، بەڵكو دیموكراسیەت لە جەوهەردا بریتیە لە خەباتی بەردەوامی ئەو كەسە ئەكتیفانەی دژ بە لۆژیكی هەیمەنەی سیستم دەوەستنەوە، لێرەوە دەبینین ئەوە تاكی ئازادە رووبەڕوی لۆژیكی دەسەڵات و سنورەكانی ئازادی دەبێتەوە، تورین پێیوایە كێشەی گەورەی دیموكراسیەت لەوەدایە چۆن پارێزگاری لە جیاوازیخوازی بكرێت لە نێو رۆشنبیری جەماوەری یەكگرتودا، واتە لای تورین مەسەلەی جیاوازیخوازی و جۆرایەتی ڕەگێكی قوڵی هەیە كە دەگاتەوە بە چەمكی ئازادی، ئازادیش گەڕانێكی نەبراوەیە لەنێو پێكهاتەیەكی گەورەتر كە جەماوەرە، لێرەوەیە ئالان تورین دەنوسێت"دەسەڵاتی جەماوەری مانای وایە ژمارەیەكی زۆری هاوڵاتیان بتوانن ئازادانە بژین، واتە ژیانی خودی خۆیان بونیادبنێن بەوەی لەسەر ئەوە كۆببنەوە كە هەیە و ئەوەیشی خۆیان هەوڵی جێبەجێكردنی دەدەن، هەروەها بتوانن بەرەنگاری دەسەڵات بكەن بەناوی ئازادی و لە هەمانكاتدا بە ناوی وەفا بۆ رۆشنبیری بەدەستهاتوو"(17)
لێرەدا دەتوانم بڵێم كێشەی ئازادی تاك تەنها لەوەدا چڕناكرێتەوە، كە نەتەوە خاوەن دەسەڵاتێكی لۆكاڵی و سەربەخۆ بێت(بێگومان ئەم حاڵەتە مەرجی سەرەكی ئازادیەكانی تاكیشە)، دروست سەربەخۆیی و ئۆتۆنۆمی دەسەڵاتی نەتەوە بڕێك كێشەی گەورەی وەك سیاسەتی ئاپارتاید و پەراوێزخستن و كوشتن و دەربەدەری و نا دادەروەری ... چارەسەر دەكات، بەڵام كێشەی ئازادی پەیوەندیەكی دانەبڕاوی بە دەسەڵاتی سیاسیەوە هەیە، واتە پەیوەندی بەو دامودەزگا خۆماڵی و خۆكردیانەوە هەیە كە گوزارشت لە دەسەڵاتی گەل و نەتەوە دەكەن. بۆ ئازادی مافی دەربرین و ئازادی قسەكردن دەروازەیەكی گرنگی مافە ئازادیەكانی تاكە لە نێو كۆمەڵدا، رودنی ا. سموللا لە كتێبە بەناوبانگەكەیدا دەربارەی ئازادی دەربڕین و كۆمەڵگای كراوە(18)، لە پێنج خاڵدا، گرنگی ئازادی دەربڕین لە سەربەخۆیی تاك و سەربەخۆبی خەڵك لە كۆمەڵگادا لە پێنج رێگەوە باسدەكات، كەمن هەوڵدەدەم تەنها ریزبەندیان بكەم، رودنی پێیوایە ئەو پێنج خاڵەی وادەكات تاك خۆی فەرمانڕەوایی خۆی بێت و خەڵكیش خۆی فەرمانڕەوایی خۆی بێت، خاڵەكانیش بەمجۆرە ریزبەندیان دەكات:
رێگەی یەكەم/ قسەكردن كەرەستەی بەشداریكردنە، بریتیە لەو كەرەستەیەی لە رێگەیەوە خەڵكی دەربارەی كێشەكانی رۆژیان وتوێژدەكەن. دەنگدەدەن و بەشداری چالاكییەكانی پرۆسەی بریاڕ دەكەن، كە تێدا كۆمەڵگا و سیستەمی فەرمانڕەوایەتی تێدا دەخوڵقێت.
دووەم/ لەبەرژەوەندی فەرمانڕەوایەتیكردنی خەڵكە لەلایەن خۆیانەوە، كە تێدا ئازادی قسەكردن سودیان پێدەگەیەنێت، ئەمەش هەوڵێكە بۆ زانینی حەقیقەتە سیاسیەكان.ئەم بەرژەوەندیە خزمەت بە گشت و تاكیش دەگەیەنێت.
سێهەم/ بەرژەوەندی فەرمانڕەوایەتیكردنی خەڵك لەلایەن خۆیانەوە، كە خزمەت بە ئازادی قسەكردن دەبەخشێت، ئاسانكاریەكە بۆ گەیشتن بە فەرمانڕەوایەتیكردنی زۆرینە، ئەمەش هەوڵێكە بۆ گەیشتن بە حەقیقەتی سیاسی، لێرەوە گرنگی ئازادی قسەكردن وەك كەرەستەی مسۆگەركردنی دروستكردنی بریاری سیاسی بە رێگەی جەماعیەوە دەستەبەردەكات.
چوارەم/ ئازادی قسەكردن نەهێشتن و كۆتایهێنانی جەور و ستەم و گەندەڵی و ئیفلیج بوونە، ئەمەش كۆتایهێنانی ئەو زەمەنە مێژووییانەیە، كە پێیانوابوو فەرمانڕەوایەتیكردنی خەڵك بە حیكمەت لە چاودێریكردنی بۆچونەكانیانەوە دێت بە حیكمەت.
پێنجەم/ بەهای پێنجەمی فەرمانڕەوایەتیكردنی خەڵك لەلایەن خۆیانەوە كە خزمەت بە ئازادی قسەكردن دەكات برتییە لە جێگیربوون، رودنی زۆر بە روونی ئاماژە بەم حاڵەتە دەكات، ئەو پێیوایە، هەندێك سات بەهاكانی دیموكراسیەت و بەهاكانی كرانەوە و راشكاوەیی، ناكۆك دێنەوە لەگەڵ یەكتردا، كاتێك دەبینین راشكاوەیی هۆكار و یارمەتیدەرێكی سەرەكی بەدیهێنانی دیموكراسیە، بەڵام خودی پرۆسەی دیموكراسیەت كە زۆرجار زۆرینە بریاری كۆتایی تێدادەدات، بەوەش دەنگی كەمینەی تێدا كپدەكرێت، بەڵام گرنگی ئەم پرۆسەیە لەوەدایە كاتێك پرۆسیجەری بڕیارەكان و پرۆسەی سیاسی بەم رێگە سروشتیەدا تێدەپەرێت، ئەوا كۆمەڵگا زۆر جێگیرتر و ئازادانەتر دەردەكەوێت لە مەودایەكی زەمەنی دورودرێژدا.
لە سەرنجەكانی رودنیدا رایەڵێكی گرنگی بەیەكەوەبەستنی ئازادی تاك و كۆمەڵگا و دەسەڵات بەدی دەكەین، ئەو وەك هەر بیرمەندێكی تری ئەقڵانی، ئەم پرسە گرنگە لە هەردوو كایەی تاك و كۆمەڵگادا چارەسەردەكات، بەكورتی ڕەهەندی ئەقڵانی لەم بۆچونەكەی رودنیدا ئەوەیە، ئازادی تاك لە كۆمەڵگایەكی كراوەدا فەراهەمدەكرێت، پێموایە ئەو ڕەخنە قورسەی كارل پۆپەر لە هەریەك لە ماركس و هیگل دەیگرێت دەربارەی ئەقڵانیەت و پەیوەندی بە یەكێتی بوونی مرۆڤەوە تا ئاستێك هاوكاریمان بكات بەوەی، دووبارە ئەم دوو فەیلەسوفە ئەقڵانیەت لە گشتدا كورتدەكەنەوە بەوەش تاك وەك خودێكی سەربەخۆ و بریاردەر دەكەوێتە دەرەوەی هاوكێشەكانی بریاردان و ئازادی، كارل پۆپەر دەنوسێت" ماركس پەیڕەوكاری عەقڵانیەت و ئاوەز پیشەبوو، ئەویش وەكو سوقرات و كانت لەسەر ئەو بڕوایە بوو كە عەقڵی ئادەمیزاد بناغەی یەكیەتی مرۆڤە. بەڵام رێنماییەكەی كە دەڵێ بەرژەوەندی چینایەتی دەبێتە هۆی پێكهێنانی راو بیروبۆچوونەكانمان، لەناوچوونی ئەو بیروباوەڕەی خێراتر كرد.ئەویش وەكو هێگل كە دەیگوت وێناكانمان هۆبەندی بەرژەوەندی و نەریتە نەتەوەییەكانە، هێدی هێدی رەگی بڕوابوون بە عەقڵی سست و لاوازكرد كە سەرچاوەكەی بۆ پەیڕەویكردن لە رێچكەی عەقڵانی دەگەڕایەوە"(19)
ئەزموونی مێژووی گەلان و نەتەوە بندەستەكان، ئەو نەتەوانەی دوای زەمانێكی زۆر لە ژێر فەرمانڕەوایەتی و داگیركاری بێگانەدا رزگاریانبووە، ئەوەمان نیشاندەدەن كە چەمكی ئازادی دواهەمین بەهاو پێناس و چوارچێوە پراكتیكیەكەی لە دەوڵەت و دەسەڵاتی نەتەوەدا ناچنێتەوە، گوتاری ناسیۆنالیزم كە تا ئاستی مقدەس و گشتگیر و ڕەهایی حەقیقەتدا پەلدەكێشێت، لە جەوهەردا پێچەوانەی ئەو ئازادییە كە تاك لە ژیانی خۆیدا گەرەكیەتی جێبەجێی بكات.

ڕەهەندە سیاسیەكانی چەمكی نەتەوە
رووبەرێكی گەورەی سیاسەت گەمەیەك بەرێوەی دەبات، كە تەنها چەند یاریزانێكی سەرەكی رۆڵی ئەكتیف دەبینن تێدا! ئەم بۆچونە ئەوەندی لێدانێكی راستەوخۆیە لە چەمكی دیموكراسی، ئەوەندەش نزیكمان دەكاتەوە لەو كایە راستەقینەیەی سیاسیەت كە رۆڵی سەرەكی بەچەند كارەكتەرێك دەبەخشێت لە بریاردان و ئاراستەكردنی سیاسەت و دیاریكردنی ستراتیژەكەی.
سیاسەت توانای مادی و مەعنەوی بە سەركردە ناسیۆنالیستەكان دەبەخشێت بۆئەوەی وەك كەسایەتی كاریزمی و پێشەنگ دەربكەون. تەنانەت سیاسەتی تاكڕەوانەی زۆر سەركردەی ناسیونالیست دواتر بریتی بووە لە خوڵقاندنی دیكتاتۆرێك بەناوی رابەری نەتەوە، بە بارێكی تریشدا هەموو ئەو هەوڵا و تەقەلایانەی دەدرێت بۆ ئەوەی رۆڵی سەركردە و بزوتنەوەی ناسیۆنالیزم لەیەك ئاوێتەدا چڕ بكەنەوە، هیچ نییە جگە لە چەند گوتارێكی ترسناك كە دەیەوێت بزوتنەوەیەكی سیاسی نەتەوەیی لە سەركردەیەكدا كورتبكاتەوە، بەداخەوە لە مێژوی نوێی شۆرش و بزاوتی ناسیۆنالیزمی كوردا ئەم دیاردە و گوتارە سیاسیە زۆر بەهێز لە ئیشكردن و كۆلاجكردنی ئەم مەسەلەیدا كاردەكات، سەركردە سیاسیەكانی كوردستان نەك هەر خۆیان بە باوكی رۆحی بزوتنەوەی ناسیۆنالیزمی كوردی دەزانن بەڵكو كوڕ و كوڕەزا و ... بەنەوەی شەرعی و رۆحی ئەو بزوتنەوەیە دەزانن، ئەمەش لە جەوهەردا لێدانێكی كوشندەیە لە هەموو ئەو ئەگەرانەی ئەم بزوتنەوە ناسیونالیستیەی كورد بەوەی بتوانێت ببێتە بزوتنەوەیەكی دیموكراسخواز و مەدەنیانە.
نەتەوە وەك هەر چەمكێكی تر لە پەیوەندیەكی دانەبڕاودایە لەگەڵا چەمكی سیاسەتدا، دروست نەتەوەخوازی یانی بە سیاسیكردنی كۆمەڵگا لە پێناو ئاماجە باڵاكانی نەتەوەدا، لە پاڵ ئەوەشدا هەموو چەمكە مرۆڤدۆستی و ڕەهەندە ئەقڵانیەكانی تری سیاسەت بەجۆرێك لەجۆرەكان گوازرشتە لەو واقعە كۆمەڵایەتیەی لانكەی ململانێ و كێبركێ و جوڵە مەدەنیەكانی ئەندامانی نەتەوەیە، ئەم پرۆسەیە لە جەوهەردا بریتیە لە ئاستی هاوسەردەمی و گونجاندن و دیموكراسیەتی نەتەوە و سیستەمە سیاسیەكەی، كە نەتەوە لە هەناوی خۆیدا پێویستی زیندەگی پێیانە، كۆی ئەم پرسە بۆ ئەوەیە نەتەوە بتوانێت وەك هەموو گەلانی تری پێشكەوتووی دونیا، زەمینەیەكی لەبار بۆ دەسەڵاتێكی دادپەروەر بخوڵقێنێت كە بەناوی دادپەروەری و ئازادی و یەكسانیەوە سەرزەمینێك بخوڵقێنێت كە تێدا هەموو ئەندامانی نەتەوەیەك لە مافە سیاسی و ئازادیەكان بێبەش نەكات. دیارە پێچەوانەكەش روونە دەشێت، دەسەڵاتدارانی نەتەوەیەك بتوانن بەناوی نەتەوەوە جەهەنەمێك بۆ هاوڵاتیانی كۆمەڵگا دابخەن، كە تێدا لاشەی هاوڵاتیانی ئەو نەتەوەیە خەڵتانی خوێن بكەن.
ناسیونالیستەكان پەیوەندی نێوان نەتەوە و سیاسەت بەجۆرێكی ئاڵۆز دادەرێژن، ئەوەندەی سیاسەت كار لەسەر چەمكی نەتەوە دەكات ئەوەندە گرنگە لەهەموو وێستگەیەكی مێژوویدا سیاسەتێكی روون پیادەبكرێت لەپێناو ئامانجە نەتەوەییەكان، كورتەی ئەم گوتارە نەتەوەخوازییە بۆ ئەوەیە مۆراڵێكی كۆمەڵایەتی یان گشتی بەسەر سیاسەت و هەڵوێستە و بڕیارە سیاسیەكاندا بسەپێندرێت، راستیەكەی ئەم جۆرە ڕەفتار و بیركردنەوەیە، بۆ ئەوەنییە سیاسەتێكی ئەقڵانی دابرێژرێت لەسەر ئەو بنەمایەی كە دەڵێت"ڕەنگە من هەڵە بكەم و ئێوە لەسەر حەقبن، بەڵام ئەگەر هەوڵبدەین، ئەگەری ئەوە هەیە لە حەقیقەت نزیكتر ببینەوە"(20) حەقیقەت لای ناسیۆنالیزم لە گوتارێكدا كورتدەكرێتەوە كە تا ئەندازەیەكی زۆر لە بەڵگەخوازی و ڕەخنە و ئەزموون و بیركردنەوەی جیاوازدا خۆی نابینێتەوە، لێرەوە ناسیۆنالیستەكان ئاسانتر دەتوانن بینای هەڵوێستە و بریارێك بكەن، كە دواتر بە چەندین هێڵی سور دەورە دەدرێت و بەزاندنی ئەو هێڵە سورانە بە تاوان و خیانەت ئەژماردەكرێت، دیارە لە بەرامبەر ئەم دۆخەدا ئەوەی هەیە سنوری ئازادیەكان بۆ بچوكترین دەروازە تەسكدەبێتەوە، هەركات سیاسەت بریتی بو لە سەپاندنی جۆرێك ئەخلاق یاخود پابەندبوون بە راڤە و ڕەفتارێكی سیاسی دیاریكراوەوە، دەرئەنجام كێشەیەكی نائەخلاقی و هەڕەشە ئامێزی لێدەكەوێتەوە، كە بەكۆ دەچێتە خزمەت لە دایك بوونی دەسەڵاتی دیكتاتۆریەت و فاشیزم.
 ئەم تێزە بریتی نییە لە دابرانی یەكجارەكی ئەخلاق لەسیاسەت، چونكە بیرمان بێت ئەخلاقی سیاسی یاخود كارەكتەری سیاسی پێوەرێكی ئەخلاقیانەی پێویستە بەرامبەر ئیلتزامكردن بەو بەها و ئایدیا و هەڵوێستانەی نەتەوە لە بارودۆخێكی تایبەتدا پێویستی پێیانە، بۆیە هەموو مامەڵەكردنێك لەگەڵا رووداوەكاندا گەر بە رێچكەیەكی ئەخلاقی و ئەقڵانیدا تێنەپەرێت ئەوا لە كۆتاییدا بە كارەسات كۆتاییدێت.
بە باوەڕی من مەرج نییە هەموو وێناكردنێكی سیاسیانە لە دیدی ئەخلاقیەوە یەكاڵابكرێتەوە، ئەوەندەی مەرجە لە دیدێكی ئەقڵانیەوە دابمەزرێت، چونكە ئەقڵانیەت دەرئەنجامەكانی سیاسەت و ڕەفتاری سیاسی وەك خۆی دەدات بەدەستەوە، كەلەرێگەی ئەو دەرئەنجامانەیشەوە ئاستە ئەخلاقیەكانی ڕەفتار و جوڵە سیاسیەكان، لە سیاسەتدا یەكاڵادەبنەوە، ئەگەرچی بە جۆرێك لە جۆرەكان ئەخلاق بەناو پرنسیپ و باوەڕبوون و پابەندبوون و بەرپرسیارێتیدا شۆردەبێتەوە، بەڵام ئەوە ئەقڵانیەتە سیاسەت مەحكوم دەكات بە رستێك پێشمەرج و بریار و مەعریفە و بیركردنەوە، لێرەدا بەردەوام ئەخلاق لە پشتی سیاسەتەوە خۆی بەرهەم دەهێنێتەوە، هەروەك ئەقڵانیەتش بریاربەدەست و توخمی مەعریفی ناو كایەی سیاسەت دەبێت، بەو جۆرە هەموو پەیامێكی ئەخلاقی لە سیاسەتدا هیچ نییە جگە لە بیركردنەوەیەكی ئەقڵانی كە دەخوازێت، سیاسەتی ئەقڵانی بە باڵای گوتارێكی ئەخلاقی ببرێت لە پێناو تەعمیمكردنی ڕەفتا و بریار و بیركردنەوەیەكی سیاسیدا.
لە خەیاڵی سیاسی هەر بزوتنەوەیەكی ناسیونالیستیدا هەوڵێكی بێوچان بەدیدەكرێت بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی نەتەوە، هەر بزوتنەوەیەك لەم خەیاڵە سیاسیە دابرا لە بەشێكی گەورەی فكرەی ناسیۆنالیزم دادەبرێت، ڕەنگە یەكێك لە كێشە جدیەكانی ئەمرۆیش بریتی بێت، لە دەوڵەتی نەتەوە و نەتەوەی بێ دەوڵەت، راستیەكەی ئەم كێشەیە بە كێشەیەكی جیهانیانە وەسفدەكرێت، كە زۆرترین جەنگ و شەڕی درێژخایەن و كوشتاری گەورەی لەگەڵا خۆیدا هێناوە، بە بەراورد بە كێشەگەلێكی وەك قاچاخچێتی مادەبێهۆشكەرەكان و كۆچ و كێشەی سنوریی نێوان دەوڵەتان و برسێتی و ..، كێشەی نەتەوە بێ دەوڵەتەكان لە هەموو كێشەكانی تر ئاڵۆزتر و خوێناویتربووە، بەتایبەت تادێت نەتەوە سەردەستەكان هێڵی سنوری وڵاتەكانیان زیاتر تۆختردەكەنەوە و زیاتریش لە هەوڵی تواندنەوەی نەتەوە بندەستەكاندان، لەلایەكی تریشەوە خودی ئەم كێشەیە تا دێت بواری چارەسەری دیموكراسیانەی لاوازتر و بێ ئومێدتر دەبێتەوە، لە دەرئەنجامی نەبوونی دیموكراسی و ئومێدی چارەسەری كێشەكان، دەوڵەتێكی داخراوی ستەمكارمان بۆ دەخوڵقێت.
پەیوەندییە ستراكتۆریەكانی دەوڵەت و نەتەوە، بە چەند هێڵێكی سەرەكی و بنەڕەتیدا تێدەپەرن، كە تا ئاستێكی زۆر رۆڵی سەرەكی دەبینن لە رێكخستن و ئۆگانیزەكردنی تواناكانی كۆمەڵگا بۆ بونیادنانی دەوڵەتی نەتەوە، دروست شۆرش و بەهێزی پەیوەندییە كۆمەڵایەتی و ئابوری و فەرهەنگیەكان، بەهێزی ئیرادە و كایە سیاسیەكان، بەهێزی دامەزراوە مەدەنیەكان و سیستەمی كارگێری و بەرێوەبردن، بوونی كۆمەڵگایەكی كراوە و ئازاد و دیموكراسخواز، لەو توخم و پێكهێنەرانەن كە دەبنە پێشمەرجی دەوڵەتی نەتەوە.
راستیەكەی ئەو هێزە سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابوریانەی تەبەنی دەوڵەت دەكەن دەبێت لەجەوهەردا ئەو توانا ناوەكیانەیان تێدابێت، كە بتوانن ئەو ئەركە بگرنە ئەستۆ، هێزێك ناتوانێت دەوڵەت بونیاد بنێت كەلە ناوەوە وێران بووبێت، ئیرادە و وێنای سیاسی و بیركردنەوە و دنیابینی لە لاوازترین ئاستدا بێت، هێزێك ناتوانێت بینای دەوڵەت بكات كەلە ناوەوە تەنها خەمی بنەماڵە و هۆز و دەوروبەرەكەی خۆی بێت، ئەو هێزەی دەتوانێت باس لە دامەزراندنی دەوڵەتی نەتەوە بكات كە بیركردنەوە و توانا مادی و مەعنەویەكانی لەسەر ئاستی هەموو كۆمەڵگا رێكخستبێت، هێزێك بێت خاوەن ئیرادە و توانا و بڕیاری چارەنوسازبێت، هێزێك ناتوانێت دەوڵەتی نەتەوە بینابكات كەلە جەوهەردا هێزێكی پاشكۆ و لاواز و بێ ئیرادەبێت.
هەڵبەت تەنها ئیرادە و رێكخستن و بەهێزی رایەڵە كۆمەڵایەتیەكان، بەهێزی ئابوری و دامەزراوە سیاسیەكان، بەس نین بۆ ئەوەی دەوڵەتی نەتەوە لە فۆرمێكی هاوسەردەمیانەدا دابمەزرێت، ئەم پرۆسەیە پێویستی بە فەلسەفاندنی ژیان و گوتاری مەعریفی و ڕەخنەییەكانە، بەبێ ئەو زەمینە كلتوریەی كە رێگە خۆشدەكات بۆ دیموكراسیەت و ئازادی، دەوڵەت بە مانا مۆدێرنەكەی بونیاد نانرێت.
سیستەماتیزەكردن و بونیادنانی دەزگا و دامەزراوە دەوڵەتیەكان لەسەر بنەمای دیموكراسی و كراوەیی و لایەنگری بۆ هاووڵاتیان، سەرزەمینێكی سیاسی گونجاو و تەندروست دەخوڵقێنێت كەلە رێگەیەوە كۆمەڵێك دامەزراوەی سیاسی و مەدەنی دادەمەزرێت كە تا ئەندازەیەكی زۆر ئازادیەكانی گشت و تاكی تێدا دەپارێزرێت، لە رووی سوسیۆلۆژی و ئابوری و سیاسیەوە ئەم پرۆسەیە گواستنەوە و گۆڕان و هەڵوەشاندنەوەی رۆڵی پەیوەندییە ناوخۆییەكانی خێڵ و گروپ و جڤادە لۆكاڵی و بچووكەكانە، تەنانەت كۆتایهێنان و سنوربەندكردنی رۆڵی ئەو پارت و رێكخراوانەش كە نوێنەرایەتی خێڵ و گروپە بچووكەكانی دەسەڵات دەكەن، لەبەرامبەردا رۆحی ناسیۆنالیزم كە بەناو جەستەی كۆمەڵگادا تێدەپەرێت، خێڵا و ئەو گروپ و جڤادە بچوكەكان، تێدەپەرێنێت رۆحی نەتەوە دەبێتە دامەزرێنەری دەوڵەت و ئەو جەستە دەستكردەی هوبز ناوی دەنێت دەوڵەت.
راستیەكەی بەبێ دامەزراوەیكردنی كارو فرمان و بەرپرسیاریەتیەكان لە كۆمەڵگادا لەسەر بنەما و بنچینەی یاسایی و دەستوری، بەبێ‌ گۆڕانی رادیكاڵانە لەناو ستراكتۆری پەیوەندییە كۆمەڵایەتی و ئابوری و كارگێرییەكان، شتێك نابێت ناوی بەرین بە هەوڵی جدی بۆ بونیادنانی دەوڵەت.
هەموو نەتەوەیەك هەڵگری كۆمەڵێك ترادسیۆنی كۆمەڵایەتی و كلتوری و فەرهەنگی تایبەت بە خۆیەتی، زمان و بەرگ و شێوازی ژیان و خواردن و بۆنە و باوەرە ئاینی و رۆشنبیریەكان، وادەكەن نەتەوەیەك لە نەتەوەیەكی تر جودابێت، ئەم لایەنانە پێكەوە جۆرێك رۆشنبیری گشتی دەخوڵقێنێت كەوا دەكات بۆچون و باوەڕ و بەهاكان پێكەوە ئەتمۆسفیرێكی هاوبەش بخوڵقێنێت، پەیوەندیە كۆمەڵایەتیەكان ڕەنگدانەوەی تایبەتمەندیەكانی نەتەوەیەكە جیاواز لەنەتەوەیەكی تر.
 دەوڵەت ساتێك دەتوانێت لە فەزای شوناس و كلتور و رۆشنبیری گشتی و گوتاری سیاسیدا... گوزارشت لە كۆمەڵگایەكی كراوە و دیموكراسی بكات،كە تێدا بتوانێت لەرێگەی دامەزراوە جیاوازەكانیەوە نوێنەرایەتی سەرجەم هاوڵاتیان و پێكهاتە و توخمە سەرەكیەكانی كۆمەڵگاكەی بكات، دیارە لە رووی مەنهەجی و فكری و پراكتیكیەوە ئەم تێزە ئیشكالیەتی زۆری تێدایە، چونكە لەسەر ئەرزی واقیع زۆر دەوڵەت كە بەناوی نوێنەرایەتكردنی نەتەوە و گەلەوە جۆرێك بەندیخانەی گەورە بۆ كۆمەڵگا دروستدەكات.

ناسیۆنالیزم و بزوتنەوەی رزگاریخوازی كوردستان
بۆ قسەكردن لەسەر بزاوتی ناسیۆنالیزمی كورد لەو بەشەی بە عێراقەوە لكێندراوە، دوو رێگەمان لەبەردەمدایە، یەكێكیان لێكۆڵینەوەیە لەو بزاوتە سیاسیانەی لە خەباتی سیاسی و چەكداریدا دژ بەرژێمە جیاوازەكانی دەوڵەتی عێراق جەنگاون، دووەمیان لێكۆڵینەوەیە لەو تێكست و بابەتە ئەدەبی و هونەریانەی كە راستەوخۆ گوازرشتیان لە جوڵەی سیاسی و كۆمەڵایەتی و بزاوتە سیاسی و رۆشنبیریەكەی كوردی كردووە، كە زۆرجار بە ئەدەبی بەرەنگاری ناودەبرێت.
 هەر دوو رێگەكە، دەچنەوە سەر یەك سەرچاوەی ئەتنیكی و ناسیۆنالیزمی، دیارە لەسەر بنەمای شوناسی كوردبوون و ئاینیبوون راوەستاوە، لێرەدا جێی خۆیەتی ئاماژە بە پەرەگرافێكی نوسینی جان فرانسوا بایار بدەم كە دەربارەی بۆچونی بایار لەسەر شوناسی كورد قسە دەكات بەوەی تێكەڵە و ئاوێتەیەكی ئاڵۆزە، ئەو دەنوسێت"ستراتیژی شوناس لای كورد، بە هەموو جۆرەكانیەوە، ڕەنگدانەوەی ماوە مێژوویەكانە، كەبە درێژایی سەدە(مەبەستی سەدەی بیستە) چەندین داهێنراوی جیاوازی كۆمەڵایەتی و سیاسی تێدا دروستبووە، وەك ناوەندێتی دەوڵەت، گەشەسەندنی سیستەمی خێڵەكی، بزوتنەوەی سۆفی، خاوەندارێتی زەوی وزار، كۆچ، گواستنەوە بەرەو سەوزایی، دامەزراندنی پارتی شۆرشگێری چەكدار، دواتر شەری پارتیزانی و سەركوتكردنی لەلایەن بیرۆكراسیەتی سەربازی كە راهێندرابوون لەسەر بەكارهێنانی تەكنیكی نێودەوڵەتی بۆ راوەدونان و پرنسیپەكانی تێكدان، كە بەدڵنیایەوە سەرجەم ئەم داهێنراوانە نابنە یەكەمین"(21) هەروایشە نەتەوە ئاوێتەیەكی ئاڵۆزە، لە چەندین توخم و ئایدیا و باوەڕ و شوناسی لاوەكی و سەرەكی جیاواز جیاواز پێكدێت، دیارە سەرجەم شوناسە لۆكاڵی و لاوەكیەكان كەلە نەتەوەدا بوونیان هەیە و لە بۆنە و كاتی جیاواز جیاوازدا گوزارشت لە خۆیان دەكەن، ناتوانن رێگری بكەن لە شوناسێكی فراوانتر و گشتگیرتر كە شوناسی نەتەوەیە.
لەم بەشەی ئەم لێكۆڵینەوەیەدا تیشك دەخەینەسەر ئەو لایەنەی كە تایبەتە بە خاڵی یەكەم، واتە ئەوەندەی پەیوەندی بە بزاوتە سیاسی و شۆرشگێڕیەكەی بزوتنەوەی ناسیۆنالیزمی كوردیەوە هەیە.
 دیارە لە باسكردنی ئەم مەسەلەیەدا بەو وردەكاریانەدا تێناپەڕین كە تایبەتە بە سروشت و خەسڵەتی شۆرش و خەباتی بەڕەنگاری لەنێو چیاكانی كوردستاندا، هەروەها رۆناچین بەنێو چۆنیەتی پێكهاتە و تەشكیلەی حزبە كوردیەكان و ئەو بابەتانەی كە دەكەونە فەزای پەیوەندی و جوڵە و ناكۆكی نێوان حزبە كوردیەكان لە نێوان خۆیاندا، لەلایەكی تریشەوە مەسەلەی دەسەڵات ونفوز و ناوچەگەری حزبە كوردیەكان نابنە تەوەری سەرەكی باسەكە، مەگەر لەهەندێك خاڵدا بە كورتی ئاماژەی پێبدرێت، بێگومان قسەكردن و لێكۆڵینەوە لەو لایەنانەی ئاماژەمان پێدا گرنگ و پێویستە بەوردی لێكۆڵینەوەیان لەسەربكرێت، چونكە بیرمان بێت بەشێكی زۆری لاپەرەی مێژووی شۆرش و بەرەنگاری دژ بە رژێمەكانی بەغدا، بەو حیكایەتانەوە بەندە كە زۆرجار لەو ململانێ خوێناویەدا قەتیسدەخوات، كە هێزە كوردیەكان دژ بەیەكتر هەموو توانا و هێزێكیان بەكارهێناوە، دیارە ئەم لایەنە راستەوخۆ لایەنێكی نەگەتیف و نائومێدكەری نێو بزوتنەوەی ناسیۆنالیزمی كوردی بووە كە تا دوای راپەڕینیش بەردەوامی هەیە، ئەم دۆخە واقعێكی سیاسی و زهنی بەسەر رابەرانی بزوتنەوەی ناسیۆنالیزمی كوردیدا سەپاندووە، كە بەردەوام لە خەیاڵی ئەوەدا بژین كە بزوتنەوەكەیان خاوەنی دوو دوژمنی راستەقینەیە، یەكێكیان مەركەز و ئەویتریان ناوخۆیە.
لە شەستەكانەوە بزوتنەوەی ناسیۆنالیزمی كوردی لە بازنەیەكی بچوكدا دەسوڕێتەوە، بازنەیەك ناتوانێت سێ سنوری كۆنكرێتی تێپەرێنێت، خێڵا، ناوچەگەرێتی، گروپچێتی، راستیەكەی سوڕانەوە لەو بازنەیەدا مانای نەبوونی ئیرادەیەكی یەكگرتووی نەتەوەییە تا راستەخۆ گوزارشت لە شوناسێكی سیاسی و كلتوری گەورەتر بكات لە كلتور و پەیوەندییە ناوخۆییەكانی خێڵا و ناوچە و گروپە جیاوازەكان، بەمەش بزوتنەوەی ناسیۆنالیزمی كوردی، بەردەوام لە كەموكورتیەكی سیاسی و فكری و جەوهەریدا ژیاوە، تەنانەت ئەم حاڵەتەیە وا لە مەریوانی وریا قانع دەكات، پێیوابێت هێشتا پرۆسەی بە نەتەوەیی بوونی كورد پرۆسەیەكی بەردەوامە و كۆتایی پێنەهاتووە، مەریوان باوەڕی تەواوی بەوەیە كورد نەتەوەیە و هەموو گومان و پرسیاركردنێك لەوبارەوە دەكەوێتە خانەی بێویژدانی و ئەحلاقیەوە، بەڵام پرۆسەی بەنەتەوەیبوونی كورد هێشتا تەكمیلە نەبووە، مەریوان وریا قانع دەنوسێت "تا ئێستاش هەڵگری ئیرادەیەكی نەتەوەیی نییە كە بەهۆیەوە خۆی وەك یەكەیەكی یەكگرتوو نیشانی دنیای دەرەوە بدات "(22) پرسیارەكە ئەوەیە بۆچی ئەم پرۆسیجەرە بەسروشتی خۆی لە هەناو و ناوەوە میللەتی ئێمەدا گەشەی نەكردووە؟
 لە چەند دەیەی رابردوودا بزوتنەوەی ناسیۆنالیزمی كوردی(لە باشوری كوردستاندا) رووبەڕوی گەلێك قەیرانی كوشندە بۆتەوە، كە تا ئاستێكی بەرچاو توانای خوڵقاندنی ئیرادەیەكی یەكگرتووی نەبووە، توانای فەلسەفاندنی شوناس و ژیان و مرۆڤی كوردی نەبووە، بزوتنەوەكە، لە خەبات و قوربانیدان و بەرەنگاریدا نمونەی گەلێكی خۆراگر و بەهێزی نیشانداوە، بەڵام لە جەوهەردا ئەم بزتنەوەیە خاوەنی گوتارێكی ناسیۆنالیزمی و فكری و سیاسی روون نییە، بۆیە لە زۆر قۆناغی مێژوویدا پابەندبوونی هاووڵاتیانی كورد بەم بزوتنەوەیەوە لە ئاستی دابەزین و بەرزبونەوەدا بووە، بەبۆچوونی من بەشێكی زۆری ئەم قەیرانە بۆ ئەوە دەگەرێتەوە كە بزوتنەوەی رزگاریخوازی كورد توانای وەڵامدانەوەی ئەو واقعە سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابوری و فەرهەنگیانەی نەبووە كە رووبەڕوی بزوتنەوەكە بۆتەوە، راستر لە جەوهەردا بزوتنەوەكە توانای رابەرایەتیكردن و یەكڕیزی و یەكگرتوویی گوتاری ناسونالیزمی كوردی نەبووە، جگەلەوە خودی بزوتنەوەكە بە هەموو باڵا و حزب و رێكخراوە سیاسیەكانیەوە، توانای گۆڕانێكی رادیكالانە و ڕەفتارێكی ناسیۆنالیزمانەی هاوچەرخانەی نەبووە، كە بەهۆیەوە هەستی ئینتمای نەتەوەیی لە خێڵ و ناوچەگەرێتی و گروپچێتیەوە بگوازێتەوە بۆ سەر ئاستی نەتەوە.
لە شەستەكانەوە چەندین شكست و كەوتنی گەورە بەناو جەستەی بزاوتە ناسیۆنالیزمەكەی كوردا تێدەپەرێت، ئەو وێستگانەی شكست كە ئێمە لەم لێكۆڵینوەیەدا تەنها ناویان دەهێنین، بۆ ئەوەیە بیسەلمێنین لە شەستەكانەوە تا ئێستا، گوتارێكی سیاسی یەكگرتوو شك نابەین كە سنورەكانی ناوچەگەری و گروپچێتی و خێڵەكی تێپەراندبێت. سێ شكست و لێدانی مەعنەوی و ستراتیژی مەزن هەیمەنە و قودرەتی ئەم بزاوتە دادەبەزێنێتە سەر لاوازترین هەستی لایەنگری، سێ رووداوی شكست ئاسای گەورە بریتین لەو دابەشكردنە جوگرافیانەی، كە زۆر قورس و زەحمەتە گوتارێكی سیاسی یەكگرتووی تێدا بخوڵقێت، ئەو سێ شكستە بریتین لە رووداوی ساڵی 1966 كە تێیدا كۆمەڵێك لە كادرە پێشكەوتووەكانی پارتی دەچنەوە ناو رژێم و دژ بە شۆرش دەوەستنەوە، ئاشبەتاڵی ساڵی 1974 ساتێك شۆرش لەوپەری هێز و توانادا بەبێ بوونی هۆكار و لێدادنەوەیەكی معقول، شكستدەهێنێت لەبەردەوامیبوون و بەرەنگاریكردنی رژێم، سەركردەكانی ئەو كاتەی بزوتنەوەی ناسیۆنالیزمی كورد بریاردەدەن ئاشبەتاڵا بە شۆڕش بكەن، رووداوی 31ی ئابی 1996 كاتێك رژێم لەلایەن پارتیەوە بانگێشتدەكرێت بۆ بەشداریكردن لەو شەرەی لە نێوان یەكێتی و پارتیدا هەڵگیرسابوو، بەوەش رژێمی بەعس لە رێگەی سوپا و تانك و زریپۆشەكانیەوە پەرلەمانی هەرێمی كوردستانی داگیردەكات و لێدانێكی مەعنەوی و ستراتیژی گەورەی لە دۆزی كورد دەدرێت لەسەر ئاستی ناوچەیی و جیهانی.
 ئەم سێ وێستگەیە گەر تەنها یەكێكیان كە ئاشبەتاڵی (1974)ە پلان و دەستی دەرەكی تێدابووبێت (كە من گومانم هەیە لە راستی ئەم دەستوەردانە)، ئەوا دوو شكستەكەی تر لە هەناوی بزوتنەوەكەوە سەرچاوەدەگرێت، لەو فاكتەرانەوە سەرچاوەدەگرێت كە دەگەڕێنەوە بۆ لاوازی بزوتنەوەی ناسیۆنالیزمی كوردی لەسەر ئاستی گوتار و فكر و مەعریفە، بە بارێكی تردا لەو تێفكرین و دیدەوە سەرچاوەدەگرێت، كە گروپێك گروپەكەی تری قبوڵ نییە، كە ناوچەیەك دەخوازێت لە ناوچەیەكی تر بەهێزتر و سێنتراڵا تر بێت، بەكورتی شكستەكان دەكەونە نێو بازنەیەكەوە كە بریتیە لە لاوازی ناسیۆنالیزمی كوردی، لەبەرامبەردا بووەتە بە هێزی خێڵا و گروپە ناوچەییەكان.
 لێرەدا هەموو تەماشاكردنێك بۆ ئەوەی حزبێك یان رێكخراوێكی سیاسی بدۆزینەوە، كە بیركردنەوە و تێفكرین و گوتارەكەی سنوری ناوچە و خێڵا و گروپەكەی خۆی تێپەرێنێت،هیچ نییە جگە لەو بۆشاییە گەورەیەی لە نێو رۆحی بزوتنەوەكەدا بێ پێناس ماوەتەوە، بۆیە هەر گروپ و پارت و رێكخراوێك بەو نەفەسە گوزارشت لەخۆی بكات لەبەردەم سادەترین تەفسیری ئەخلاقی و سیاسەت و ئابوری و كۆمەڵایەتیدا دەكەوێت، هۆكارەكەش روونە چونكە لە قوڵایی هەموو بزاوت و حزب و رێكخراوە بەناو نەتەوەییەكان، كە پێكەوە بزوتنەوەیەكی فرە دیدی و بەرژەوەندی و ناوچەگەری زۆریان خوڵقاندووە كە توانای خوڵقاندنی رۆحێكیان نییە كە بتوانێت گوزارشت لە ماناكانی یەكگرتووی ئیرادەی نەتەوە بكات.
قەیرانەكان تەنها لەوەدا چڕ نابێتەوە كە كورد خاوەنی دەوڵەتی سەربەخۆی خۆی نییە، ڕەنگە ئەم دۆخەیش بۆ ئەوە بگەڕێتەوە كە هێزێكی سیاسی كوردی شك نابەین خەسڵەتەكانی بونیادنانی دەوڵەتی كوردی تێدا بێت، بۆیە هەموو كات بزوتنەوەی ناسیۆنالیزمی كوردی ئەو وەڵامە ئامادەیەی هەبووە كە فاكتەرە دەرەكیەكان رێگربوون لەوەی كورد دەوڵەتی سەربەخۆی خۆی هەبێت، لە تەنیشت ئەم گوتارە لاوازە، دۆشدامان و كورتبینیەكی فكری و زهنی نەتەوەیی شكدەبەین، كەلە راستیدا فاكتەری سەرەكی و كوشندەی ئەو رۆحە ناسیۆنالیزمیە بووە كە بزوتنەوەكە پێویستی پێیەتی، هەموو ئەو بیانوە دەرەكیانەی گوتاری سیاسی كوردیدا پێرازاندراوەتوە و كوردیان وەك نەتەوەیەكی مەزڵوم و بەشمەینەت نیشانداوە، بە ئاشكرا پێداگریبووە لە نائامادەیی ئەقڵا لە گۆرەپانی ساسی كوردیدا، لەبەرامبەر ئەو هەموو گوتارە حەماسیانەی لە ئەدەبیاتی حزبەكاندا دەبیندرێت، دوو گوتاری ئەقڵانی شك نابەین لە ستراتیژ و دەسەڵات لە فەزای سیاسەتی كوردیدا، توانای دامەزراندنی دیدێكی نەتەوەیی نییە كە سنورەكانی بیركردنەوەی خێڵەكی و ناوچەگەری و گروپچێتی تێپەرێنێت، هەموو داگیركاری و دابەشبوون و مەینەتیەك كەبەسەر كوردا هاتووە، لەبەرامبەردا نەبووەتە پاڵنەر و مەنهەجێك تا بزوتنەوەی ناسیۆنالیزمی كوردی لەسەربنەمای ئەقڵانی و دیموكراسی و یەكتر قبوڵكردن و لێبوردەیی بینابكات، كارەساتەكە ئەوەیە ئەو شێوە دەسەڵاتەی دوای راپەرین بەدەستهاتوە درێژكراوەی هەمان كلتوری پێشوە، هەڵگری هەمان خەسڵەتی دابەشبوونی ناوچەكانە بەسەر هێزەكاندا، بۆیە بیركردنەوە لە بەدامەزراوەیكردنی دەوڵەت و ئیشكردن بۆ بونیادنانی دەوڵەتی یاسا، خێرا ئەو دڕندەیەی رووبەڕو دەبێتەوە كەلە هەناوی بزوتنەوەی كوردیدا رۆحەكەی ئیفلیجكردووە، راستیەكەی لەبەرامبەر هەموو ئەو پلان و دڕندایەتیەی بەرامبەر كورد ئەنجامدراوە و ئەنجامدەدرێت، دڕندەیەكی ناوەكی هەیە كە تەكمیلەی ئەو هێرش و پەلامارە دەكات كەلە درەوە رووبەرومان دەبێتەوە، ئەمەش دیفاكتۆیەكی نائەقڵانی و دۆخێكی سیاسی مەترسیداری خوڵقاندووە، كە دەخوازێت دابەشبون و بێ ئیرادەیی و دەسەڵاتدارێتی بەسەر شادەمارە ئابوری و سیاسی و كارگێڕیەكاندا، شۆربكاتەوە بۆ نێو سەرجەم پێكهاتەی كۆمەڵایەتی و كلتوری و ناوچەگەریدا، دیارە ئەم دۆخە هۆكارێكە تا ئەو هێزانەی دیموكراسخواز و ناسیۆنالیزمن لەسەر ئاستی نەتەوە، پەكبخرێن و لە ئیرادەی راستەقینەی خۆیان داماڵدرێن.
ئەزموونی حوكمڕانی كورد لە دوای راپەرینەوە، ئەو راستیەی سەرەوەی زیاتر بۆ كەشفكردین، كە دەسەڵاتدارانی ناو حزبە گەورەكانی كوردستان، زیاتر وەك سەرۆك خێڵا و میری ناوچەكانی نفوزی خۆیان مامەڵەیانكردووە، ئەم جۆرە مامەڵەكردنە نەلەنزیك و نەلە دوور پەیوەندی بە ناسیۆنالیزم و ئەو فكرەوە نییە كە بزوتنەوەی ناسیونالیستی لەسەر بونیاد دەنرێت، لەبەرامبەریشدا بە هیچ جۆرێك پەیوەندی بە دیموكراسی و ئازادییەوە نییە، دیارە لە هەناوی ئەم جۆرە هێز و مۆدیلەی فەرمانڕەوایەتیكردن ناتوانین هێزێك ببینینەوە كە نەك داوای دەوڵەتی سەربەخۆی كوردی بكات، بەڵكو ناتوانێت پارێزگاری ئەو مافانەش بكات، كە كورد لە چوارچێوەی دەوڵەتی عێراقی دوای بەعس دەبوو هەیبێت.
ئەزموون و تەكنیكی دەسەڵات لە هەرێمی كوردستاندا، لەسەر بنەمای ئینتما بۆ نیشتمان و هاوڵاتیبوون و دامەزراوەیی حكومی و حزبی و رێكخراوەیی رێكنەخراوە، لێرەدا ئێمە كۆمەڵگایەكی ماندوو و شەتەك شكدەبەین كە تائەندازەیەكی زۆر، زۆربەی جومگە سەرەكییەكانی ماندوو و پارچە پارچەكراوە، یانی كۆمەڵگا لە زۆر باردا توشی ئیفلیجی و پەككەوتن بۆتەوە، لە جەوهەردا بزوتنەوەی ناسیۆنالیزم لە دۆخێكی ئاوادا ناتوانێت هەناسە بدات، لە دۆخێكی ئاوادا كە نیشتمان وەك لاكێكی بریندار مشەخۆرەكانی بەسەرەوە بێت، ناتوانێت ناسیۆنالیزم پێبگرێت، لەم واقعەی ئەقڵی خێڵ و دابەشبوون زاڵە، چۆن ئەقڵی ناسیۆنالیزم دەبیندرێتەوە، راستیەكەی خەیاڵ و خەونی ناسیۆنالیزمی كوردی، ئەجێندا و بیركردنەوەی ئەقڵانی لە بزاوتی نەتەوەیی كوردی، لەسەردەستی ئەو كەسانەی بێفكر و مەعریفە و ستراتیژ سەركردایەتی بزاوتی سیاسی نەتەوەی كوردیان كردووە بۆ چەندیین دەیەی تر خەون و خەیاڵەكەیان لەباربردووە، بەتایبەت لەسەر دەستی ئەو سەركردانەی دەوڵەتی نەتەوەیی بە خەیاڵی شاعیرانە وەسفدەكات، یان لە پێناو مەستی دەسەڵات و سەركەوتنی میلیشیاكەی پەنا بۆ داگیركەران دەبات، لەسەر دەستی ئەم جۆرە كارەكتەر و بیركردنەوانە، بزوتنەوەی ناسیۆنالیزمی كوردی بێ رۆح و شوناس و فكر دەمێنێتەوە! یانی بزوتنەوەیەكە بەبێ تەفسیركردنی ئەقڵانیانە گوزەردەكات، لێرەوە نەتەوە لە سەرگەردانی رابەرەكانیدا تووشی لێكترازان و پەرتەوازەیی دەبێتەوە، نەبوونی تەفسیرێكی بابەتیانەی دۆخی سیاسی و كۆمەڵایەتی ئێستای كورد بە هەموو كێشە و گرفتەكانیەوە، جۆرێك فۆبیا و كارەسات دەخاتەوە، كە دواجار بە وێرانبوونی ماڵی كوردی كۆتایی دێت، نەبوونی تەفسیری ئەقڵانی، لە نەبونی دیدەوە بۆ ژیان سەرچاوەیگرتووە، دروست ئەم حاڵەتەش واتە نەبوونی فەلسەفەیەك بۆ رۆحی بزوتنەوەكە.
هەرگیز سیاسەت ناتوانێت رێگریبكات لە سڕینەوەی ئەو بەها و سومبلانەی نەتەوەیەك لە مێژووی خۆیدا ئەرشیفەی كردووە، بەڵام سیاسەتی بێ بیركردنەوەی ئەقڵانی و مەعریفە، لێدانی جەرگبڕانەیە لەو خەون و ئومێدانەی نەتەوەیەك چاوەڕوانیەتی. فەرهەنگ و كلتوری نەتەوە، ئەرشیفەی ئەو تەقەلا و بیركردنەوەو ئومێدانەیە كە وێنە و پێناسێك بۆ رەفتار و ترادسیۆن و شوناس و خەونی جڤادە جیاوازەكانی ناو كۆمەڵگا دەنەخشێنێت، لە كاتێكدا سیاسەت هەوڵێكی ئەقڵانی و ستراتیژی و دامەزراوەییە كە كار لەسەر ئەو توخم و كەرەستە بەردەستانە دەكات كە مومكینە بینای فكرێك لەسەر ئەرزی واقع هەڵبچنێت.
لە زۆرباردا ئەوەی بەروونی و ئاشكرا دەبیندرێت، دەسەڵاتێكی گەندەڵا و فاسدە، دەسەڵاتێكە بێ ستراتیژ و پلان و فكر، دەسەڵاتێكە ئیرادەی هەمووانی تووشی شۆككردووە، مۆنتسكیو لە كتێبی رۆحی یاساكاندا زۆر بەوری دەستدەخاتە سەر ئەو جۆرە دەسەڵاتەی بەناوی گەلەوە گەندەڵی بەرهەمدەهێنێت و لە هەوڵی گەندەڵكردنی سەرجەم نەتەوەدا كاردەكەن، ئەو دەنوسێت" ئەوەیە رۆژی رەشی ئەو گەلەی دەسەڵاتدار و ئەو كەسانەی خەڵك ئیرادەی خۆیان پێ‌ سپاردون، بۆ حەشاردانی فەساد و گەندەڵی خۆیان دەیانەوێت نەتەوەكەش بەرەو فەساد و گەندەڵی بەرن بۆ ئەوەی كەس نەتوانێ‌ دەسەڵاتخوازی و پاوانخوازییان ئاشكرا بكات، بەردەوام خەریكی پێ‌ هەڵاگوتن و نیشاندانی مەزنیی گەلن. بۆئەوەی كەس ئاگاداری چاوچنۆكی و تەماعكارییەكانیان نەبێ‌ هەمیشە لە هەوڵی ئەوەدان زیادەڕۆیی تەماعی خەڵكی بە شتێكی باش و ئیجابی لە قەڵەم بدەن.گەندەڵی لەناو ئەو كەسانەی فەساد بڵاودەكەنەوە رۆژ لە دوای رۆژ پەرەدەستێنێ‌ و لە نێو فاسدبووەكانیشدا بەردەوام بەرەو زیادبوون دەچێ"(23)
كارەساتەكە لەوەدایە شەپۆلێكی نێونەتەوەیی بەهێز بەناوی جیهانگیری و بازاری ئازاد و كۆمەڵێك چەمكی ترەوە، هێرشدەكاتە سەر ئەو بەهاو سومبل و ترادسیۆنانەی بە قوڵی گوزارشت لە نەتەوە دەكەن، لەبەرامبەردا هێزە كوردیەكان لە ناوەوە تووشی داڕمان و ئیفلاسبوونێكی گەورەی سیاسی و ئایدیۆلۆژی و ئەخلاقی بونەتەوە، كە تەنانەت ناتوانن پارێزگاری لە قەوارەی خۆیان بكەن چ جای ئەوەی پارێزگاری لە قەوارەی كوردی بكەن، بۆیە من پێموایە ئیدی ئەو كایە و بوارەی بە ناسیۆنالیزمی كوردی ناودەبرێت، لە هەموو سەردەمێك زیاتر تووشی لێكترازان و ماڵوێرانی بۆتەوە، بەبۆچوونی من ئێستا لە توانای مادی و مەعنەوی و فكری بزاوتە ناسیونالیستەكانی كوردیدا نییە، بەر بەو نەزیفە بگرێت كە رووبەڕوی روكنە سەرەكی و بونیادیەكەی بزوتنەوەی ناسیۆنالیزمی كوردی دەبێتەوە.
بەكورتی دەتوانین بڵێین بزوتنەوەی ناسیۆنالیزمی كوردی خاڵیە لەم خاڵانەی خوارەوە:
گوتارێك بۆ قبوڵكردنی جیاوازیخوازی و ئازادی، كەواتە هەموو كۆلاجكردنێكی دیموكراسی بە ناسیۆنالیزمی كوردیەوە، هیچ نییە جگە وەهم.
بزوتنەوەكە خاڵیە لە چەمكی لێبوردەیی و قبوڵكردنی جیاوازییەكانی هێز و پێكهاتە و جڤادە نوێكانی نێو كۆمەڵی كوردەواری.
ڕابەرانی بزوتنەوەی ناسیۆنالیزمی كوردی، بزوتنەوەكەیان كردۆتە بزوتنەوەیەكی موڵكداری چەند پێكهاتە و گروپێكی سیاسی بچوك و خێڵەكی، كە توانای نوێنەرایەتیكردنی نەتەوەیان لەدەستداوە، بۆیە هەموو قسەیەك بەناوی نەتەوەوە هیچ نییە جگە لە تراژیدیایەكی پێكەنیناوی.
بزوتنەوەكە تەنها لە هێز و میلیشیا و چەكدارەوە چارەسەر دەبینێتەوە، كەواتە بزوتنەوەیەكە نەلە دوور نە لە نزیك پێویستی بە ئەقڵا و تیوری ئەقڵانی نییە.
بزوتنەوەكە لەسەر بازوو دامەزراوە كەواتە شتێك نییە بە ناوی چانسی دەستاودەستكردنی دەسەڵات و دیموكراسی، واتە ئەگەرێك لە ئارادا نییە لەسەر دەستی ڕابەرانی ئەم بزوتنەوەیە دەوڵەتی نەتەوە بینابكرێت.
بزوتنەوەكە هیچ بڵانس و جیاكارییەكی تێدا نییە لە نێوان باڵی سیاسی و باڵی سەربازی، كەواتە بزوتنەوەكە بزوتنەوەیەكی بێ دامەزراوەیی و بێ‌ نوێنەرایەتیكردنە.
بزوتنەوەی ناسیۆنالیزمی كوردی خەرقی فەساد و بێسەروبەری و مشەخۆریەكی ترسناك بۆتەوە، كە تێیدا كۆمەڵگای كوردی ماندوو و بێ ئیرادەكردووە.
ئەم دۆخە بە زۆر مەسەلەی ترسناك ئاشنامان دەكات، لەبەردەم زۆر كێشە و قەیرانی گەورەشدا تووشی پەرتەوازەیمان دەكات، راستر ئەوەی بەپلەی یەكەم توشی زیان و لێدانی راستەوخۆ دەبێتەوە چەمكەكانی دیموكراسی و یاسا و مافی هاوڵاتیبوون و ئەقڵانیەتە! ئەمانەش بە كۆ لێدانی ستراتیژی و ترسناكە لە بزوتنەوەی ناسیۆنالیزمی كوردی لە دوورمەودادا.

دەرئەنجام
ئەگەر ئاماژەیەكی خێرا بدەین بە تیوری دەوڵەت لای ماركس، دەبینین بەشێكی زۆری بیركردنەوەكانی ماركس لەسەر ئەو باوەڕەبووە كە دەوڵەت وەك دامەزراوەیەك لە كۆتایی تەمەنی خۆیدا هەڵدەوەشێتەوە و گرنگی مێژوویی خۆی لە دەستدەدات، داخۆ بۆچی لە تیوری ماركسدا دەوڵەت بەم سوڕەدا تێدەپەرێت؟
 لای ماركس دەوڵەت دەزگایەكە بە دەست چینێكەوە بۆ سەركوتكردنی چینێكی تر، بە مانایەكی تر دەوڵەت ئەركی ستەمكارانە جێبەجێدەكات، ئەنگلس پێوایە ئەو پرۆسە سیاسیەی لە چوارچێوەی دەوڵەتدا جێبەجێ دەكرێت هیچ نییە جگەلە "زۆرەملێیەكی تایبەتی و سەركوتكەرانە" بەمەش دەوڵەت وەك دامەزراوەیەكی مۆدێرن كەلە سیستەمی سەرمایەداریدا سەدان دەزگای جۆراوجۆر ئیدارەی دەدات، لە بنەڕەتدا دەسەڵاتێكی ئۆرگانیزەكراوە بۆ چەوساندنەوەی چینێك بەسەر چینەكانی تردا، ماركس پێیوابوو دەوڵەت بەدەست چینی بورژوازەوەیە كە پارێزگاری لە بەرژەوەندییە تایبەتیەكانی ئەو چینە دەكات و ئەوانیش ناتوانن بەرژەوەندییە نەتەوەییەكان تێپەرێنن لەو بارەیەوە دەنوسێت"بورژوازیەت لە هەموو دەوڵەتێكدا بەرژەوەندی تایبەتی خۆی هەیە و ناتوانێت بزاوتی نەتەوەیی تێپەرێنێت لەبەرئەوەی بەرژەوەندی لای ئەو بریتیە لە بەهای باڵا.."(24).
لە مانفێستی كۆمۆنیزمدا بەروونی ئاماژە بەو حاڵەتە دەكرێت دەسەڵاتی جێبەجێكردن لە دەوڵەتە نوێكاندا "جگەلە كۆمیتەیەك بۆ بەرێوەبردنی كاروباری ئابوری سەرانسەری بۆرژوازی هیچی تر نییە"، راستیەكەی لای ماركس دەوڵەت لە هەموو سەردەمێكدا بریتیە لەو دەزگا تایبەتەی كە ئەركی دیكتاتۆریانە جێبەجێ دەكات، لەسەردەمی سەرمایەداریدا دەوڵەت بریتیە لە دیكتاتۆریەتی بورژوازیەت لە كاتێكدا ئەم سیستەمە كۆتایدێت و دەسەڵاتی پرۆلیتاریا"بە مانا ماركسیەكەی" دەسەڵات دەگرنەدەست دووبارە ئەم دۆخەش بریتیە لەو دەسەڵاتەی كەلە چوارچێوەی دەوڵەتدا دیكتاتۆریەتی پرۆلیتاریا جێبەجێدەكات، تا ئەو كاتەی دەوڵەت وەك دامەزراوە بێ ئەرك و مەهام دەمێنێتەوە لە كۆمەڵگایەكی بێ چیندا ئەوكات دەوڵەت هەڵدەوەشێتەوە، ماركس ئەوەندەی پەیوەندی بە چەمكی نەتەوە و نیشتمانەوە هەبێت، زۆر بەروونی باس لەوە دەكات كە كرێكاران نیشتمانیان نییە، كرێكاران بۆ خۆیان نەتەوەن و نەتەوە دروستكراوی سەردەمی سەرمایەدرای و مۆدێرنە لەو بارەیەوە هنری لوفیفر سەرنجمان بۆ وتەیەكی ماركس رادەكێشێت، ماركس دەنوسێت"لای كۆمۆنیستەكان ئارەزوویەكی زۆر هەیە بۆ كۆتایهێنان بە نیشتمان و نەتەوە، كرێكاران نیشتمانیان نییە، ناتواندرێت شتێكیان لێ زەوتبكرێت كە نیانە، بێگومان ئەركی چینی تێكۆشەرانە كە دەستبگرن بەسەر دەسەڵاتی سیاسیدا، راپەڕن وەك چینێكی نەتەوەیی، و نەتەوە دروستبكەن، هەربۆیە تائێستا ئەمە شێوازێكی نەتەوەیانەی هەیە، بەڵام بەمانایەك كە جیاوازە لەوەی بورژوازیەت خوازیاریەتی"(25) هنری لوفیفر پێوایە خەباتی چینایەتی دژ بە بورژوازیەت لە جەوهەردا(مێژوویانە و كۆمەڵایەتیانە و كردەیانە) كارێكی نا ناسیۆنالیزمانەیە.
ئەگەر بگەرێینەوە سەر ئەو پرسیارەی بۆچی چەمكی دەوڵەت لای ماركس بەم سوڕەدا تێدەپەرێت؟ لە كوێدا ئەم تەفسیرەی ماركس كورتدەهێنێت؟
بەبۆچونی ماركس لەگەڵا گەشەسەندنی ئابوری و گۆڕانی خەسڵەتە ناوەكیەكانی بازاڕی لۆكاڵی بە بازاری جیهانیانە، هەروەها لەگەڵا بەروپێشچون و گەشەسەندنی پیشەسازی و بانك و دامەزراوە نێودەوڵەتیەكان، هەموو ئەمانە پێكەوە بەزەرورەت وا دەخوازێت مەسەلەی نەتەوە تێپەرێندرێت(26).
راستیەكەی بەشێكی زۆری ئەم تەفسیرە كورتی هێنا، تیورەكەی ماركس دەربارەی دەوڵەت لە زۆر خاڵدا نەیتوانی ئەو حاڵەتە یەكاڵابكاتەوە كە دەوڵەت تەنها دامەزراوەیەكی ئابوری نییە و دەزگایەك نییە بە دەست چینێكەوە بۆ سەركوتكردنی چینەكانی تر، بەڵكو دەكرێت لە دەوڵەتدا ئابوری و سیاسەت و هەندەسەی كۆمەڵایەتی و بیناسازی معماری و پێشكەوتن و چاككردنی گوزەرانی هەموو خەڵك كاری جدی و ستراتیژی لەسەربكرێت، لە دوای جەنگی جیهانی دووەمەوە چەمكی دەوڵەتی خۆشگوزەران بەتەواوەتی تیورەكەی ماركس دەخاتەوە ژێر پرسیاری قورس و گران، دروست لای زۆرێك لە بیرمەندان و سیاسەتمەداران ئەوە ساغ بۆتەوە كە ناكرێت بەبێ دەوڵەت كاروبار و ئابوری و لایەنی رۆشنبیری و تەندروستی و پێشكەوتنی كۆمەڵگا مسۆگەر بكرێت، دەوڵەت دەبێتە سێنتراڵی مەسەلە گشتیەكان و دابەشكردنی سەرخان و ژێرخانی نێو دەوڵەت(بەمانای ماركسیەكەی) لە ئەهمیەتی دەوڵەت كەمناكاتەوە بەوەی دەكرێت لە رێگەی فكر و مەعریفە و ئەقڵەوە دەوڵەت بە جۆرێك ئاراستەبكرێت كە لە خزمەت گشتدا بێت.
لێرەوە ئەو راستیەمان بۆ ساغ دەبێتەوە كە هەرگیز بیرۆكەی دامەزراندنی دەوڵەتی نەتەوە، دانابرێت لە زهنیەت و بیركردنەوەی سیاسی، ئەگەرچی چ لای تیوری ماركس و چ لای ئەو بیرمەندانەی كار لەسەر چەمكی جیهانگیری دەكەن، بۆچونێك لە ئارادایە كە دەوڵەتی نەتەوە بڕێكی زۆری سەروەری و دەسەڵاتەكانی لە دەستداوە، بەڵام تا ئەم ساتەوەختە ئەو بۆچوونە لە ژێر پرسیار و ڕەخنەی قورسدایە، چونكە دەوڵەتی نەتەوە هەتائێستا سەرچاوەگری بریاڕەكانە، سەرچاوەی هێز و شوناس و توانا مرۆیی و ئابوریەكانە.
 

سەرچاوەكان
1. العرب و العولمە، بحوپ و مناقشات الندوە الفكریە التی نڤمها مركز دراسات الوحدە العربیە، بیروت الگبعە اڵاولی 1998.
2. جان فرانسوا بایار ... أوهام الهویە... ترجمە حلیم گوسون...الناشر دار العالم الپالپ، الگبعە اڵاولی 1998.
3. هەمان سەرچاوەی پێشوو.
4. بڕوانە نوسینێكی مەریوانی وریا قانع لە ژمارە(16ـ 17) ڕەهەند بە ناونیشانی (نەتەوە و ناسیۆنالیزم).
5. ماكس فیبر ..اڵاخلاق البروتستانتیە و روح الرأسمالیە، ترجمە محمد علی مقلد ، مركز اڵانما‌و القومی، لبنان بیروت
6. أرنست غیلنر .. مابعد الحداپە و العقل، و الدین، ترجمە معین اڵامام، دار المدی للپقافە و النشر 2001 .
7. هەمان سەرچاوەی پێشوو.
8. بڕوانە كتێبی القومیە مرچ العصر أم خلاصه ئامادەكردنی فالح عبدالجبار. نوسینێكی ئیریك هوبزباوم بە ناونیشانی(النزعە القومیە أواخر القرن العشرین).
9. ألان تورین ، ماهی الدیموقراگیە؟ حكم اڵاكپریە أم چمانات اڵاقلیە، دار الساقی للنشر الگبعە اڵاولی 1995.
10. هەمان سەرچاوەی پێشوو.
11. مابعد الماركسیە .... اعداد فالح عبدالجبار...الگبعە اڵاولی 1998 منشورات دار المدی.
12. أرنست غیلنر...مابعد الحداپە و العقل و الدین، ترجمە معین اڵامام .زكتاب دار المدی الگبعە الاولی 2001.
13. بەختیار عەلی ... خوێنەری كوشندە، كۆمەڵە وتار، چاپخانەی ڕەنج 2005.
14. علی حرب ... أوهام النخبە أو نقد المپقف ... المركز الپقافی العربی..الگبعە الپانیە 1998.
15. لیو شتراوس، جوزیف كروبسی.... تأریخ الفلسفە السیاسیە، من جون لوك الی هیدجر، الجز‌و الپانی، ترجمە محمود سید أحمد، مراجعە أمام عبدالفتاح امام، المشروع القومی للترجمە، الگبعە اڵاولی 2005
16. هەمان سەرچاوەی پێشوو.
17. ألان تورین ، ماهی الدیموقراگیە؟ حكم اڵاكپریە أم چمانات اڵاقلیە، دار الساقی للنشر الگبعە اڵاولی 1995.
18. رودنی أ. سموللا... حریە التعبیر فی مجتمع مفتوح... ترجمە كمال عبدالۆوف... الناشر الجمعیە المصریە لنشر المعرفە و الپقافە العالمیە الگبعە اڵاولی 1995.
19. كارل پۆپەر....كۆمەڵگای كراوە و دوژمنەكانی .. بەرگی دووەم، وەرگێڕانی ئیدریس شێخ شەرەفی. چاپی یەكەم هەولێر، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە.
20. بروانە جلین تیندر..الفكر السیاسی اڵاسلە اڵابدیە.. ترجمە محمد مصگفی غنیم...الگبعە اڵاولی 1993
21. جان فرانسوا بایار ... أوهام الهویە... ترجمە حلیم گوسون...الناشر دار العالم الپالپ، الگبعە اڵاولی 1998.
22. بڕوانە نوسینێكی مەریوانی وریا قانع لە ژمارە(16ـ 17) ڕەهەند بە ناونیشانی (نەتەوە و ناسیۆنالیزم).
23. مۆنتسكیو.... رۆحی یاساكان.... وەرگێڕانی ئیدریس شێخ شەرەفی..چاپخانەی وەزرارەتی پەروەردە چاپی یەكەم 2003
24. هنری لوفیفر ماركس و علم اڵاجتماع.... ترجمە بدرالدین قاسم الرفاعی...منشورات وزارە الپقافە 1971.
25. هەمان سەرچاو```````ەی پێشوو.
26. هەمان سەرچاوەی پێشوو.

 

 
رۆشنگەری
وتار‌و بۆچوون

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت

سەعید کاکەیی

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین

مەریوان عەلی

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون

هەردی عەلی

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا...

ئاسۆ ئه‌مین

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی

سه‌وسه‌ن هیرانی

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە

سەعید کاکەیی

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز

مه‌ریوان عه‌لی

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌

سه‌لام مارف

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت

سه‌لام مارف

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری

بێستون محمو‌د

 
رؤشنطةرى

C 2010 All right reserved, roshngari.com