head

 

 

 

ناسیۆنالیزم‌و نەیارەكانی

 

 

 

ئیدوار م . برینز

سەرەڕای ئەوەی كە كەڵكەڵەی ناسیۆنالیزم كەڵكەڵەیەكی تازە نییە ، ئەوا بێگومان دیاردەیەكە لە دیاردە زۆر ناوازەكانی شارستانیەتی هاوچەرخ. بە دڵنیایی ئەم دیاردەیە بە ئایینی ئینسانی مۆدێرن و ، هەروەها بە " گومڕایی " و " دێوانەی "(1)  ئەم مرۆڤەش وەسفكراوە . دەبێ‌ مرۆڤی كریستانی دڵسۆز كە ئایینەكەی بە شێوەیەكی جیدی وەرگرتبێت، دیاردەكانی پەرستنی ئەو بتانەی كە پەیوەستن  بە نەمری نەتەوەییەوە - ئاهەنگەكانی پێشوازیكردنی ڕاگەیاندن و شكۆداركردنی سەركردە سەربازییەكان و، هەوڵدانی خۆبەخشانە - دەستی ئەنقەست - بۆ شەهیدبوون لە ڕێگای دۆزی ( شەرەف ) ی نەتەوایەتی دا - زۆریان ترساندبێت . هەروەها دەبێت فەیلەسوفی هیومانی پەی بە بێزاری بردبێت لە كاتی تێڕاماندا لەواقیعەتێك كە خەڵكی لە تەواوی ئەو ناوچانەدا كە بە جیهانی مەدەنی ناودەبرێت بە سیفەتێك بیر لە خۆیان دەكەنەوە كە هاوڵاتین لەناو نەتەوەكانی خۆیاندا ، تاڕادەیەكیش هەرگیز وەك ئەندامێكی ناو ڕەگەزی مرۆڤایەتی بیریان لە خۆیان نەكردووەتەوە . بەلای ملیۆنەها كەسیشەوە نیشتیمانپەروەری بەمانای دەمارگیری دێت بۆ خۆشەویستی وڵاتی كەسەكە ، ئەمەش بەردەوام بەراوردكراوە بە هەستەكانی ڕق و كینەو گومان لە بەرامبەر جیهانی دەرەكی دا . لەگەڵ ئەوەشدا زاراوە گەلێكی وەك " دێوانەیی هەندێ بێگانە و بیانی " و شۆفێنیزم لەڕەچەڵەكدا بۆ وەسفكردنی ئەوە هاتنەئارا كە بەردەوام بڕوایوایە، كە ئەوە لادانە لە كەڵكەڵەی ناسیۆنالیزمدا ، چونكە لەواقیعدا نموونە دەركەوتووەكانی كەڵكەڵەی ناسیۆ نالیزمی هاوچەرخ وەك خەسڵەتێكی بنچینەیی بەسەر هەریەك لەو دوولادانەدا دەڕوانن .
بەردەوام ناسیۆنالیزم بەوە پێناسە كراوە كە پڕۆگرامێكە یاخود نموونەیەكی باڵایە كە لەسەر هوشیاری و ئاگایی بە نەتەوە ڕاوەستاوە . ئەم هەستكردنە ، یاخود ئەم ئاگایەش بە دڵنیایی پشت بەژمارەیەك لە هۆكارەكان دەبەستێت . چونكە خەڵكی بەهۆی جیاوازیانەوە بە كۆمەڵێ خەسڵەتی سولالەیی و زمانەوانی یاخود ئایینی و شارستانییەوە خۆیان بە نەتەوە دادەنێن . بەچەشنێك ئەو فاكتەرانەی گرووپە جیاوازەكان لەناو یەكتریدا تێكەڵاو دەكەن . لە زۆربەی حاڵەتەكاندا بریتین لەمێژووی هاوبەش و زانیاری و پەیبردنی هاوبەش بۆ ئایندە یاخود بڕواهێنان بە یەكێتی چارەنوس . چونكە بەتەنیا نموونەی ئەم جۆرە توخمانە بریتییە لە ڕاڤەكەری ئەوەی بەلجیكا و ، سویسرا و ، كەنەدا  نەتەوەن ، لەكاتێكدا هەرسێ‌ ووڵاتەكە لە زمان و ئایندا ، یاخود لە هەردووكیاندا كۆمەڵێ‌ جیاوازی گەورە لەخۆ دەگرن - ئەمە سەرەڕای هەبوونی جیاوازیش لە بنەڕەتی ئەتنۆلۆژی دا .
 بەدڵنیایی كەڵكەڵەی ناسیۆ نالیزم بە شیری نموونە و پەندی باڵای برایەتی ، دروشمی شۆڕشی فەڕەنسی گۆشكراوە و ، بەناو جیهانی مۆدێرنیشدا بە دوو سەردەمدا تێپەڕیووە ، سەدەی یەكەم لە 1800 وە بۆ دەوروبەری ساڵی 1848 ی خایاندووە ، لەم سەردەمەدا ناسیۆنالیزم زۆر زیاتر نییە لە وەلایەكی سۆزداری بۆ گرووپێكی شارستانی و زمانەوانی و ، سۆزێكیش بۆ ڕزگار بوون لە چەوساندنەوەی بیانی . لەساڵی " 1848 " یشەوە ئەم كەڵكەڵەیە پەرەدەسێنێ‌ بۆ بزوتنەوەییەكی شەڕانگێزانەی مەزنایەتی ناسیۆنالیستی و مافی هەموو گەلێكیشە كەسنوور و چوارچێوەی حوكمڕانیەتێكەی فراوان بكات بۆ ئەوەی گەلانی هاوشێوە یاخود پەیوەندیدار بە ڕەزامەندی خۆیان یاخود بەبێ ڕەزامەندی لە خۆ بگرێت . لەڕۆژگاری ئەمڕۆشماندا لەكاتێكەوە بۆكاتێكی تر ناسیۆنالیزم لە فۆڕمە بنەڕەتیە ڕزگاری خوازەكەیدا دەركەوتووە ، بەڵام لە زۆربەی حاڵەتەكاندا ناسیۆنالیزم دەگۆڕێت بۆ ئەو شێوازە شەڕانگێزی یەی كە لەسەر دێوانەیی ڕادەوەستێت لە بەرامبەر بێگانەكاندا .

1 - كەلەپوری سەدەی نۆزدەیەم  :
لەڕابردوودا بۆناسیۆنالیزم ، وەك زۆربەی بزووتنەوەكانی تر ، بانگەشەكاران و پەیامبەرانی هەبووە، كە تیۆرەكانیان فۆرمەلە كردووە ، ئەمەش نەك بۆ بەرگریكردن لە ناسیۆنالیزم بەتەنیا ، بەڵكو بۆ فراوانكردنی واتاكەشی لە هزری شوێنكەوتوانی دا . لەناو ئەم پەیامبەرانەشدا ، سیانیان پێگەیەكی بەرزیان هەیە لە سەدەی نۆزدەیەمدا ، یەكێكیان فەڕەنسی و ، ئەوی تریان ئیتاڵی و ، سێیەمشیان ئەڵمانی یە . فەڕەنسیەكەیان مێژوونوسی بەناوبانگ  و پیاوی ئەدەب " ئەرنست ڕینان  ، 1823-1892 "  ە . ئەو دەستی بە خوێندن كرد بۆ ئەوەی بچێتە ناو بواری لاهوتەوە ، بەڵام  وازی لەم بوارە هێنا بۆ خوێندنی زانست و فیلۆلۆژیای زمان بەرلەوەی ببێتەپیاوی كڵێسا . دواتریش لە بواری فەلسەفەدا دكتۆرای بەدەستهێنا و ، لەساڵی 1864 یشدا وەك مامۆستای زمانی عیبری و زمانی كلدانی لەكۆلێژی دوفرانس دامەزرا . بەڵام  خێرا و لەژێر فشاری پیاوانی ئایینی دا گواسترایەوە بۆ سەنتەرێكی لاوەكی لە كتێبخانەی نیشتمانی . ئیدی بە زۆری و لە بوارە جیاوازەكاندا دەستی كرد بە نوسین ، لە بواری سێكسەوە بۆ ئاین و بۆ هونەر و بۆ جەنگ دەینوسی . لەوانەیە زۆرترین ئەزموونی ژیانی كە كاری تێكردبێت  ، جەنگی فەڕەنسی پروسی بووبێت . چونكە بەر لەم جەنگە وەك پێشرەوایەتی بیركردنەوە و شارستانیەتی سەرسام بوو بە ئەڵمانیەكان . پاش ئەوەش كە سنووری وڵاتە خۆشەویستەكەیان بەزاندوو داگیریان كرد دووچاری نائومێدیەكی قووڵ بوو ، وادیارە ڕینان لەوە تێنەگەیشتبێت كە كەڵكەڵەی ناسیۆنالیزم  كە خۆی مژدەدەری بوو ، فاكتەرێكی كاریگەر بووە لە نمونەی ئەم جۆرە كارەساتانەدا . بە دڵنیایی ڕینان بە شێوەیەكی ئایدیالی و تا ئاستێكی زۆر گەورە وێنای نەتەوەیی كردووە ، چونكە هەرگیز ئەو هۆكارە دنیاییە پووچانەی وەك ئابووری و جوگرافیا بەخەیاڵیدا نەدەهاتن  ، هەتا مێژووش لەلای ئەو بایەخێكی لاوەكی هەبووە ، وە گوتویەتی ئەو گەلەی كە دەیەوێت ببێتە نەتەوە پێویستە بەشێكی گەورەی مێژووی خۆی لە یادبكات ، بۆ نموونە وەك چۆن فەڕەنسیەكان ناچار بوون ڕۆژی گوشتارگاكەی بەرتلۆمی و قەتڵ و عامەكەی ئەلبی جنسەیین لەسەر دەستی كۆنت ڕیمۆند لە تۆلۆز لەیادكەن . كەواتە نەتەوە چی یە ؟  بەپێی ڕینان نەتەوە " ڕۆح پڕەنسیپێكی ڕۆحی یە " دووشت كۆدەبنەوە یەكێكیان لە ڕابردودا و ، ئەوی تریان لەئێستادا ، بۆ ئەوەی ئەم ڕۆحە ، یاخود ئەم پڕەنسیپە ڕۆحی یە پێك بێت . یەكەمیان ئەوەیە كە دەبێ كەلەپوورێكی سەرشار و دەوڵەمەند بە یادەوەرییەكان هەبێت ، دووەمیشیان بریتیە لە حەزێك بۆ پێكەوە ژیان و ، چێژبینین لەو كەلەپوورە هاوبەشە تادوا ئەندازە . وادەردەكەوێت كە ڕینان مەبەستی لە یادەوەرییەكان مێژوو نەبێت ، بەڵكو جۆرێك لە ئەفسانە ناسیۆنالیستەكانی مەبەستە كە شكۆو نەمرییەكانی ڕابردوو دەژێنێتەوە و هانی تیژ كردنەوەیان دەدات " خەڵكی پێوە ناڕەحەت بن و ، بەیەكیشەوە دڵخۆش و ئومێدەواربن " . - ئەمانە ئەوشتانەن كە نەتەوە دروست دەكەن . بە دڵنیایی نەتەوەكانیش سەرمەدی نین ، چونكە سەرەتایان هەیە و ، كۆتایشیان دێت و ، لە دواجاریشدا لە جیهانێكی تەواو جیاوازدا كۆنفیدرالیەكان جێگایان دەگرنەوە . بەڵام نەمانی نەتەوە جیهانیش لەو بارودۆخەدا دەكرێ كارەسات بێت " چونكە بوونی نەتەوە زامنكەری ئازادییەكە ، كەلە دەست دەچێ گەر لەم جیهانەدا تەنیا یەك یاساو یەك سەردار نەبێت " . ڕاستەكە فرەیی یاساكان و سەردارەكان دەبێتە مایەی مل ملانێ‌ ، بەڵام لە تێڕوانینی ڕینان دا ئەمە گرنگ نییە ، چونكە ئەو پاساو بۆ جەنگ دەهێنێتەوە وەك مەرجێك بۆ پێشكەوتن " پاڵنەرێكیش كە ووڵات لە خەو یاساغ دەكات "2 .
هەروەها بانگەشەكەری ناسیۆنالیستی ئیتاڵی " جیسبی مازینی 1850 – 1872" كەمتر لە ڕینان پەڕگیر نەبوو ، باوكی پزیشك بوو ئەو ڕەوانەی زانكۆی " جەنەوا " دەكات تاكو پزیشكی بخوێنێت . بەڵام بێزاری لە ئەناتۆمی ئەو ناچار دەكەن كە خوێندنەكەی بگۆڕێت بۆ خوێندنی یاسا . بە جۆرێك كە ئەو بایەخی ڕاستەقینەی دابووە ئەدەب و خێراش چووە سەرنوسین بۆ ئەوەی گوزەرانی ژیانی دابین بكات . ئەو ڕۆمانسیەكی پڕلە حەماس بووە كە وتارەكانی و نوسینەكانی لێوان لێو بوون لە حەماسێكی جیاوازیخواز لە پێناوی مەسەلە نیشتیمانییەكاندا . لەدەوروبەری ساڵی 1828 دا پەیوەندی بەكاربۆنای یەوە كرد ، و هەر لەو كاتەشەوە خۆی تەرخانكرد بۆ ڕزگار كردنی ئیتاڵیا و یەكگرتنەوەی لەژێر فەرمانڕەوایەتیەكی كۆماریدا . ئەو زۆربەی ساڵەكانی ژیانی لەزیندان و لەتاراوگەدا بردووتە سەر و ، دووچاری هەژاری و تەنیایش بووە . پاش ئەوەی یەكێتی ئیتاڵیا دەستەبەر بوو ، ئەو وەك نوێنەری شاری مسینا بۆ ئەندامی پەڕلەمان هەڵبژێردرا، بەڵام ئەو ڕەتیكردەوە كە بچێتە ناو پەرلەمان لەبەرئەوەی كە حكومەتی تازەی ئیتاڵیا لەو كاتەدا پادشایی بوو . تێگەیشتنی مازینی دەربارەی كەڵكەڵەی ناسیۆنالیزم بەشێوەیەكی ڕوون و ئاشكرا جیاواز بوو لەتێگەیشتنی ڕینان . چونكە بەپێچەوانەی ڕینان - ی بیرمەندی فەڕەنسیەوە ، مازینی ڕزگاری خوازی ئیتاڵی هەریەك لە جوگرافیا و زمانی وەك دوو بنەما بۆ نەتەوە لەپلەی یەكەمدا دانابوو . چونكە جەختی لەسەر ئەوە دەكردەوە كە چیاكانی ئەڵپ و دەریای سپی ناوەڕاست سنووری نەتەوەی ئیتاڵیا دیاری دەكەن و ، هەروەها زمانیش . لەبەرئەوە لە هەر جێگایەكدا زمانی ئیتاڵی زمانی قسەكردن بوو ، دەكرێ‌ ئەو جێگایە نیشتیمانگەلی ئیتاڵیا بێت . هەر لەسەر ئەم  بنەمایەش مومكین بوو كۆرسیكا و سەردینیا و سیسلی بخرێنە سەر نیشتمانی ئیتاڵیا . هەروەها مازینی بەجۆرێكیش بایەخی بە بنەما ڕۆحیەكان دەداو ، ڕایگەیاند كە ئەو كەماڵەی كە سنووری جوگرافی ئیتاڵیای پێ دیاری دەكرێت ، گوزارشت لە مەبەستی ئیلاهی دەكات بۆ دروست بوونی نەتەوە . هەروەها بەرەو ئەو دەڕۆیشت كە بڵێ‌ خواوەند بە پەیامێك بۆ هەموو مرۆڤایەتی ئیتاڵیای هەڵبژاردووە ، چونكە یەزدان ئیتاڵیای دامەزراندووە بۆئەوەی سەركردایەتی جیهانی مەدەنی بكات ، هەروەك لە ڕابردووشدا وابووە لەسەردەمی ڕۆمانەكان و لەساتەوەختی " ڕێنیسا نس " ی مەزنیشدا . ئەو بەتەواوەتی ئەوەی فەرامۆش كردبوو كە ئیتاڵیا لە قۆناغی دووەمدا سەركردەكانی پاراستبوو بەبێ‌ هیچ جۆرە نیشانەیەك بۆ یەكێتی . بە چەشنێك كە یەكێتی نەتەوەیی لەلای مازینی هیچ نەبێت جگە لە سەرەتایەك بۆ چارەنووسێكی مەزنتر . تاكە كەسیش بەبێ‌ نەتەوە هەرگیز هیچ نەبووە ، چونكە تاكەكەس نە " ناوی هەبووە ، نەدەنگ و نە مافی هەبووە نە دروشم " . هەروەها نابێتە ئەندام لە " برایەتی گەلان "3  دا . ئەو لە هەستانیدا بە ئەركەكانی لە بەرامبەرایەتی مرۆڤایەتیدا سەربازێكی بێ‌ زانست و بێ‌ توانا بوو بەڵام وك ئەندامێك لەناو نەتەوەی ئیتاڵیای زیندودا بە نەریتە پیرۆزەكانی هۆشیار بوونی بە مەزنایەتیەكەی دەتوانێت بە ڕۆڵەخانەدانەكەی هەستێت لە فۆرمەلە كردنی چارەنووسەكانی ئەوروپادا . لەو كاتەشدا كەمازینی بۆ نەتەوەكانی دیكەش بە پەیامی هاوشێوە بڕیاری دابوو ، گەرچی ئەو پەیامانە بەهاشیان كەمتر بووبێت، ئەوا ئەو بەوێنای ئامانجی كۆتایی نەكردبوو كە بریتییە لە كۆنفیدڕاڵیەتی كۆماری بۆ مرۆڤایەتی ، كە ڕێككەوتنی گشتی لەسەر چاكسازی ئەخلاقی بۆ  ڕەگەزی مرۆیی یەكبخات . گەرچی ئەو گەلێك بانگەشەی نازیانەی ئاڕاستەی گەنجانی ئیتاڵیا كرد بۆ ئەوەی گەر پێویستی كرد لەپێناوی شكۆی وڵاتەكەیاندا بجەنگن و بمرن، كەچی ئەو وەك لایەنگرێكی توندی ئازادی و دوژمن و نەیارێكی ستەمكاریش مایەوە. هەروەها بەئاشكرا ناكۆكیەكانی نێوان ئایدیالیزمەكەی . كە لەمەیاندا هاوشێوەی گەلێكی دیكەی بانگەشەكەرانی ناسیونالیستی سەدەی نۆزدەهەم بوو لەلایەك و، لە نێوان گشتگیرییە شۆڤێنیەكەیدا لەلایەكی ترەوە. كە شوێنكەوتووەكانی پێ جیادەكرێتەوە لە سەدەی بیستەمدا . هەروەها مێژوونووس و فەیلەسوفی ئەڵمانی " هاینرخ فۆن ترتشكە 1834 – 1896 " بەردەوام بە بانگەشەكەری ئیمپریالیزم و سیاسەتی هێز دادەنرا . زیاتر لەوەی كە بانگەشەكەی ناسیونالیستی دابنرێت . چونكە ئەو لەژێر كاریگەری نەریتی هیگڵی دا دەوڵەتی پیرۆز دەكرد، بەڵام ئەو دەوڵەتەی ئەو مەبەستی بوو بریتی بوو لە دەوڵەتی نەتەوە . هەروەها ئەو بە توندڕەوترین بانگەشەكەری ڕەگەزپەرستی و دژایەتیكەری سامیەت بوو لە ئەڵمانیای ئیمپراتوریدا . ئەو لە شاری درسدن وەك كوڕی ئەفسەرێك لە سوپای سەكسۆنیا لەدایكبوو . هەروەها ئەو بۆ دەستەبەر كردنی تەماحەكانی تاكو ببێتە مامۆستا . سەرەڕای ئەوەی كە خوێندكارێكی دیاربوو لە " لاینبرخ " و " بۆن " وە دواجاریش لە دەستەبەركردنی ئامانجەكەیدا سەركەوتوو بوو، بەوەی كە بووە سەرپەرشتیارێكی پروسی و ڕاگەیاندنی تێروانینەكەیدا كە دەڵێ : چارەنوسی هەموو ناوچەكانی ئەڵمانیا گرێدراوە بە چارەنوسی پروسیاوە . بەدڵنیایی ئەو پاداشتەكەی خۆی دەستكەوت بەوەی كە وەك مامۆستایەك لە كییل و پاشان لە هایدلبرگ و دواتریش لە بەرلین دامەزرا . ئەو بەتەواوەتی وازی لە رزگاریخوازییەكەی هێنا و گۆڕا بۆ شكۆداركردنی ماڵی هۆهنزلرن – ی فەرمانڕەوا. گەرچی ئەو لە جەنگەكەیدا دژ بە سۆشیالیستەكان و كاتۆلیكەكان لایەنگری پسمارك بوو. كەچی لەگەڵ راوێژكارە ئاسنینەكەیدا جیاواز بوو لە بانگەشەكردنیدا بۆ فراوانخوازی ئیمپریالیزمانە. وەك چۆن ئەو بە بڕێكی گەورە لە پیشاندانی هەستە بەهێزەكاندا لە دژی بەریتانیا یارمەتیدەر بوو ، كەلە ئەڵمانیا و لە دەوروبەری كۆتایی سەدەی نۆزدەهەمدا باو بوو . بەدڵنیایی " تریتشكە " زۆربەی كات لە تیۆرە سیاسیەكەیدا هەردوو گوزارشتی " نەتەوە " و " دەوڵەت " ی بەیەك مانا بەكاردەهێنا . هەروەها گوزارشتی لەوە دەكرد كە دەوڵەت بە ئەندازەی كۆنی ڕەگەزی مرۆیی خۆی كۆنە ، بەڵام ئەو نەیدەتوانی وێنای دامەزراندنی دەوڵەتی مۆدێرن بكات تەنیا لەسەر بنەمای ڕەگەزایەتی نەبێت، و گاڵتەشی بە بیرۆكەی دەوڵەتی جیهانی دەكرد، دەشیزانی كە هەموو مرۆڤێك لەسەردەمەكەیدا هەست بەوە دەكات كە ئەو ئەڵمانی یاخود فەرەنسی یان بەریتانییە . نەك ئەندامێك بێت لەناو مرۆڤایەتیەكی هاوبەشدا . هەروەها تەعبیری لەوە دەكرد كە كارێكی سروشتی یە كە پاساوی خۆی هەیە ، كە نەتەوەیەك گەشە بە ئەفسانەكانی مەزنایەتی بدات و دەستكەوتەكانی گەورە بكات ، بەڵكو هەتا تەزویریشیان بكات . ئەو دەڵێ : " هەموو گەلێك مافی ئەوەی هەیە بۆ بڕواهێنان بەوەی كە هەندێ لە خەسڵەتە دیاریكراوەكانی ناو ئەقڵی ئیلاهی بە كامڵترین شێوە یان لەناو ئەودا خۆیان دەنوێنن " . دواتریش بەرەو ئەوە دەڕۆیشت كە بڵێ نەتەوەكان زیندوو نابن و پەرە ناسێنێ تەنیا لەسایەی مل ملانێیەكی تونددا نەبێت ، وەك مل ملانێ داروین – یەكە لە پێناوی مانەوەدا . ئەمە لەلای " تریتشكە مانای وابوو كە جەنگ هەمیشەیی و بەڵگە نەویستە . چونكە بەبێ جەنگ ناكرێ دەوڵەت بمێنێتەوە . لەبەرئەوەی بنەرەتی هەموو دەوڵەتەكان جەنگە ، و پاراستنی هاووڵاتیەكانیشی بەهێزی چەكدار وەك كردەی یەكەمین و بنچینەیی نەتەوە دەمێنێتەوە، و داگیركردنیش بە شمشێر ئەو شێوازە سەرەكیەیە ، كەلە ڕێگایەوە مەدەنیەت سەردەكەوێت بەسەر " بەبەریزم و ناعەقڵانیەت " دا ئەمە سەرەڕای ئەوەی كە جەنگ هۆكارێكیشە بۆ رزگاركردنی مرۆڤایەتی لە ئیگوئیزم و ناسكی و ماتەریالیزم . هەر لەبەر ئەم هۆكارانەش یەزدان كار لەسەر گەرانەوەی جەنگ دەكات جار لەدوای جار ، بەو پێیەی كە جەنگ " چارەسەرێكی تۆقێنەرە بۆ رەگەزی مرۆیی نەخۆش "4 . كەڵكەڵەی ناسیۆنالیستی لەلای " ترتیشكە " تا دوا ئەندازە كەڵكەڵەیەكی موحافیزكارانە بووە. چونكە ئەو بەتەنیا پاساوی بۆ سیاسەتی هێز نەهێناوەتەوە، بەڵكو ئەو سوربووە لەسەر پێداویستی بەدەستهێنانی سەرزەمینە داگیركراوەكانیش " جا بەهەر هۆكارێكی شیمانەش بێت " . ئەو گوزارشت لەوەش دەكات كە هەموو رەگەزەكان ، بەجیاوازی رەگەزی قەوقازی قابیلی بەمەدەنیكردن نین . هەروەها دەڵێ گەلانی ڕەنگ زەرد هیچ بەهرەیەكی هونەرییان نییەو ، هیچ درككردنێكیشیان نییە بۆ ئازادی سیاسی " چونكە دەوڵەتەكانیان بەردەوام دەوڵەتی ستەمكاری و نائازادن " . بەڵام ڕەگەزی ڕەش لە تێروانینی ئەودا هەرگیز بۆ هیچ شتێك دەستنادەن ، تەنیا بۆ كاركردن نەبێت وەك ئاژەڵی بارهەڵگر . چونكە چارەنوسی ڕەش پێستەكان بۆ هەمیشە لە خزمەتی مرۆڤی سپی دا دەمێنێتەوە و ، ئامانجێكیشە بۆ بێزارییەكانی . كۆرپەی " لەدایكبوو " ش  وەك مرۆڤی ڕەش پێست لە هەموو شتێكدا . جگە لەوەی كە پێستی ڕەشی كەمترە ، و تێكەڵاویكردنەكەی بەڕەش پێستەكانی دیكە بەڵگەیە لەسەر ئەوەی ، كە ئەو درك بەمە دەكات "5 . نموونەی ئەم جۆرە لۆژیكەش پێویستی بە مشتومڕو دیالۆگ نەبوو . هەروەها بەپێ ی " ترتیشكە " یەكانگیری نەتەوەیی ، پێكهاتەیەكی چینایەتی بۆ كۆمەڵگا دەخواست . ئەو ڕایگەیاند كە خودی سروشتی بوونەوەری ئۆرگانی كۆمەڵایەتی بەسەر جیاوازییەكاندا لە رووی پلەوپایەی كۆمەڵایەتی و حاڵەتی ئابوریدا دەڕوانێت لە نێوان ئەندامەكانیدا . گەرچی ئەوە لە ئەركی حكومەتەكان بوو كە كار لەسەر سوككردنی ئەم بارگرانیە بكەن، كەچی ڕەتكردنەوەی هەژاری هیچ كات حەزلێكراو و شیمانە نەبووە . چونكە جەماوەر پێویستبووە بۆ هەمیشە وەك جەماوەر بمێنێتەوە . چونكە ناكرێ " هیچ ژیارییەك بەبێ بوونی خزمەتكارەكان لە موتبەخدا بوونی هەبێت "6.

2- لە ماهان وتیۆدۆر رۆزفێڵت . ە وە بۆ عەبدول ناسرو نیكروما :-
 كەڵكەڵەی ناسیۆنالیزم لەسەدەی بیستەمدا شێواز گەلێكی نزیك و گەلێك هاوشێوەی ئەو فۆڕم و شێوازانەی لەخۆگرت كەلە سەدەی نۆزدەهەمدا باوبوون ، چونكە وەك لەسەدەی بیستەمیشدا ڕوویدا ، ناسیۆنالیزم لە هەندێ‌ حاڵەتدا وێنەی مل ملانێیەكی لەخۆگرت لە پێناوی سەربەخۆی نەتەوەیی و ، ڕزگار بوون لە فەرمانڕەوایەتی بیانی . لە نموونەكانی ئەم جۆرە بزووتنەوە ناسیۆنالیستیەش لە هیندستان و ئەندۆنیسیا و دەوڵەتی پاشكۆ جیاجیاكانی بەریتانیا و فەڕەنسا لە ئەفریقیا و : لەنێو گەلانی سلاڤی دا دەركەوتووە كە لەوكاتەدا ملكەچی ئیمپڕاتۆریەتی نەمساوی و ئیمپڕاتۆریەتی ڕووسی بوون . هەروەها لەوڵاتانی عەرەبی پاشكۆ لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستیشدا نموونەیان بەدی دەكرێت ، ئەمە سەرەڕای ئەوەی كە هەندێ وڵاتیش كە لەو سەردەمەدا سەربەخۆ بوون بە شێوەیەكی پراكتیكی ، ئەوانیش گواستیانەوە بۆ قۆناغی دەستپێكی بوژاندنەوەی نەتەوەیی . دیارترینی ئەم وڵاتانەش بریتی بوون لە میسر و توركیا و ئێران و چین . بە چاوپۆشین لە ئامانجەكانی بزووتنەوە ناسیۆنالیستەكان لەسەدەی بیستەمدا . ئەوا ئەم بزووتنەوانە توندڕەوتربوون . بەجۆرێك دەكرێ ئەستەم بێت كەلە سەدەی نۆزدەهەمدا بزووتنەوەیەكی نەتەوەیی بەدی بكەین و بدۆزینەوە كە هەڵگری بەربەریەت و دەمارگیرییەكی هاوشێوەی دەمارگیری و بەربەریەتی " ف.ت.مارینتی " یاخود " شارل مۆراس " ، یاخود سەرەڕای ئەوەش لە دەمارگیری و بەربەریەتی هیتلەر و گۆبڵز بچێت. هەتا ئەو پیاوە چاكەش " كاردنیاڵ مەرسیە " ی سەرۆكی ئەساقیفەی بەلجیكا لە كاتی جەنگی جیهانی یەكەمدا دەبینین كە جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە " مەسیحیش پۆشاكی سەربازی پۆشیووە " و مردنیش وەك بەرگری لە شكۆی نیشتمان " رزگاری رۆحی " بۆ سەرباز زامن دەكات . هەروەها میری كڵێسا نەیدەتوانی كە وەك شەهید گوزارشت لە سەربازی كوژراو بكات ، بەهۆی بەرنگاریكردنی چەكدارانەیەوە بۆ شەڕ وخراپە ، بەڵام ڕایگەیاند كە مردن لە بەرەكانی جەنگدا " گوناهەكانی ژیان بەتەواوەتی دەسڕێتەوە "7 . لەوانەیە ماهان و تیۆدۆر رۆزفێڵت – ی ئەمریكی زۆرترین نوسەربن لەنێو چەندین نوسەردا كە بنەماكانی كەڵكەڵەیەكی ناسیونالیستانەی هاندەرانەیان لە سەدەی بیستەمدا داناوە ، وەك نوێنەرایەتیەك بۆ ئەم بزووتنەوەیە . ئەلفرید تاییەر ماهان لەساڵی 1840دا لەدایكبووە . باوكی مامۆستای ئەندازە بووە لە كۆلێژی ویست بونیت دا خۆشی دەرچووی ئەكادیمیای دەریایی بووە ، پاش چەند ساڵێكی خزمەتكردن لە دەریادا ، بەڵێنی وتنەوەی هەندێ لێكچەری پێدرا لە كۆلێژی جەنگ لەنێو پۆرت ، دواتریش بووە بەڕێوەبەری ئەم كۆلێژە . هەردوو كتێبەكەی " كاریگەری هێزی دەریایی لەسەر مێژوو لە 1660وە بۆ 1783 " و كتێبی " كارگەری هێزی دەریایی لەسەر شۆڕشی فەرەنسی و ئیمپراتۆریەت " ناوبانگێكی جیهانیان بۆ دەستەبەركرد و كردیانە بنەمایەك بۆ بیروباوەڕی دەریایی ، كە هەریەك لە رۆزفێڵت و قەیسەری ئەڵمانیا بڕوایان بە بیر وباوەڕەكانی هێنا لەمبارەیەوە . بە دڵنیایی ماهان تا كاتی كۆچی دوایی لەساڵی 1914دا ، كاریگەری لەسەر سیاسەتە ناسیونالیستەكانی سەردەمەكەی بەشێوەیەكی رێژەیی لەهەر كەسێكی دیكە زیاتربوو . تیۆرە ناسیونالیستەكەی ماهان تێكەڵەیەكبوو لەو بیرۆكانەی كەلە تاكگەرایی " ئازادی مامەڵەكردن " و مۆراڵەكانی پاكیەتیەوە ، وەرگیرا بوو . چونكە ئەو وێنای نەتەوەكانی وەك كۆمەڵە یەكەیەكی خاوەن سەروەری دەكرد ، كەلە مل ملانێ و كێبەركێدان لە پێناوی مانەوە و هێزدا . هەر ئەم مل ملانێیەش ئەوەی شیمانە دەكات كە كۆمەڵی نێودەوڵەتی ساغ و تەندروست بێت . لەبەرئەوەی وەك سەپێنراوە گەورەترین بڕی چاكە دووچاری زۆرترین ژمارەی خەڵك دەبێت لە ئاكامی كێبەركێ لە نێوان خاوەن پرۆژەكاندا لە جیهانی كاردا ، ئەوا بەهەمانشێوە دەكرێ پێشبینی هەمان دەرئەنجام بكەین لە كێبەركێی نێوان نەتەوەكاندا و ، دامەزراندنی هەر حكومەتێكی جیهانیش دەستوردانی تێدایە بۆ ئەم پڕەنسیپە . هەروەها ماهان هۆشداری ئەوە دەدات كە ئاوابوونی كەڵكەڵەی ناسیۆنالیزم باشترین دژە ژەهر وێراندەكات " هەموو شتێك لە سۆشیالیزمدا خراپ نییە "8 . كەچی سەرەڕای ئەمەش توانای گەلانی خۆرئاوا لەسەر رووبەروبوونەوەی ئەو مەترسیە لاواز دەكات كە " جەماوەری فراوان لە ناوەڕاستی ئاسیا و باكوریدا " دەیسەپێنێ . ئەم جەماوەرەش بەتەنیا دژایەتی حكومەتی لۆكاڵی ناكات ، بەڵكو رووبەرووی دادوەریكردنی جەبریانەش دەبێتەوە . هامان گوزارشتی لەو مەترسیەشی كردەوە كەوا داوای نەتەوەكان بۆ دادوەریكردن یاخود تێگەیشتن لە ناكۆكیەكانیان ببێتە مایەی چارەسەرگەلێكی ناوەندی كە لەسەر حەق دانەمەزرابێت ، چونكە خەڵكی دواتر دووچاری پابەند نەبوون بە دادپەروەری و ، لێكبوردن لەگەڵ ستەمدا دەبنەوە . " بەو بیروباوەڕەش ویژدانیان ئارامدەكەنەوە كەوا جەنگ بەتەواوەتی هەڵەیە ، بەجۆرێك بۆ هەر خراپەیەك لێكبوردن بە هەڵەیەك دانانێن لە تەنیشتیەوە " 9 .
دواجاریش پێویستە سەرنجی ئەوە بدەین كە هامان پڕەنسیپی گۆشەگیری وا دادەنێت كە ناگونجێت لەگەڵ ناسیۆنالیزمی ڕاستەقینەدا . چونكە ئەو باوەڕی وابوو كە ئەمریكا خاوەنی پەیامێكە كە بەهێز و مەزن بێت و ، كاریگەرییەكی پۆزەتیڤیشی هەبێت لە كاروباری نێودەوڵەتیدا . لەبەرئەوەی پێویستە كە هەمان ڕێرەوی بەریتانیای مەزنی سەدەی نۆزدەیەم بگرێتەبەر و ، قورسایی و سەنگی خۆی بخاتە ناو تەرازوەكەوە و ، پارێزگاریش لە هاوسەنگی هێز بكات لە هەموو ئەوروپا و خۆرهەڵاتی دووردا . چونكە ئەمریكا كە ئێمە ڕێكەوتەكەی لە قورساییەكانی جیهاندا لەكۆڵ دەنێین ئەوا " هەڵدەستێ بە ئەركێكی بەڵگە نەویست و چارەنوسێكی دیاریكراو لە قورسایی بەرگریكردندا لە بەرژەوەندییە مەدەنییە هاوبەشەكان " . بۆ " هامان " ی مامۆستا هیچ خوێندكارێك هێندەی " تیۆدۆر رۆزفیڵت ، 1858 – 1919 " ی لاو و شۆڕشگێڕ دڵسۆزتر نەبوو . لەبەرئەوەی لەساڵی 1897دا سەرۆك ماكنلی وەك وەكیلی وەزارەتی دەریایی دامەزراند . لەم پۆستەدا رۆزفیڵت هەموو هەلێكی قۆزتەوە بۆ پشتگیریكردنی سیاسەتێكی ئیمپریالیزمانەوە ، سیاسەتێكی بەهێزی دەرەكی كە لایەنی وڵاتە یەكگرتووەكان بگرێت . بەردەوام دەگوترێت ئەو بەرپرسیاربووە لە هاندانی حكومەت بۆ رازیبوون لەسەر هێرشكردنەسەر دوورگەكانی فلیپینی ، لەكاتی نائامادەیی وەزیری دەریایی دا . بەڵام ئەو كاركردنی لە نوسینگەدا پێ خۆش نەبوو ، ئەوەتا لەوێ " جەنگێكی شكۆداری بچووك " هەڵگیرساوە و ، ئەویش خێرا چوو بۆ بەرەكانی جەنگ لە كوبا . پاش جەنگی گردی سان جوان بەشانازییەوە دانی بەوەدانا كە بەدەستی خۆی كەسێكی ئیسپانی كوشتووە " وەك ئەوەی كەروێشكێك بێت " . وەك پاڵەوانی جەنگیش گەڕایەوە و لەساڵی 1898دا وەك حاكمی نیویۆرك هەڵبژێردرا ، دوای دوو ساڵیش بووە جێگری سەرۆكی وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا . بەڵام سەرەڕای ئەو پۆست و ناوەندەی كە سەرقاڵیدەكرد ،هەرگیز دەستبەرداری هەوڵدان نەبوو بۆ بەرپاكردنی جەنگ . لەساڵی 1917دا كەلە تەمەنی پەنجاونۆ ساڵیدا بوو ، داوای سەركردایەتی هێرشێكی كرد دژی ئەڵمانیەكان ، بەڵام داواكەی ڕەتكرایەوە ، كە ئازارێكی زۆری پێگەیاند . بیر وباوەڕەكانی رۆزفیڵت گونجاوبوون لەگەڵ رووداوەكانی ژیانیدا . ئەو لە كۆلێژی جەنگی دەریاییدا ساڵی 1897 دەڵێ : " هەموو ڕەگەزە مەزنە سەردارەكان لە ڕابردوودا ، ڕەگەزی جەنگاوەربوون " . دڵسۆزی بۆ یەكێتی نەتەوە و مەزنایەتیەكەی لەلای رۆزفیڵت باڵاترین ئامانجی بوونی مرۆڤایەتی بوو ، چونكە ئەم ئامانجە پیرۆز و ئەركێكیش بوو وەك پەرستنی یەزدانی تاك و تەنیا . هەروەها جەختی لەوە كردووەتەوە كە " ئەو پیاوەی كە نەتەوەكانی تری بەقەدەر نەتەوەكەی خۆی خۆشبوێت ، ئەوا وەك ئەو پیاوە وایە كە ژنانی دیكەی بەقەدەر هاوسەرەكەی خۆی خۆشدەوێت " 10 . ئافرەتێكیش كە ڕازی بێت بەو گۆرانیەی كەدەڵێ " من كوڕەكەم بۆ ئەوە گۆش نەكردووە كە ببێتەسەرباز " ئافرەتێكە ئینتمای بۆ ژنانی پشت پەردە " حریم " ی خۆرهەڵاتی هەیە ، نەك بۆ وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا . بە دڵنیایی رۆزفیڵت تا ئەندازەیەك لە فاشیزم نزیكبووەتەوە ، كە هیچ سەركردەیەكی تر لە مێژووی ئەمریكادا نەگەیشتووەتە ئەم ئاستە . كە بووە سەرۆك كۆماریش ئامانجە مەزنەكەی ئەوە بوو كە هەموو بەرژەوەندییە چینایەتی و تایبەتیەكان مل بۆ دەسەڵاتی دەوڵەت كەچ كەن . لەبەرئەوەش بەهێزێكی نیمچە یەكسان لە دژی رادیكاڵەكان و قۆرخكەرەكان و سەركردەی ڕێكخراوە كرێكارییەكان تێكۆشا . راستە ئەو هەستاوە بە هەندێ ڕیفۆرم و چاكسازی . بەڵام ئەو ئەم چاكسازیانەی بەو مەبەستە ئەنجامداوە كە چینێك یاخود گروپێك لە ئاست و سنوری خۆیدا ڕاگرێت . ئەو دەسەڵات و هێزی مەتەریالی شكۆدار دەكرد و پاساویشی بۆ بەكارهێنانی توندوتیژی دەهێنایەوە . كاتێكیش ئەڵمانیا لەساڵی 1914دا بەلجیكای داگیركرد، هەڵوێستی ئەو ئەوە بوو كە پێداویستی یاسا ناناسێت و ، ئەڵمانیاش روبەرووی كارەسات دەبێتەوە گەر بەبێ هیچ پابەندبوونێك بە هەرعورف و یاسایەكەوە هەڵسوكەوت نەكات . هەروەها دەڵێ ڕەعیەتەكانی قەیسەر سەلماندیان كەوا ئەوان " گەلێكی زیندوو زۆر بەهێزن ". دواتریش رۆزفیڵت بەرگری لە چەمكی نەتەوە دینامیكیانەی فاشی ماكیاڤیللی كردووە . ئەو ڕایگەیاندووە كە " نەتەوە مەزنەكان كاتێك لە فراوانخوازی دەترسن ، ئەوا لەبەرئەوەیە كە مەزنایەتیەكەیان گەیشتووەتە كۆتایی خۆی ، ئایا خۆمان بشارینەوە ، كە ئێمە لەسەرەتای پێگەیشتنی شكۆدار و ، ترۆپكی گەنجیەتی هێزمانداین ، لە نێوان گەلانی ماندوودا ، تاكو جێگای خۆمان لە نێوان لاوازەكان و ترسنۆكەكاندا بكەینەوە ؟ نەخێر و هەزار جار نەخێر "11.
هەروەها بەریتانیاش خاوەنی بانگەشەكەرانی دەركەوتووی ناسیونالیستی خۆی بووە ، بەتایبەتیش لە بەشی یەكەمی سەدەی بیستەمدا ، بەرلەوەی خۆرە شكۆدارەكەی ڕوون و ئاشكرا ڕوو لە ئاوابوون بێت . گەورەترین شاعیری میللی بەریتانیا " ردیاردكپلنگ " ە كە وەسفی " باڵا دەستی بەریتانیا و دەسەڵاتەكەی " بەو شێوەیە دەكات كەوا لە ویستی یەزدان خۆیەوە بووە . بە جۆرێك كاتێك ئێمە بمانەوێت كە بەرگری فەلسەفی لە نەتەوەییەكەی بزانین ، ئەوا پێویستە بگەڕێنینەوە بۆ كتێبەكانی مێژوو نوسی دەركەوتوو " ج.م.كرامپ " . " چۆن ئادەم كرامپ " لەساڵی 1862دا لەدایكبووە و ، لە كاتی جەنگی جیهانی یەكەمیشدا كۆچی دوایی كردووە . ئەو خوێندنی لە هەردوو زانكۆی " گلاسكۆ " و " بۆن " خوێندووە ، پاشان لەساڵی 1893دا وەك مامۆستای مێژووی نوێ لە كۆلێژی " كوینز " دامەزراوە ، بایەخی ئەو وەك بیرمەندێكی سیاسی لەسەر دوو كتێبی ڕاوەستاوە كە بریتین لە " تێڕامانەكان لە ڕەچەڵەكی بەریتانیای ئیمپراتۆری و چارەنوسەكەی " و كتێبی " ئەڵمانیا و بەریتانیا " . ئەو تەنیا كەسێكی ناسیونالیستی ئیمپریالی نەبووە ، بەڵكو خاوەنی بیروڕایەكی سەربازی پەڕگیریش بووە تا ئەندازەیەك كە پێ ی وابووە توندڕەوترین گوتەزاكانی " ترتیشكە " و " برنهاردی " شایستەو لەسەر حەقن .
لە واقیعدا ئەو سەرسامیەكی زۆری هەبووە بۆ ئەڵمانیای ئیمپراتۆری بەو پێیەی كە ئەم ئیمپراتۆریەتە باڵاترین بەرجەستەبوونی ڕۆحی ئیۆتۆنی یە .
دواتریش ئەوە جێگای سەرسوڕمانە كە كتێبەكانی لە هەریەك لە بەریتانیا و ئەمریكادا بەر لەجەنگی جیهانی یەكەم و لەكاتی جەنگەكەشدا ، كراونەتە چەكێكی سەرەكی و ڕاگەیاندنی ئەڵمانی بەكاری هێناون .
بەدڵنیایی كرامپ بە حەماسەتێكی شێوە ئاینیەوە نەتەوەی بەریتانیای شكۆدار كردووە ، بەڵكو لە واقیعدا ئەو هاوسەنگی لە نێوان نەتەوە و یەزداندا كردووە .
ئەو مردنی سەربازی بەریتانی لەسەر زەمینی جەنگدا بەو شێوەیە وەسفكردووە كەوا قوربانیدانە لەپێناوی " ئەو هێزە دژوارەدا كە هەرگیز نامرێت و بەردەوامیش بۆ پێشەوە هەوڵدەدات ، كەپێ ی دەڵێن یەزدان ، یاخود قەدەر – بەڵام ناوی ئینگلتەرایە . لەبەرئەوەش ئینگلتەرا بریتیە لەو هێزە " 12 .
ئەو بێزار بوو لە بانگەشەكەرانی ئاشتی و ئەوانەش كە بانگەشەیان بۆ چێژو ژیانێكی خۆشگوزەران دەكرد و ، داواشی دەكرد كە خود بۆ قارەمانیەتی و ئایدیالیزم و قوربانیدان تەرخانبكرێت ، ئەو دەیگوت ئازار و ناخۆشی و نكوڵیكردنی خود شكۆیەكیان تێدایە ، كە ئەقڵ دركی پێ ناكات . چونكە مرۆڤ تەنیا بە نان ناژی ، بەڵكو بەو كردار و هەستانەش دەژی كە بۆ سەروو بایەخپێدانەكانی ژیانێكی بەخشندە و سەرقاڵیەكانی بەرزیدەكەنەوە . چونكە بۆ نموونە " لە جەنگ و حەقی جەنگدا مرۆڤ دەبێتە خاوەنی بەهایەكی زیاتر لە ئایین و كاركردن و حەوانەوەی كۆمەڵایەتی ، لەبەرئەوەی لە جەنگدا بەهای توانا لەسەر بەرزكردنەوەی ژیان بۆ سەروو ئاستی ژیان ، توانایەكە كە ڕۆحی مرۆڤ دەبێتە خاوەنی لە تێكۆشانیدا بۆ دەستەبەركردنی نموونەی باڵا "13 .
پەیوەندی سروشتی و ئاسایی نێوان نەتەوەكانیش لەلای كرامپ بریتیە لە مل ملانێ . پێشیوایە كە ئاشتی تەنیا ڕێككەوتنێكی كاتییە لەناو جەنگی زەمەندا . هەروەها لە ڕوانگەی ئەودا هیچ بەڵگە نەویستێكی زیاتر بوونی نییە ، لە حەتمییەتی جەنگی نێوان ئەڵمانیا و بەریتانیا . چونكە ئەم دوو نەتەوەیە بلیمەتی ئیمپراتۆریەتیان پێ بەخشراوە ، و ناكرێ بەردەوام ئەڵمانیا لێبوردە بێت لە بەرامبەر پاوانكردنی چارەكێكی گۆی زەویدا لەلایەن بەریتانیا ڕكابەرییەوە . نموونەی ئەم جۆرە جەنگە دەكرێ تراژیدیا بێت ، بەڵام تراژیدیایەكی باڵایە ، لەبەرئەوەی هەمان خوێنی قارەمانیەتی لە دەماری هەردوو گەلەكەدا دەگەڕێ .
یەزدانی بەتوانای تیۆتۆن – یش بە خەندە و بەجیدییەوە سەیری ئەم ململانێیەو ، تەماشای " هەردوو منداڵە چاكەكەی ، ئینگلیز و ئەڵمان " دەكات ، كەلە گۆڕەپانی ململانێدان . بە دڵنیایی پێویستیشمان بەوە نییە كە جەخت لەسەر ئەوە بكەینەوە كە ئەڵمانیا لە نیوەی یەكەمی سەدەی بیستەمدا سەنتەرێك بووە بۆ كەڵكەڵەیەكی ناسیونالیستی دەنگ بەرز . چونكە لەو كاتەدا لە خۆرهەڵات و خۆرئاواوە بە دوژمن دەورەدرابوو ، لە ئەڵمانیاشدا جۆرێك لە ترس و فۆبیای نیرۆتیكی گەشەی كردبوو ، رۆمانسیەكانی ئەم وڵاتەش سەد ساڵ زیاترە ، هەرلە فێختە و هیردەر – ەوە ، بۆ فاگنەر و ستۆكەر ڕێچكەی پیرۆزكردنی ڕۆحی ئەڵمانی یان بڵاو دەكردەوە . یەكێك لە ئاكامەكانی ململانێ ی درێژخایەن لەسەر یەكێتی ئیمپراتۆریەت ، كەوا دیارە ئامانجی یەكێتیەكە لە گرنگیدا پێگەی یەكەمی هەبووە و ، لەناو ئەقڵی ئەڵمانی دا دڵسۆزییەكی دەمارگیرانەی بۆ بەرژەوەندی نەتەوەیی چاندووە .
هەروەها یارمەتیدەری ئیرەیی و هەڵپەكردنیش بووە ، لە دێوانەیی حەز بۆ مەزنایەتی . بانگەشەكەرانی ئیمپراتۆریەتیش ، وێنای نەتەوەكە یان وەك قوربانی ستەم و كارەساتی ئابووری كردووە . ئەوان گوتویانە ئەڵمانیا هیچ هەلێكی دادپەروەرانەی بۆ هەڵ نەكەوتووە بۆ بەشداریكردن لە داگیركردنی كۆڵۆنیالەكان لە ئەفریقا و لە ئاسیا ، لەبەرئەوەی یەكێتیەكەی دواكەوتووە .
دەرئەنجامی ئەمەش ئەڵمانیا لەساڵی 1900دا خۆی وەك دەوڵەتێكی خاوەن پیشەسازی پەرەسەندوو ، زیادبوونی ڕێژەی دانیشتوانەكەی بینیوەتەوە ، بەڵام ئەو جگە لە هەندێ كەناری لمین لە ئەفریقا و ، باشوری زەریای هێمن خاوەنی هیچ شتێكی تر نەبووە بۆ یارمەتیدانی وڵات .
ئاكامی ئەمەش ڕوون و ئاشكرابوو ، یان دەبوو ئەڵمانیا هەندێ لە كۆڵۆنیالەكان لە وڵاتانی ئیمپریالیستی بسەنێت ، یاخود چەند هەرێمێك لە دراوسێكانی لە ئەوروپا یاخود ئاسیا داگیر بكات .
لەوانەیە ناودارترین نیشتمانپەروەری ڕیزپەڕی ئەڵمانی بەر لە جەنگی جیهانی یەكەم و لەكاتی جەنگەكەشدا فرەدریك فۆن برنهاردی 1849 – 1930 بووبێت .
لە بەریتانیا و ئەمریكاش ، گووتەو ووتارە جەنگییە نازییەكانی بە ڕاستگۆترین نوێنەرایەتی بیری ئەڵمانی و ، دواتریش بەڵگەیەكی یەكلاییكەرەوە دادەنران لەسەرئەوەی كە ئەڵمانەكان جەنگاوەری دڕندەن . برنهاردی لە سان بوترس بورگ لەدایكبووە و باوكی پیاوێكی دیبلۆماسی بووە . ئەو چووتە ناو سوپای پروسیاوە و بەشداری لە جەنگە پروسیەكاندا كردووە ، گەرچی ئەو تەنیا ئەفسەرێكی خاوەن شەش سەرباز بووە ، كەچی دەستگرتن بەسەر پاریسدا ئازایەتیەكی بەشێوەیەكی پراكتیكی دەگەڕێتەوە بۆ ئەو .
لەساڵی 1907یشدا لەنێو سوپادا كراوە بە سەرۆكی فیرقەی حەوتەم ، بەڵام دوو ساڵ دواتر خۆی خانەنشین كردووە و، خۆی بۆ نوسینی سەربازی تەرخانكردووە .
لەساڵی 1912شدا كتێبەكەی " ئەڵمانیا و جەنگی داهاتوو " ی بڵاو كردوەتەوە ، و بە چاپكردنی وەگێڕانە ئینگلیزییەكەشی گەردەلوولێكی بەرپاكردووە . ئەو تیۆرەی كە ئەم كتێبەی لەسەر ڕاگیراوە بریتی یە لە " باڵا دەستی جیهانی یاخود تێكشكان " كە نوسەرەكەی سوربووە لەسەر ئەوەی كە ئەمە بەو مانایە دێت كە ئەڵمانیا پێویستە ببێتە هێزێكی جیهانی یاخود روبەرووی تێكشكان بێتەوە .
تیۆرە سیاسیەكەی برنهاردی تا ئەندازەیەكی گەورە دەنگدانەوەی تیۆرەكەی تریتشكە بووە ، بەجیا لەوەی كە ترتیشكە پاساوی بۆ جەنگ هێناوەتەوە وەك ئامرازێكی سیاسەتی نەتەوەیی . ئەڵمانیاشی بەو شێوەیە وێنا كردووە كە لە هەموو لایەكەوە بە دوژمن و نەتەوەی حەسود و شەڕانگێز دەورە دراوە .
بڕێك لە فاكتەری دژایەتیكردنەكەش دەگەڕێتەوە بۆ پێگە جوگرافیەكەی ئەڵمانیا كە دەكەوێتە ناوەڕاستی كیشوەری ئەوروپاوە ، بەڵام لەهەمانكاتیشدا هۆكارەكە بۆ پێداویستی ئەم وڵاتە دەگەڕێتەوە ، بەو سیفەتەی كە دوا ئیمپراتۆریەتی مەزنە ، بۆ ئەوانەی كە پشتگیری دەكەن و ، بەشێوازێكی بەهێزیش جەخت لە مافەكانی دەكەنەوە .
هەر لەبەرئەمەش زۆرێك لە دراوسێكانی تەنگەتاوكرد و هانی دژایەتیكردنی دان . لەسەر ئەم بنەمایەش لەبەرئەوەی ئەڵمانیا لە ناوەندێكی ترسناكدایە ، ئەوا پێویستە بەردەوام لە ئامادەباشیدا بێت بۆ جەنگ . هەروەها برنهاردی گوزارشتی لەوە كردووە كە رازی نییە لەو ئەڵمانیانەی كە زیاد لەپێویست لە خۆشەویستی ئاشتی تێرنابن . چونكە ئەوان ماوەیەكی درێژخایەنە وازیان لەسەركردایەتیكردنی فیكری ئەوروپا هێناوە ، ئاشتیش ڕۆحی گەندەڵ و جەستەی ئەوانی لە خوێنی هەژار بێبەشكردووە . هەنووكەش پێویستە لەسەریان كە هەڵوێستی خۆیان بگۆرن ، بە پێچەوانەی ئەوەشەوە كە وەك نەفرەتێك تەماشای جەنگ بكەن ، پێویستە دركیش بەوەبكەن كە جەنگ " فاكتەرێكە كە ناكرێ لێ ی دور بكەوینەوە بۆ شارستانیەتێك كە تیایدا نەتەوە مەدەنیەكان گوزارشت لە حەقیقەتی باڵاو تەعبیر لە هێز و زیندوویەتی خۆیان دەكەن "14 .
هەروەها برنهاردی بەرەو ئەوە دەڕوات كە بڵێ جەنگ ئامرازی خانەدانەكان و هۆكارێكی سەرەكیشە بۆ چاندنی نموونەی باڵای نەتەوەیی و بە هێزكردنی توخمی ئەخلاقی . لەمەشدا شتێك نییە ناكۆك بێت لەگەڵ مەسیحیەتدا ، بەڵكو ئەمە بەتەواوەتی لەگەڵ زانیارییەكانی مەسیح دا دەگونجێ ، ئەی ئەو نەبوو دەیگوت " من بۆ ئەوە نەهاتووم ئاشتی بۆسەر زەمین بهێنم ، بەڵكو بۆ هێنانی شمشێر هاتووم " ؟. هەرگیز جیهانیش دینێكی دیكەی نەناسیوە زیاتر لە مەسیحیەت بانگەواز بۆ جەنگ بكات ، " چونكە جەنگ ، جەنگانی مەعنەوی ، بریتیە لە خشڵ و جەواهیر "15 . دواتریش لە بۆچوونی برنهاردی دا گەر بمانەوێت پارێزگاری لە مەسیحیەت بكەین ، ئەوا پێویستە یاسای مل ملانێ و مافی پەنابردنەبەر شمشێر بپارێزین . برنهاردی بەرەو جەختكردنەوە لە بڕوابوون بە چارەنوسی مەزنی ئەڵمانیا ملی دەنا . چونكە ئەو بەرەو ئەوە دەرۆیشت كە بڵێ هیچ نەتەوەیەك زیاتر لە ئەڵمانیا ، یاخود هەتا وەك ئەو هاوكاری لە گەشەپێدانی  ڕەگەزی مرۆیی دا نەكردووە بەتەواوەتی و ، ئەڵمانیاش نیشتمانی ئازادی ڕاستەقینەیە ، و بەردەوامیش هەڵگری ئاڵای ئازادی بیركردنەوە و ، هاوكاتیش قەڵایەكی مەزنبووە لەدژی فەوزا و ، بێ ئەرزشی ئەوانەی كە ئازادی یان تێكشكاندووە .
بەڵام برنهاردی وادەبینێ كە ڕیفۆرمی پرۆتستانتی و ، كتێبەكەی " كانت " " رەخنە لە ئەقڵی پەتی " ڕوەو ئاماژەی ڕێگاكە بوون بۆ رزگاركردنی ڕەگەزی مرۆڤایەتی ، ئەڵمانیاش سەرچاوەی هەردووكیانبووە . لەبەرئەوەی " ریفۆرمی ئایینی " ئەو ستەمە فیكرییەی داڕماند كە كڵێسا سەپاندبووی ، كە " هەموو پێشكەوتنێكی ڕاوەستاندبوو " . هەروەها " رەخنە لە ئەقڵی پەتی " یش ، هەڵەكانی تێڕامانی فەلسەفی ناڕێكخراوی دۆزیوەتەوە و ، بۆ هزری مرۆڤایەتیش " سنوری تواناكانی لەسەر زانین دیاریكردووە و ، لە هەمانكاتیشدا ئاماژەی بەو شێوازە داوە كە دەكرێ تیایدا مەعریفە بەئاراستەی حەقیقەتدا بڕوات " ئەمەش مانای وایە كە مرۆڤ بەمە لە توانایدا هەیە چێژ لە خاسیەتەكانی توێژینەوەی ئازاد ببینێت و ، لەهەمانكاتیشدا پارێزگاری لە ئایینەكەشی بكات و ، ئەم دوانەش بەیەكدا نەكێشن لەبەرئەوەی هەریەكەیان دەچێتەسەر سكەی تایبەتی خۆی .
برنهاردی دەڵێ نموونەی ئەم دەستكەوتانە مەحاڵ و ئەستەم بوون بەبێ بوونی خاسیەتەكانی بلیمەتی ئەڵمانی ، چونكە هیچ نەتەوەیەك نییە وەك نەتەوەی ئەڵمانیا ، لە توخمەكانی شارستانیەت تێبگات و بونیادیان بنێت و لە بەهرەمەندییە رۆحیەكانیشی بخاتەسەریان .
هەروەها برنهاردی دەڵێ نەتەوەیەك كە هەموو ئەمەی پێ بەخشرابێت ، پێویست ناكات داوای لێبكرێت رۆشناییەكانی لە جیهان بشارێتەوە.
چونكە لەناو ئیمپراتۆریەتێكی ئیمپریالی و لەناو چارەنوسێكی گونجاودا بۆ سەرداریكردنی جیهان مافی هەیە . دەبێت خەسڵەتە ناوەندییەكەی لە ئەوروپادا بەجۆرێك بۆ دەستەبەربكرێت كە هیچ كەس دژایەتی نەكات . ئەمەش بەواتای گرتنەبەری ڕێوشوێنێكی زامنكەر دێت بۆ ڕاگرتنی ڕەوتی خێرایی سلاڤییەكان و تێكشكاندنی فەرەنسا بەشێوەیەك كەدوای ئەمە نەتوانێت لەسەر ڕێگای ئەڵمانیادا ڕاوەستێت.
لەمەش كەمتر ئەوەیە كە ڕایخ لە توانایدا بێت لە ململانێی داهاتوودا لەگەڵ بەریتانیا سەركەوتوو بێت . چونكە بەریتانیا بریتیە لەسەرچاوەی راستەقینەی ئیرەیی ئاراستەكراو دژی ئەڵمانیا . هەر بەریتانیاشە كەوەك ئامرازێكی ئاستەنگ لەڕێگای سەروەری رۆحی ئەڵمانیدا ، لەسەر بەشێكی گەورەی سەرزەمین دا وەستاوە .  
هەروەك هەموو خوێنەرێكی مێژوو دەزانێت ، جەنگی جیهانی یەكەم ترۆپكی پەرەسەندنی ناسیونالیزم بووە ، چونكە ئەو ئاگرەی كەبە هێمنی بەرپابوو ، گۆڕا بۆ گڕ وكڵپەیەكی گەورە و فراوان و، بەشێوەیەكی ڕێژەیش لە هەموو جێگایەكدا لایەنگری و دەمارگیری و ڕق وكینە زاڵبوو بەسەر نوسین و لێدوانەكانی سەركردەكانی ڕای گشتیدا . لەسەرەتای ململانێكەدا .ه.ج.ویڵز گوتی " ئێمە بۆ هەمیشە سنور و ئاستێك بۆ كەڵكەڵەی دروستكرا و هەمەجی نێو دەوڵەتی دادەنێین " . هەروەها دەڵێ بەریتانیەكان و هاوپەیمانەكانی تاكۆتایی دەجەنگن و سەریشدەكەون ، هەتا گەر ئەمە ببێتە هۆی مردنی هەموو منداڵەكانمان لە برساندا و نغرۆبوونی هەموو كەشتیەكانمان لە قوڵایی زەریاكاندا . دواتریش سەركەوتووەكان سەرلەنوێ نەخشەی ئەوروپا دەكێشنەوە و ئازادی بە پۆڵەندا و هەموو ئەو ڕەچەڵەكانە دەبەخشنەوە كە ملكەچی ئیمپراتۆریەتی نەمساوی هەنگاری بوون . هەروەها " ج.ك.سسترتون " هێرشی كردە سەر ئەڵمانیا و ڕایگەیاند كە ئەوان لە بەربەریەتدا لە توركەكان خراپترن و ، بە " تەپڵی بەتاڵ " یش وەسفیان دەكات و ، دەڵێ ئەوان بەئەنقەست جەنگیان لەدژی هەموو ئەو پڕەنسیپانە راگەیاندووە كە مرۆڤایەتی دەخەنە پێگەی هەبوونەوە "16 .
پێویستیش بە گوتنی ئەوە ناكات كە ئەڵمانیەكان لەوان چاكتر وەڵامی پەیامەكەیان داوەتەوە . بارودۆخەكەش بە ناخۆشی و ئازار و ڕق وكینە ژەهراوی بووە تا ئاستێك كە لەگەڵ ئەم بارودۆخەدا ئەوروپیەكان ساڵانێكی دوورودرێژ هەموو هەستكردنێكیان بە هاوسەنگی لە فەرمانڕەواییكردنی ئەو گەلانەدا لەدەست داوە كەلە ئەوروپا ترساون یاخود متمانەیان پێ ی نەبووە . پەڕگیرییە دەمارگیرییەكانیش لە فاشیزم و نازیزمدا دەگەڕێنەوە بۆ ڕق وكینە و لەدەستدانی ئومێد و حەز بۆ تۆڵە سەندنەوە كە جەنگ بەرهەمی هێنابوون .
لەوانەیە وردبینی هاوشانی ئەوە نەبێت كەوا دابنێین فڕنەكان و ژوورەكانی گاز لە سەربازگەكانی پوشنواڵد و داشاودا تەنیا فرەچەشنیەكی هونەری بووبێت لە شێوازی بەكۆمەڵ كوشتنی دوژمناندا . لەبەرئەوەی گەر بەپێی شێوازەكانی جەنگێكی تۆتالیتاری ، لە ڕەگەوە دەرهێنانی نەتەوەیەكی قێزەوەن و بێزار و ڕەوابێت ، ئەوا لەبەرچی لە ڕەگەوە دەرهێنانی پۆڵەندییەكان و جولەكەكان لە گرتووخانەكاندا ناكرێ ڕەوا بێت ؟
پێشتر ئاماژەمان بەو ڕێچكە ناسیونالیستیانە كرد ، كە بەرەو جەوهەری ئایدۆلۆژیا تۆتالیتارییەكان ملیان ناوە . لە ئیتالیاشدا ئەم ڕێچكە ناسیونالیستیانە لەچەند سەرچاوەیەكەوە وەرگیراون ، لە هیگڵیەكان و ، لە بانگەشەكەران و لایەنگران و هاندەرانی یەكێتی یەوە وەك گابریل داننزیۆ ، بەڵام لەسەروو هەموو شتێكی دیكەوە ، لە " ئایندەخوازەكانەوە " ئەوانەی كە هەموو ئەو شتانەیان ڕەتدەكردەوە كە پەیوەندی بە ئازادیخوازی سەدەی نۆزدەهەم و كەڵكەڵە جیهانیەكەیەوە هەبوو . بە دڵنیایی ئەوان ئیدانەی ئاشتی خوازی و دیموكراسیەت و ، كەڵكەڵەی هیومانیزم و سۆشیالیزم و ئازادی ویست و ئیرادەیان دەكرد و ، مژدەیان بە " پێداویستی توندڕەوی و جوانیەكەی " و بە زیندوویەتی بەردەوامی خوێنی ئیتالی دەدا . سروودیشیان بۆ جەنگ دەهۆنیەوە بەو پێیەی كە جەنگ " تاكە نیشانەیەكی تەندروستە بۆ جیهان و ، دەركەوتەیەكی خانەدانیشە بۆ قارەمانیەتی " كە بەبێ ئەو خەڵكی دەكەونە ناو نەشئەی ئەنانیەتێكی سڕكەرەوە ، یاخود لەناو چێژە ئاژەڵیەكانی جەستەدا نوقم دەبن " 17 .
مۆسۆلینی بڕوای بەم فەلسەفە بێباكە هێنا كاتێك كە دەسەڵاتی گرتەدەست ، هیچ گۆرانكارییەكیشی تێدا نەكرد ، جگە لە هەمواركردنێكی كەم نەبێت ، بۆ گونجاندنی لەگەڵ كاتۆلیكیەتدا ، بە پێچەوانەی ئاراستەی دژ بە كڵێسای " ئایندەخوازەكانەوە " . ئەم فەلسەفەیە كەڵكەڵەی ناسونالیستی نازییەكانیش بوو ، بەجۆرێك كەلە ڕەگەزپەرستی جیا ناكرێتەوە . چونكە نازییەكان نەتەوەیان وەك جۆرێك لە برایەتی خێڵەكی وێنا دەكرد كە بەشێوەیەكی شاراوە گرێدراوە بە هەرێمێكی دیاری كراوەوە . هەروەها هیتلەر وای دادەنا كە دەوڵەت تەنیا ئامرازێكە بۆ ئامانجێك ، ئامرازێكە بۆ پاراستنی ڕەگەزی باڵا و ، سەروەرییەكەی . چونكە ئەمە لەلایەكەوە میكانیزمی پڕوپاگەندە بوو بۆ چاندنی ئەفسانەی باڵادەستی ڕەگەزی ئاری و ، لەلایەكی تریشەوە ڕێكخستن بوو بۆ داگیركاری ، هەر كاتێكیش كارەكە داوای بكردایە بۆ فەراهەمكردنی ئەفسانەی ڕەگەزی ئاری بەكاردەهێنرا . بەدڵنیایی نازییەكان بێزار بوون لە ئاشتی و ، گاڵتەشیان بە بیرۆكەی شیما نەبوونی گونجان و ڕێككەوتنی نێوان نەتەوەكان دەكرد ، و ستایشی فەزیلەتە سەربازییەكانیشیان دەكرد بەو پێیەی كە فەزیلەتگەلێكی جەوهەرین بۆ مانەوەی نەتەوە سەلامەتیەكەی . هەروەها هەموو ئەو بیركردنەوە ساختانەشیان بەرجەستەكرد كە ترتیشكە و برنهاردی گوتبوویان لەمەدا كە پەیوەندی بەوەوە هەبوو كە جەنگ چارەسەرێكی پێداویستە بۆ مرۆڤایەتی و، بۆ بەهاونرخی هێزێكی مەتریالی، بەو سیفەتەی ئامرازێكە كە شارستانیەت لێی دوورناكەوێتەوە . نازییەكان ئەو دۆگما دێرینانەشیان زیندووكردەوە ، كە دەیانگوت ئەڵمانیا لە هەموو لایەكەوە بە دوژمن دەورەدراوە، نەتەوەی ئەڵمانیاش نەتەوەیەكە كە خاوەنی دەرچەیەك نییە بۆ هەناسەدان و ، پێویستیەكی زۆریشی هەیە بە " بوارێكی زیندوو ئۆرگان " ئەم نەتەوەیەش دووچاری مەترسیەكی توند بووەتەوە لەلایەن ئەو سەربازە بەربەریانەوە كەلە خۆرهەڵاتەوە هاتوون .
هەروەها لە جەنگی جیهانی یەكەم و دوای جەنگەكەشدا كەڵكەڵەی ناسیونالیستی هەڵچوو لە فەرەنسا گەشەكردنی بەخۆیەوە بینی . بزووتنەوەیەكیش بەناوی " ناسیونالیزمی كامڵ " ەوە دەركەوت كە تیایدا شكۆداركردنی نەریتەكان و دەسەڵاتگەرایی و لایەنگری سۆزداری و خۆ تەرخانكردن بۆ شكۆی نەتەوەیی پەرەی سەند . دەركەوتووترین سەركردەكانی ئەم بزووتنەوەیەش بریتی بوون لە مۆریس باریە 1862 – 1923و ، شارل مۆرا 1868 – 1952 . مۆریس باریە خوێندی تاكو وەك پارێزەرێك كاربكات ، بەڵام زۆربەی كاتەكانی ، خۆی بۆ ڕاگەیاندن و نوسینی ووتاری سیاسی تەرخانكرد . ئەو لە منداڵیدا بەهۆی هەڵكەندنیەوە لە هەرێمی لۆرین –ی شوێنی لەدایكبوونی و لە فەرەنسا بەدەستی ئەڵمانیەكان ئازارێكی قووڵی چەشت . دواتریش لە بەرامبەر ئابڕوو چوونەكانی پاناما و خیانەت و نەبوونی وەلای ئەوانەدا كە جوولەكە لە مەسەلەی دریفۆس دا تاوانباری كردبوون ، هەستی بە ئیهانە دەكرد . هەروەها بووە بانگەشەكەر بۆ سیزاریزم و كەسێك كە لایەنگری یەكێتی یەكی بەهێزی دەكرد لە نێوان كڵێسا و دەوڵەتدا . باریە باوەڕی وابوو كە ئەو لەناو " زەوی " و " مردووەكان " دا هێزێكی غەیبانی دۆزیوەتەوە ، كە ژیانی تاكەكان ئاراستە دەكات و ، ڕێچكەی پەرستنی نەریتەكان و رژێم و خێزان و ناوچەو نەتەوەش بەرجەستە دەكات . واچاكە ئەوەشی بخەینەسەر كە باریە لە ساڵانی كۆتایی تەمەنیدا چوارچێوەی كەڵكەڵە ناسیونالیستیەكەی فراواندەكات بۆ هەڵئاوساندنی نەریتێكی فەرەنسی ئەڵمانی هاوبەش . گەرچی ئەو بەم ئاراستەیە هەندێ كارگەری لە بزووتنەوەی نزیكایەتی نێوان ئەم دوو نەتەوەیەدا بەجێ هێشت، كەچی ئەم ئاراستەیە درەنگ كەوت بەجۆرێك نەیتوانی كاریگەری دڵسۆزییە ڕەهاكەی بۆ پەرستنی نەتەوە ڕەتبكاتەوە، باریە لە بنەڕەتدا گوزارشتی لە تاكگەراییەكی ڕیزپەڕ دەكردەوە ، كە خەریكبوو بگاتە ئاستی نەهلیزم . كەچی بەجۆرێك ئەو لەژێر فشاری كۆنەپەرستی سەردەمەكەیدا بەخێرایی گۆڕا بۆئەوەی كە خۆی ناوی لێنا بوو " جەختكردنەوەی دەستەجەمعیانە لەخود " . لەمەشدا مەبەستی ئەوە بوو كە سروشتی تاك پێشوەخت ژینگە كۆمەڵایەتیەكەی ، رابردووی و ئێستای و ، میراتە سولالەیی یەكەی دەستنیشانی دەكات .
وادیاربوو كە ئەو لەو باوەڕەدا بێت مرۆڤ كاتێك پەی بەخودی راستەقینەی خۆی دەبات . كە رازی بێت بەوەی كە ئەو تەنیا ڕووداوێكە لەناو پەرەسەندنی نیشتمانەكەی و ڕەگەزەكەیدا . هەروەها فەلسەفەی باریە بەسەر فریودانێكی نامۆ بە مردن و گۆڕستان و شەهید بووندا دەیڕوانی . چونكە ئەو دەیگوت ئەوانەی لەپێناوی وڵاتەكەیاندا دەمرن بەناو ئەزموونێكی " یەكجار شیرین " دا گوزەر دەكەن . هەر فەرەنسیەكیش كە " هۆشیار و بەئاگا دەبێت لە دروستبوونی " دەزانێت كە باپیرانی لەسەرەوە تەماشای دەكەن و لە " توڕەبوونێكی ترسناك " 18 یشدان . باریە نەتەوە بەو شێوەیە پێناسە دەكات كە " هەرێمێكە تیایدا خەڵكی تیایدا خاوەنی كۆمەڵێ یادەوەری هاوبەش و نموونەیەكی باڵان كە بۆیان ماوەتەوە – نەتەوە بریتیە لە خاوەنداریەتیەكی هاوبەش بۆ گۆڕستانێكی دێرین و ، ئیرادەیەكی پارێزەر بۆ ئەو میراتەی كە دابەش ناكرێت "19 . بەجۆرێك ئەم سەرقاڵیە پووچە بە گۆڕستان و مردنەوە تاكە تووخمێك نەبووە لە كەڵكەڵە ناسیۆنالیستەكەی باریەدا . چونكە ئەو هێرشی كردووەتە سەر سیستمی پەرلەمانتاری و ، پێشنیاری گۆڕینیشی كردووە بە سیستمێكی كۆماری كە لەسەر ڕیفراندۆمێكی لەو چەشنە ڕاوەستابێت كە ژەنەراڵ پولانجیە ، نەخشەی بۆ كێشا بوو ، كە ئەم یەكێك بوو لە لایەنگرەكانی . لەبەرئەوەش كە ئەم رژێمە ، دیكتاتۆریەتێكی سیزاریانە " قیصریە " بوو ، كە لەسەر دەنگەكانی گەل ڕادەوەستا . بە دڵنیایی باریە كەسێكی رەگەزپەرست و دژەسامی بوو ، بڕواشی وابوو كە جوولەكەكان شایستەی ئەنجامدانی خیانەتن ، ئەمەش لەبەر یەك هۆكار كە بریتی بوو لە ڕەچەڵەكە سولالیەكەیان . ستایشكردنەكەی بۆ دەسەڵات و نیشتمان و یەكگرتن و شەهیدبوون ئەوی بەرەو ئەوە دەبرد كە پاساو بۆ كەڵكەڵەی سەربازی بهێنێتەوە ، گەرچی ئەو – وەك هەندێك لە هاوچەرخەكانی – ئاماژەی بە توندڕەوی نەدابێت بەو پێیەی كەلە خودی خۆیدا چاكەیە .
شارل مۆرا لەناو بزووتنەوەی " ناسیۆنالیزمی كامڵ " دا پەیوەندییەكی توندی بە باریە-وە هەبوو ، بەڵكو ئەو زیاتر لە باریە بەناو ڕێرەوی كۆنە پەرستیدا رۆیشتووە . مۆرا لە برڤانس لەدایكبووە و لە پاریس فەلسەفەی خوێندووە . ئەو هەر بەتەنیا كاریگەر نەبووە بە بانگەشە ناسیونالیستیەكەی باریە ، بەڵكو كاریگەریشبووە بە ڕەگەزە بەرهەڵستكارەكانی تاكگەرایی لە فەلسەفەكەی ئۆگست كۆنت دا . هەروەها بڕواشی بە هەندێ بۆچوونی هزری برگسۆن و جۆرج سوریل و ، ئیدوار درومۆن –ی رۆژنامەنوسی دژەسامی هەبوو ، مەسەلەی دریفۆس ئەو دۆزە بوو كە ناوی ئەوی خستە ناو ناوانەوە ، وەكچۆن هەمان شت لەگەڵ باریە-شدا ڕوویدا . چونكە هەر لەوكاتەوە ناوبانگێكی خێرای بەدەستهێنا ، بەو سیفەتەی كە بانگەشەكارێكی توندی دەسەڵات و پلەبەندی و پادشایەتی بوو، بێزیشی لە بیانیەكان دەكردەوە. گەرچی ئەو بەدانپیانانی خۆی كەسێكی بێ باوەڕ بوو ، كەچی بەشێوەیەكی ڕەوانبێژی ووتاری بەرگریكەرانی لەمەر كاتۆلیكیەت و هاوپەیمانیەتی پتەوی نێوان كڵێسا و دەوڵەت نوسیووە . بەدڵنیایی ئەو هەریەك لە غەیبانیەت و مەتەریالیزمی ڕەتكردووەتەوە ، سەرسامیشی بۆ ئایینی مەسیحی لەسەر پێوەرێكی ئیستاتیكی بۆ یەكبوون و هێز و ڕێكخستن لەناو كڵێسادا ڕاوەستا بوو . لەناو كڵێسای كاتۆلیكیشدا سەنگەرێكی بەهێزی دەبینی بۆ بیركردنەوەكانی دەربارەی سیستەم و خۆ ڕێكخستن و جێگیربوون و كۆنەپەرستی ، ئەمە سەرەڕای ئەوەی كە زۆربەی لایەنگرانی پادشایەتی و دەسەڵاتگەران لەو سەردەمەدا كەسانی كاتۆلیكی بوون . لە دەوروبەری ساڵی 1899دا مۆرا هاوكاری بۆ دامەزراندنی " كاری فەرەنسی " كرد ، كە ئەویش ڕێكخراوێك بوو كە خۆی بۆ هەڵگێرانەوەی ڕژێمی كۆماری و ، دامەزراندنی پادشایەتیەكی كاتۆلیكی موحافیزكار تەرخانكردبوو . ئەم ڕێكخراوە لە سیەكانی سەدەی ڕابردوودا بەشێوەیەكی تایبەت ڕێكخراوێكی چالاك بوو ، مۆرا-ش دووجار بەتۆمەتی پیلانگێڕان لەدژی حكومەت خرایە زیندانەوە . پاش رووخانی فەرەنساش لەساڵی 1940دا ، لایەنگری مارشال بیتان – ی كرد و ، لەساڵی 1945یشدا حكومدرا بەو سیفەتەی كە لەگەڵ ناشیستەكاندا هاوكاری كردووە ، دوای حەوت ساڵیش لەبەر هۆكاری تەندروستی ئازادكرا . ماوەیەكی كەم بەرلە مردنی لەساڵی 1952دا رەتكردنەوەی خۆی بۆ بێباوەڕی ڕاگەیاند و گەڕایەوە بۆ كڵێسا . كەڵكەڵە ناسیۆنالیستیەكەی مۆرا لە بنچینەدا لەسەر بێزكردنەوە لەتاك دامەزرابوو . چونكە ئەو ، ئەو تێگەیشتنەی ڕەتدەكردەوە كە مرۆڤ لەخودی خۆیدا ئامانج بێت و، كۆمەڵێك مافی پێ بەخشرابێت كە ناكرێ لێیان جیاكرابێتەوە. لەبەرئەوەی لە تێروانینی مۆرادا بوونی تاكەكەس بۆ فەراهەمكردنی چارەنوسی نەتەوە و دەوڵەتبوو . دەوڵەتیش بوونەوەرێكی ئۆرگانی باڵا و خانەدانە كە ژیان و ئامانجی تایبەت بەخۆی هەیە . پابەندی ئەو یاسایە یاخود ئەو مۆراڵەش نابێت كە تایبەتە بە كەسەكان . چونكە پێداویستیەكانی دەوڵەت مافی كاركردن بەحكومەت دەبەخشێت ، بە چاوپۆشین لەهەر شتێك جگە لە ناچاری و بەرژەوەندی سیاسی نەبێت . مۆرا سوربوو لەسەر ئەوەی كە پێویستە دەوڵەت خاوەنی هێز و دەسەڵات بێت ، چونكە ئەم دوانە لە هەموو كاتێكدا سەروەری ڕەهای بۆ دەستەبەر دەكەن . هەروەها مۆرا بەرەو ئەوە دەڕوات كە بڵێ هیچ ڕێگایەك نییە بۆ دەستكەوتنی ئەم هێزە ، تەنیا بەهۆی پادشاوە نەبێت . سەرەڕای ئەوەی ئەوانەی لەگەڵیدا بوون بەو شێوەیە وەسف دەكات كەوا " تەنیا كۆمەڵە شوشەیەكی بەتاڵن كە لەناو جانتادا چەند دەنگ و سەدایەك دروست دەكەن " ، كەچی ئەو بەردەوام و تا كۆتایی بانگەشەی بۆ پادشایەتی دەكرد ، بەو پێییەی كە حكومەتێكی ئایدیالە بۆ فەرەنسا ، هەروەها دەیگوت هیچ شتێكی دیكە نیە بتوانێت بەرگری لە نەتەوە بكات دژی مەترسیە دیموكراتیەكانی یەعقوبیەكان . چونكە ئەو ڕژێمە كۆماریانەی كەلە ڕێگای شۆڕشەكانەوە جێگیر بوون ، تا ئەندازەی فەوزا جەختیان لەسەر تاكگەرایی كردووەتەوە و لەناو قوڕیشدا گاڵتەیان بە شكۆی فەرەنسا كردووە و ، وڵاتیشیان بۆ داگیركاری ئەڵمانیا خستۆتە سەرپشت . بۆیە بۆ رزگاركردنی نەتەوە دەبێت پادشایەك هەبێت . مۆرا دوودڵ نەبوو لە بانگەشەكردندا بۆ بەكارهێنانی هێز بۆ هەڵگێڕانەوەی ڕژێمی كۆماری ، ئەو دەیگوت بەكارهێنانی هێز هەمیشە ڕەوایە ، كاتێك ئەم بەكارهێنانە لەپێناوی چاكەی نەتەوەدا بێت . ئەوەندەشی بەسە كە مافیان بچووك لە سەركردە خاوەن هێزەكان بوونی هەبێت بۆ دەستپێكردنی بزووتنەوەكە . لەبەرئەوەی بەردەوام مێژوو دروستكراوی كەمینەیەكی چالاكە و ، جەماوەریش پاشكۆ بووە .
" فەرەنسا دەسەڵات و دەستێكی بەهێزی خۆشدەوێ "20 . هەروەها پێویستە ئەوەشی بخەینەسەر كە مۆرا ستایشی خێزانی دەكرد و جەختیشی لەسەر كۆمەڵگای لادێ نشین دەكردەوە ، بەو پێیەی كە كۆمەڵگایەكی ئایدیالە و لەپێناوی ڕژێمێكدا تێدەكۆشێ كە بەسەر پلەبەندی و چینە جیاوازەكاندا دەڕوانێت . بەڵام بۆ هەموو ئەم داخوازیانە لە هزری مۆرادا یەك مەبەستی جەوهەری بوونی هەبوو :
لێدان و كەمكردنەوە لە بایەخی تاك و ئاماژەدان بە كۆ گەلی و دەستەجەمعی كە لەناو دەوڵەت و نەتەوەدا خۆی دەنوێنێ . ئەویش وەك زۆربەی بانگەشەكەرانی ناسیونالیزم تەنیا ڕازی نەبوو بەهێز لەناوخۆدا و ، بەرەو ئەوە دەڕۆیشت كە بڵێ نەتەوە دەڕوخێ كاتێك كەلە گەشەكردن ڕاوەستێت ، لەبەر ئەم هۆكارەش لە ڕێگای هێزەوە بۆ فراوانخوازی لە ئەوروپا و ، درێژكردنەوەی ئیمپڕاتۆریەتی دەكرد بۆ ئەودیو دەریاكان .
دەركەوتووترین نوێنەرانی بزووتنەوەكانی بووژانەوەی نەتەوەیی لەو وڵاتانەدا كە تازە سەربەخۆییان بەدەستهێنابوو ، بریتی بوون لە هەردوو سەركردەی ئەفریقایی جەمال عبدول ناسر و ، كوامی نكرۆما . ناسر ساڵی 1918 وەك كوڕی نوسەرێكی پۆستەو گەیاندنی میسری لەدایكبوو . لە ساڵانی سەرەتای یادەوەریەكانیدا بۆ یاخی بوون لەدژی دەسەڵات و نۆكەرانی پارێزەری بەریتانیا ، كۆلێژی جەنگی تەواو كردوە ، هێشتا خوێندكار بوو لە ئەسكەندەرییە كە لەبەر " هۆكاری سیاسی " خراوەتە ناو زیندانەوە پاش چەند ڕۆژێك لە ئازاد كردنی ، سەركردایەتی خۆپیشاندانێكی كردووە لەدژی بەریتانیەكان ، كە بەگوللەی پۆلیس سەری بریندار بووە . ساڵی 1948 ڕەوانەی بەرەكانی جەنگ كرا لەدژی ئیسرائیل . چوار ساڵ دوای ئەمە سەركردایەتی بزووتنەوەیەك دەكات بۆ كودەتاو هەڵگێڕانەوەی ڕژێمی پادشای میسر فاروق-ی یەكەم و ، دواتریش دامەزراندنی كۆماری میسر . ژەنەراِڵ نەجیب – ی وەك سەرۆكی حكومەتە تازەكە دامەزراندووە ، كەچی لە پشت پەردەوە ناسر خۆی هێزی ڕاستەقینە بووە . پاشان ناكۆكی دەكەوێتە نێوان ئەم دوو پیاوەوە ، كە بۆتە هۆی لابردنی ژەنەڕاڵ نەجیب لە ساڵی 1954دا . ناسر لەساڵی 1956دا هەڵدەبژێردرێ بۆ سەرۆكایەتی كۆماری میسر ، لەو ماوەیەشدا بەردەوام لە تێكۆشاندا بووە بۆ دەستەبەر كردنی دوو ئامانجە سەرەكیەكەی شۆڕشی میسر : سەرلەنوێ دابەشكردنەوەی زەوییە گەورەكانی بەسەر جوتیاراندا و ، هەروەها كۆتایی هێنان بە باڵادەستی بەریتانی فەرەنسی لەسەر نۆكەندی سویس . لەساڵی 1956دا ڕایگەیاند كە دابەشكردنی زەوییە گەورەكان بەسەر جوتیاراندا فەراهەم بووە ، باڵادەستی بەریتانی فەرەنسیش لەسەر نۆكەندی سویس كۆتایی هاتووە .
لەساڵی 1956دا ڕاگەیاند، كە نزیكەی پێنج سەد هەزار 500,000 فودان زەوی دابەشكراوە بەسەر جوتیاراندا و ، لە مانگی یۆلیۆی هەمان ساڵیشدا نۆكەندی سویس – ی خۆماڵیكرد . لەساڵی 1958یشدا وەك سەرۆكی كۆماری عەرەبی بە یەكگرتوو هەڵبژێردرا، كە میسر و سوریا-ی لەخۆ دەگرت . دەووترێت ئەو كتێبەی كە میژووی ژیانی لەخۆ دەگرێت " رزگاركردنی میسر " " فەلسەفەی شۆڕش " ، یەكێكە لە زۆرترینی ئەو كتێبانەی كەلە وەزارەتەكانی دەرەوە دەخوێندرێتەوە لە هەموو شوێنێكی جیهاندا . تێگەیشتنی ناسر بۆ ناسۆنالیزم گەلێك لەوە فراوانترە ، هەر بەتەنیا زیندوو كردنەوەی میسر و شكۆداركردنی بێت . گومان لەوەدا نییە كەلە ئامانجەكانی ناسر، رزگاركردنی وڵات بوو لە باڵادەستی بێگانە و ، زیاتركردنی هێزو توانا لەسەر سەركرداریەتی . بەجۆرێك كە ئاسۆكانی ئامانجگەلێكی فراوانتر لەخۆ دەگرن . ئەو بیری لە هەموو جیهانی عەرەبی و ، بەتایبەتیش بیری لەو بەشەی دەكردەوە كە دەكەوتە ناو خۆرهەڵاتی ناوەڕاستەوە ، بەو پێیەی كە یەك یەكەی شارستانی و سولالی یە . ئەو دەیگوت بەرژەوەندییەكانی میسر بەشێوەیەك كە هەڵوەشاندنەوەیان تێدا نیە گرێدراوە بەم ناوچەیەوە و ، بەرژەوەندییەكانی ئەم ناوچەیەش وابەستەیە بە میسرەوە . چونكە لەم ناوچەیەدا ڕێگاكان بەجیهاندا بەیەك دەگەن و، هەروەها سەروەتێكی مەزنی نەوتیشی تێدایە ، كەوادەكات ئەم ناوچەیە لە توانایدا بێت " بەرزبێتەوە بۆ ئاستی كەرامەت و ، هەستێت بەڕۆڵێكی پۆزەتیڤ لە بیناكردنی ئایندەی مرۆڤدا "21
بەربەستی سەرەكی كە عەبدول ناسر بیری لێدەكردەوە بریتی بوو لە " ئیمپریالیزم " بەو پێیەی كە بەربەستێكی ڕێگرە لەبەردەم دەستەبەر كردنی ئومێدەكانیدا . ئەو مۆركێكی ناسیۆنالیستی نەدەدا بەم بەربەستە ، بەڵام بێگومان ئەو مەبەستی ناسیۆنالیزمی بەریتانی بوو . چونكە ئەو وای دەبینی كە ئیمپریالیزمی بەریتانی بوو ئەو زەوییەی بەخشی بە جوولەكەكان كە فەڵەستینیەكان لەسەری نیشتەجێ بوون " بەستەمكاری خۆی ئەو زەوییەی لەدەستی خاوەنە شەرعیەكانی كردەوە " . بەریتانیەكان پێشڕەوایەتی ناسیونالیستی موسوڵمانەكانیان لە ئاسیا و ، هەروەها بۆ دوو سەد ملیۆن ئەفریقی بێدەنگكرد ، كە بۆ سەرۆكایەتیكردنی میسر پێشڕەوی دەكەن . لەواقیع دا ناسیونالیزمی ناسر بەسەر ڕەگەزێك لە دژایەتیكردنی توندڕەوانەدا دەیڕوانی بۆ ئیمپریالیزمی بەریتانی ، بە جۆرێك كە مرۆڤ سەری سوڕ دەمێنێ كەچی بەسەر كارەكەیدا دێت كاتێك كە ئەم ئیمپڕاتۆریەتە یەكلایی دەبێتەوە .
سەركردەیەكی هەڵپەخوازی ئەفریقی دیكە هەبوو ، كە ئەویش كوامی نكروما – ی سەرۆك وەزیرانی غانا بوو ، نكرۆما ساڵی 1909 وەك كوڕی باوكێكی سەعات چاككەرەوەی نەخوێندەواری هەژار لەدایكبووە . لە خوێندنگا تەبشیریەكاندا خوێندوویەتی ، دواتریش بەهاوكاری هەندێ خزمەكانی ڕەوانەی ئەمریكا كرا . كە لەوێ چۆتە زانكۆی لینكۆڵن لە پەنسلفانیا . لە ئەمریكا كۆمەڵێ كاری تاقەتپڕوكێنی كردووە و ، دووچاری لە برساندا مردن بووەتەوە ، تاكو زانكۆی تەواو كردوە لەساڵی 1939دا . دوای ئەمەش لە زانكۆی پەنسلفانیا و لە كۆلێژی ئابوری لە لەندەن خوێندوویەتی . بووەتە پاڵێوراوی بەدەستهێنانی پلەی دكتۆرا لە كۆلێژی ئابوری لە لەندەن دا ، بەڵام سیاسەت لە وڵاتەكەیدا پەلكێشی دەكات ، هەرگیز تێزی دكتۆراكەی تەواو ناكات . لەساڵی 1948دا سەركردەی سەرەكی دانپێدانراوی بزووتنەوەی سەربەخۆیی خوازی بووە كەلە كەناری ئاڵتوندا " ساحل الژهب " . لەو كاتەدا هەڕەشەكردن لە نێوان خەڵكیدا توندبوو ، نرخی شتومەكی هێنراویش بەرز بوو بەهۆی هەڵئاوسانی ماوەی جەنگەوە ، ئەو سەربازانەش كەلە دژی بەریتانیا جەنگابوون ، گەڕابوونەوە وڵات و داوای شوێنی نیشتەجێبوونی باشتر و ، هەلی چاكتریان دەكرد بۆ كاركردن . ڕێوشوێنی بێ دەنگكردن كە پۆلیسی بەریتانی گرتبوویەبەر ، خراپترین كاریگەری بەجێ هێشت .
پارتە نیشتمانیەكان داوای سەنتەری وڵاتی دۆمنیۆن و یەكگرتنی هەموو كۆلۆنیالیزەكانی بەریتانیای خۆرئاوای ئەفریقایان دەكرد لەژێر ناوی غانە-ی كۆندا . خۆپیشاندانەكان لەساڵی 1950دا بەرپا كران و گەیشتنە ترۆپك كە بوونە مایەی دەستگیركردنی نكرۆما و حكومدانی بۆ ماوەی یەك ساڵ بەكاری تاقە تپروكێن . بەڵام ئەو نەگەڕایەوە دواوە و بەردەوام بوو بۆ هاندانی جەماوەر لەدژی بەریتانیا لەناو زیندانیشدا " كاغەزی تەوالێت " ی بەكاردەهێنا بۆ نوسینی سەرووتارەكان لە ڕۆژنامەكەیدا . لەو كاتەشدا كە ئەو لە زیندانیشدا بوو حیزبەكەی باڵادەستی كۆمەڵەی یاسا دانان-ی بەدەستهێنا . دوای ئەمەش بەخێرایی ئازادكرا و لەساڵی 1951یشدا بۆ سەرۆكایەتی ئەنجومەنی وەزیران دەستنیشانكرا. پاش شەش ساڵ غانا لە یەكێك لە وڵاتە دۆمنیون – ەكانەوە گۆڕا بۆ دەوڵەتێكی سەربەخۆ لەناو چوارچێوەی كۆمنویڵسی بەریتانی دا . نكرۆما كەسێكی ناكۆك و كەسێكی سەرسامكەر بوو ، چونكە ئەو دەربارەی خۆی دەیگوت كە كەسێكی سوشیالیستی ماركسی ، مەسیحیەكی بێ مەزهەبە بەو پێیەی كە خۆی دەیگوت ئەوەی كە زیاتر كاریگەری لەسەر بێز كردنەوەی هەبووە زانیارییەكانی مەهاتماگاندی و ماركۆس گریفی بووە ، بەڵام چۆن لە نێوان ئەم دوانەدا هاوسەنگی ڕاگرتووە ، ئەوا ئەمە كارێكە كە تێگەیشتنی مەحاڵە ، چونكە گریفی ڕۆژنامەنوسێكی ڕەش پێست بووە لە دوورگەكانی هیندی خۆرئاوا ، كە لەساڵی 1917دا چۆتە نیویۆرك و حەماسێكی گەورەی بەرپاكردووە بۆ بیرۆكەی دامەزراندنی ئیمپڕاتۆریەتێكی ئەفریقی كە هەموو ڕەش پێستەكان لە هەموو جێگایەكی جیهانەوە كۆچی بۆ بكەن . ئەم ڕۆژنامەنوسە پاش كۆكردنەوەی نیو ملیۆن دۆلار بۆ دامەزراندنی هێڵێكی كەشتیوانی ، كە ڕۆشنایی نەبینی ، بە تۆمەتی فرت و فێڵ حوكمی دوو ساڵ زیندانی بەسەردا درا ، دوای ئازاد كردنیشی دوورخرایەوە بۆ جامایكا . بیركردنەوەكانیشی بە تەواوەتی لەگەڵ بیركردنەوەكانی گاندیدا ناكۆك بوون . چونكە ئەو بە دروشمەكەی " ئەفریقا بۆ ئەفریقیەكانە " مژدەی ڕق وكینەی دەدا لە بەرامبەر قەوقازیەكاندا و ، وێنای ئیمپڕاتۆریەتێكیشی دەكرد كە لەسەر بنەمای ڕەگەزپەرستی ڕاوەستا بێت . ئاشكرایە كە نكرۆما لەبەر ئەوە پێی سەرسام بووە كە لەناو ڕەش پێستەكاندا ڕۆحی شانازییكردنی بە ڕەگەزەكەیانەوە بڵاو كردووەتەوە .
سەرەڕای ئەوەی كە نكرۆما نكوڵی لە نیازی دەركردنی سپی پێستەكان كردووە ، كەچی ئەو بەرەو ئەوە ڕۆیشتووە كە بڵێ ڕەش پێستەكان خاوەنی كەلەپورێكن كە دەتوانن شانازی پێوە بكەن . هەروەها دەربارەی " سەردەمی زێرینی " ئیمپڕاتۆریەتی غانا دەدوا كە تیایدا شارستانیەتە مەزنەكان ، بەر لە بازرگانی كۆیلەكان پەرەیانسەندووە . نكرۆما ئاماژەی بە زانكۆی تمبكتۆ داوە ، كەلە سەردەمێك لە سەردەمەكاندا زانكۆیەكی بەناوبانگ بووە كە تیایدا مامۆستا ناودار و وریاكان هەستاون بە وەرگێڕانی نوسینەكانیان بۆ زمانی عیبری و یۆنانی و ، هەروەها لەگەڵ زانكۆی قورتوبەدا لە ئیسپانیا مامۆستایان ئاڵوگۆڕ كردووە . ئەو دەڵێ فاكتەری مانەوەی ئەفریقا لە تاریكیدا كەموكوڕی نییە لە زیرەكیدا . بەڵكو ستەم و چەوساندنەوەی پیاوی سپیە .
كەڵكەڵە ناسیۆنالیستی نكرۆما لە ڕواڵەتیدا بە دژایەتیكردنی فەرمانڕەوایەتی بێگانە دەستنیشان كراوە . چونكە ئەو وێنای ئەوە ناكات كە چۆن ناكرێت هاوسەرەكان مافی فەرمانڕەوایەتیكردنی خۆیان هەبێت ، یاخود هەتا مافی خراپ فەرمانڕەوایەتیكردنی خۆشیان هەبێت . هەروەها تەعبیری لە ڕق وكینەی توندی بۆ ئیمپریالیزم كردووە . ئەو گوتە بەناوبانگەشی زۆر دووبارە كردووەتەوە كە دەڵێ " ئەوەی ئازادی ئەوانی تر سنوردار دەكات خۆشی ناتوانێت ئازاد بێت " . ئەو نكوڵی لەوە دەكات كە شیوعی بێت ، یاخود لە هەرساتێك لە ساتەكانی ڕابردوودا كۆمۆنیزم بووبێت و ، بانگەشەی ئەوەش دەكات كە ڕق وكینەی لە بەرامبەر بەریتانیەكاندا نەبووە ، و تەعبیریش لە دژایەتی خۆی بۆ شۆڕش و توندڕەوی دەكات . بەرنامەیەكیش كە لەسەر بنەماكەی هەستاوە بە تێكۆشان لە پێناو رزگاریدا ئەمانە لەخۆ دەگرێت :
1- وروژاندنی سیاسی
2- پەلامار و هێرشی ڕۆژنامەنوسی و پەروەردەیی
3- مانگرتنەكان و دابڕان و یارمەتی نەدان كە " بەشێوەیەكی ڕەها لەسەر پڕەنسیپی ناتوندوتیژی ڕاوەستابێت "22.
بە جۆرێك كە كۆمەڵی توخم و ڕەگەز لە راسپاردە و هەڵسوكەوتەكانیدا هەیە كە ئەستەم و ناڕەحەتە هاوسەنگی لە نێوان ئەو ڕاسپاردە و هەڵسوكەوتانە و ئەم داخوازییە خاكیانەدا بكرێت . لەسەردەمێك لە سەردەمەكانیشدا یەكێك لە هەڵپەكانی نكرۆما دامەزراندنی لە ئەڵمانیا ژیاوە ، بە بەردەوامیش درێژەی بە ڕێچكەكەی گۆ بینۆ داوە لەمەڕ ڕەگەزی ئاری و ، گۆڕیویەتی بۆ ئینجیلێكی تیۆتۆنی . شمبرلین وەك كوڕی ئەدمیرالێكی بەریتانی لە سوتهامبتۆن لەدایكبووە . خراپی باری تەندروستیەكەی ڕێگەی نەداوە كە پەیوەندی بە سوپا ، یاخود بەهێزی دەریایی یەوە بكات . لەبەرئەوە ڕوودەكاتە خوێندنی هونەر و مۆسیقا و فەلسەفە لە ژنێف و درسدن و ڤەرسای . ئیدی گەلێك سەرسامدەبێت بە ڕێچارد ڤاگنەر و ، كچەكەشی دەكاتە هاوسەری خۆی . ڤاگنەر چاوی بە گۆبینۆ كەوتبوو ، بە قووڵیش كاریگەر بووە بە شكۆداركردنەكەی بۆ ڕەگەزی ئاری قژ زەرد و ، هەروەها بە ڕەشبینیەكەشی لەوەدا كە پەیوەندی بە مەدەنیەتی خۆرئاواوە هەبووە . " گرووپی گۆبینۆ " وەك ئەڵقەیەكی ناوخۆیی لە نێوان هەوادارانی ڤاگنەردا دامەزرا و ، شمبرلین – یش بووە سەرۆكی گرووپەكە . لە ساڵی 1899دا شمبرلین خستنە ڕوویەكی پتەوی بۆ تیۆرەكانی چاپكرد لەژێر ناونیشانی " بنەماكانی سەدەی نۆزدەهەم " دا . لە جەنگی جیهانی یەكەمدا لایەنگری ئەڵمانیای كردو ، لە ساڵی 1916دا ڕەگەزنامەی ئەڵمانی پێ بەخشرا . شمبرلین تا ڕادەیەك ئەو مانایەی بەخشیووە بە واژەی " تیوتون " ، كە گوبینۆ بەخشی بووی بەواژەی " ئاری " . ئەو فارسە كۆنەكان و گەلی هیندی لەم واژەیە دور خستوەتەوە ، بەڵام واژەكەی داوەتە پاڵ هەموو سولالە تازەكانی ئەوروپا و هەروەها یۆنان و رۆمانییە كۆنەكانیش لە ڕەچەڵەكدا تیۆتۆنی بوون . ئەمە سەرەڕای ئەوەی كە هەموو تاكێك بلیمەتی یاخود ڕەسەنایەتی خۆی لە ماوەی هەزار ساڵی رابردوودا تا ڕادەیەك پیشاندابێ ، شمبرلین پێی وابووە كە ئەوانەش لە ڕەگەزی تیۆتۆنین . بەمشێوەیە قەدیس پۆلس لەوە مەزنتر بووە – كە جوولەكە بێت . چونكە دایكی بە پێی گوتەی شمبرلین یۆنانی " واتە تیۆتۆنی " بووە ، وەك زانراویشە پیاوە مەزنەكان توانا هزرییەكانیان لە دایكیانەوە بۆ دەمێنێتەوە . بە هەمان شێوازیش دەكرێ بیسەلمێنین كە دانتی – یش تیۆتۆنی بوو ، چونكە خاوەنی " ڕوخسارێكی گوزارشتكەر و ناوچەوانێكی پان بووە " .
گەرچی شمبرلین دانی بەوەدا ناوە كەوا " زۆرترین ڕۆڵە ڕەسەنەكانی ڕەگەزی تیۆتۆنی دەكرێ لەوانەبن كە خاوەنی قژێكی ڕەش بوون " كەچی خەیاڵە شاعیریەكەی توانیویەتی تیۆتۆنی ئایدیال بەو شێوەیە وەسف بكات كەوا لەدایكبووە كەچی بانگەشەی بۆ ئەوە كردووە كە ئەو لە نەوەی چەتەیەكی دەریایی نەرویجی ئەفسانەیی بووە بەناوی " ئۆتۆبا-ل " ەوە . لە 1853 – 1855 گۆبینۆ لە چوار بەرگدا كتێبەكەی بەناوی " ووتارێك دەربارەی نایەكسانی لە نێوان ڕەگەزەكانی مرۆڤایەتی دا " چاپ و بڵاو كردووەتەوە . تایدا هەوڵی سەلماندنی ئەوەی داوە " كە هەموو ئەوەی خانەدان و مەزن و سودبەخشە لە كارەكانی مرۆڤ لەسەر زەوی ، یەك ڕەگەزی مرۆیی بەرهەمی هێناوە ، كە بەشەكانی ئەم ڕەگەزە لە هەموو وڵاتە مەدەنیەكانی گۆی زەویدا فەرمانڕەوایەتی دەكەن . ئەو دەڵێ ئەم ڕەگەزەش بریتیە لە ڕەگەزی ئاری ، كە یۆنانیەكان و ڕۆمانەكان و فارسە كۆنەكان و زۆربەی گەلانی باكور و خۆرئاوای ئەوروپا لەخۆ دەگرێت . باڵاترین نوێنەری ئەم ڕەگەزەش بریتین لە تیۆتۆن _ ە تازەكان . تیۆرەكەی گۆبینۆ تێكەڵەیەكی فشەڵ و غەریبە لە سەپێنراوە هەڵەكان و دەرئەنجامە دژ بەیەك و ناكۆكەكان . چونكە ئەو گریمانەی هەمەچەشنی ڕەچەڵەكی توخمی مرۆیی كردووە : لەبەرئەوە ڕەچەڵەكی پیاوی سپی لە چیاكانی كۆسن بووە لە هیندستان و ، ڕەچەڵەكی ڕەش پێستەكانیش ئەفریقا و ، زەردەكانیش ئەمریكا بووە . بۆ هەموو ئەم ڕەگەزە گەورانە و ، هەروەها بۆ هەموو بەشێك لە بەشەكانیان ، خەسڵەتی تایبەت بەخۆیان هەبووە ، كە هۆكاری كەشناسی و جوگرافی و ئابوری نەیتوانیووە بیسڕێتەوە . لەبەر ئەوەی ڕەش پێستەكان تاكگەرا و ئاژاوەگێڕبوون و ، پێست زەردەكانیش حەزیان لە كۆمۆنیزم بووە ، بەڵام ڕەچەڵەكی سپی خاوەنی مەیلێكی بەڕەچەڵەك بۆماوەیە بۆ ئازادیخوازی و فیدرالیزم و پەرلەمانتاریزم و ئیمپریالیزمی چاكەخواز . گۆبینۆ پەی بە ئاستەنگی بردووە لەوەدا كە لەسەر بۆچونێك جێگیر بێت سەبارەت بە پاشماوەی تێكەڵاوبوونی ڕەگەزەكان . لەبەرئەوەی لەلایەكەوە دەڵێ پاڵنەری ڕەگەزە سولالییەكان جەوهەری بووە بۆ گەشەكردنی شارستانیەت . چونكە بۆ نموونە یۆنانیە كۆنەكان هەرگیز نەیاندەتوانی نموونەی ئەو باڵادەستیە لە هونەرەكاندا بەدەست بهێنن ، گەر هەندێ بلیمەتی ئیستاتیكی نەهاتبایەتە ناویان كە خەسڵەتی ڕەش پێستەكان بووە . لەهەمانكاتیشدا گۆبینۆ بەرەو ئەوە دەڕوات كە بڵێ شارستانیەتەكان بەهۆی تێكەڵاو بوونی خوێنی ڕەگەزی داگیركەرەوە بە خوێنی ڕەگەزی شكستخواردوو لە ڕێگای تێكەڵاوی ژن و ژنخوازییەوە ، داڕماون . هەروەها دەڵێ تێكەڵاو بوونی خوێن بریتیە لە هۆكاری بنەڕەتی بۆ چەمانەوەی نەتەوەیی . ئەم چەمانەوەیەش " بەتەواوەتی هاوتەریبی چەندایەتی و جۆری خوێنی بێگانەكەیە " .
بە دڵنیایی هوستون ستیوارت شمبرلن 1855 – 1927 كە خۆی بەریتانییە و ،" یەكێتی كۆمارە سۆشیالیستە ئەفریقیەكان " بووە . هەروەها دەربارەی پلانی پێنج ساڵە و بەئامێر كردنی كشتوكاڵ و پرۆگرامی پیشەسازی دەدوێت . لەوەشدا كە پەیوەندی بە سیاسەتی دەرەوە هەبووە ، بڕوای بە پڕانسیپی " بێلایەنی " هەبووە . بەڵام نكرۆما وەك زۆربەی شۆڕشگێڕان لە شۆڕشی پێچەوانە ترساوە . ئەم هەستكردنەش وای لێكردووە كە هەست بە ئاسایش نەكات ، نكرۆما لەگەڵ هەڵپەكانیدا بۆ سەرۆكایەتی یەكێتی ئەفریقا ، لەگەڵ ئۆپۆزسیۆندا لێكبوردوو نەبووە .
3- ڕەگەزپەرستی  :- ئەو تیۆرە سیاسیانەی كە لەسەر چەمكی جیاكاری ڕەگەزی و پاساوی باڵادەستی ڕەگەزێك بەسەر ڕەگەزێكی دیكەدا ڕاوەستاون ، بەشێوەیەكی توند وا بەستەوگرێدراون بە كەڵكەڵەی ناسیۆنالیستی یەوە . لە واقیعدا دەكرێ بڵێین كەڵكەڵەی ناسیۆنالیزم بریتیە لە هێزی پاڵنەری سەرەكی پشت ڕەگەزپەرستی . چونكە لە عیبرییە كۆنەكانەوە بۆ سولالەی بوو بەر لە ئەفریقای باشور بانگەشەكەرانی ڕەگەزی سەردار ، تێكۆشاون بۆ سەلماندنی مافیان لە داگیركاری و فەرمانڕەوایەتی دا بە بانگەشە كردن بۆ باڵادەستی یەكی بەڕەچەڵەك بۆماوە تیایاندا بەسەر قوربانیەكانیاندا . لەبەرئەوەی هەستكردنی بەهێز بۆ گرووپ و دەستەجەمعی ، كەلە ترس و نیگەرانیەكی نیرۆتیكیانەوە سەرهەڵدەدات ، خەڵكی بۆ زیادڕەویكردن لە خاسیەتەكانی گرووپەكەیان و ڕقبوونەوە لە بەرامبەرەكانیان و كەمكردنەوە لە بەهاكانی ئەوانی تر فریو دەدات. هەستكردن بە گرووپیش بە دڵنیایی لەسەر خێزان یاخود خێڵ یان چین دادەمەزرا ، بەڵام لەسەردەمی نوێدا ، بەهۆی بایەخی فاكتەرە سیاسی و حیزبیەكانەوە زۆرجار ئەم هەستكردنە لەسەر نەتەوە دادەمەزرێت .
وا دیارە ئەم تەفسیرەی پێشوو ناگونجێ بەسەر بانگەشەی باڵادەستی سپی پێستەكاندا لە وڵاتە یەكگرتووەكان ، كەلە ڕەچەڵەكیدا ئەم بانگەشەیە دەگەڕێتەوە بۆ كۆیلایەتی و ، بنەڕەتی پڕۆسەی كۆیلایەتیش بنەڕەتێكی ئابورییە . بەڵام لەگەڵ تێپەڕبوونی ساڵەكاندا ناوەندی سەردارەكان و بنەماڵەكانیان لەسەر بنەمای باڵادەستی بەڕەچەڵەك بۆماوە و بەرپرسیاریەتی لە بەرامبەر شار و مافی ئیلاهی دا بۆ حوكمڕانیەتی پاساویان هێناوەتەوە ، پاساوێك كە بانگەشەكەرانی ناسیونالیزم چەند سەدەیەك دەبێت بەكاری دەهێنن .
تیۆری ڕەگەزپەرستی مۆدێرن تا ئاستێكی گەورە لە داهێنانی فەرەنسیەكی ئەرستۆكراتی توڕە بووە لە ڕۆڵەكانی سەدەی نۆزدەهەم ، كە ئەویش " جوزیف ئارسەر دی گوبینۆ 1816 – 1882 " یە . سەرەڕای ئەوەی كە ئەو لە فەرەنسا " خاوەنی دوو چاوی گەورە و درەوشاوەیە " و لە ئاكامی هزرێكی چالاكیشدا كاسە سەرێكی درێژكۆلەی هەبووە كە " زانین و پەیبردن ئازاریداوە ، هەربۆیە كاسە سەرەكەی لە هێڵە بازنەییەكانیدا ، كە هاوشێوەی كاسە سەری ئاژەڵەكان بووە گۆڕیوەو، بە ئاراستەی نێو چەوانیشدا فراوانیكردووە "23 . نارەحەت و ئەستەمە كاریگەری بیركردنەوەكانی شمبرلین لە پەرەسەندنەكانی دواتری ئەڵمانیادا هەڵسەنگێنین . بەڵام دەبێ كاریگەری گەورەیان هەبووبێت ، چونكە كاریگەری كتێبەكەی " بنەماكانی سەدەی نۆزدەهەم " لەسەر قەیسەر ویلهلەم – ی دووەم تا ڕادەیەك بووە كە فرمانیداوە ڕێوشوێنێك بگیرێتەبەر بۆ زامنكردنی زیاتر دابەشكردنی كتێبەكە ، گومانیش لەوەدا نییە كە بیركردنەوەكانی شمبرلین یارمەتیدەر بوون بۆ گەشەكردنی ڕەگەزپەرستی نازیزم . هەروەها هتلەر زۆر حەزی لە مۆسقای فاگنەر بووە ، و زۆرێك لەوەی كە بەسەر ڕۆمانسیەتی مەیلی خەمۆكیانەی ڤاگنەر – یشدا دەڕوانێ لەگەڵ ڕێچكەی نازیزمدا دەگونجێ . بە جۆرێك كە ئێمە پێشتر ئاماژەمان بەوەدا كە ئایدۆلۆژیای ڕەگەزپەرستی نازیزم ، یەكەمجار دەگەڕێتەوە بۆ ئەلفرید روزنبێرگ ، زیاتر لەوەی كە بۆ شمبرلین بگەڕێتەوە . لەلای شمبرلین خۆپاراستنێكی زۆر هەبووە لەوەدا كە پەیوەستە بە بەكارهێنانی واژەی " ئاری " یەوە . چونكە ئەو بەرەو ئەوە ڕۆیشتووە كە بڵێ ئاری یە كۆنەكان تێكەڵەیەك بوون لە چەند سولالەیەك ، تەعبیری لە گومانی خۆشی كردووە دەربارەی بوونی ڕەگەزی ئاری . لەوەش گرنگ تر شمبرلین كەسێكی مەسیحی بووە و ئەوەشی بە " خەونی مەسیح " بەخشیوە تاكو جیهان وەك شوێنێك رزگار بكات لە نێوان پێنج بنەماكەی جیهانی نوێ دا . هەروەها زیندووكردنەوەی پاگانیزمی ئەڵمانی كۆن ، كە چانسی ڕەزامەندی سەركردە نازییەكانی بەدەستهێنابوو ، لە دروستكراوی روزنبێرگ بوو نەك شمبرلین .
بیركردنەوەی ڕەگەزپەرستی بەتەنیا تایبەت نەبووە بە ئەوروپیەكان . چونكە لە وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكاشدا هەندێك هەستان بە بانگەشەكردن بۆ سەروەری قەوقاز ، یاخود هەتا بۆ سەروەری نۆردیكییەكان ، یان ئارییەكان . هەموو نوێنەرانی ئەم بانگەشە كردنەش كەسانی لێبووك و دیماگۆگی نەبوون . چونكە تۆماس جیفرسون لە " یاداشتەكان دەربارەی ویلایەتی ڤەرجینیا " دا ڕەش پێستەكان بە ڕەگەزێك وەسف دەكات كە " بونێكی توندی قێزەوەنیان هەیە " و تواناشیان لەسەر سۆزداری نییە و ، لە تێگەیشتنیشدا زۆر لە قەوقازییەكان كەمترن . هەروەها تەعبیری لە گومانی خۆشی كردووە لەوەی كە هەر ڕەش پێستێك هەبێت كە توانای لەسەر تێگەیشتنی " توێژینەوەكانی ئەقلیدس " یاخود لەسەر پێكهاتەی بیركردنەوەیەك هەبێت كە " لەسەرو ئاستی ڕۆمانێكی ئاشكرا و ڕوون " ەوە بێت . " ئەبراهام لینكۆڵن " یش لە دیالۆگە بەناوبانگەكەیدا لەگەڵ ستیڤن دوگلاس كاتێك كە پاڵێوراوە بۆ كۆنگریسی ئەمریكا ئاماژە بەوە دەدات كە " تا ڕادەیەك بێزارییەكی سروشتی لە هزری هەموو سپی پێستێكدا هەیە بۆ بیرۆكەی پێكەوە ژیانی تەواو لە نێوان هەردوو ڕەگەزی سپی پێست و ڕەش پێستدا " . هەروەها دان بەوەشدا دەنێت كە نازانێت پێویستە چ كارێك بكات لەوەدا كە پەیوەستە بە سیستمی كۆیلایەتیەوە . كەڵكەڵەی یەكەمی لینكۆڵن ئەوە بوو كە هەموو قوربانیەكانی ئازاد بكات و ڕەوانەی لیبریا – یان بكات . بەڵام بیركردنەوە خستیە سەر ئەو ڕێگایەی كە ئەوە كارێكی پراكتیكی نییە . دوای ئەمەش بەتەركیزەوە لەخۆی پرسی " ئایا هەنگاوی دووەم چییە ؟ ئایا ڕەش پێستەكان ئازادكەم و بیانكەمە نەیاری سیاسی و كۆمەڵایەتی بۆ خۆمان ؟ " بە دڵنیایی هەستە ناوەكیەكانی لەدژی ئەمە یاخی بوون و ، بەرەو ئەوە ڕۆیشت كە بڵێ سروشت بۆشاییەكی لەنێوان دوو ڕەگەزەدا خولقاندووە كە بۆ هەتا هەتایە بەبێ پێكەوە ژیانیان لەناو یەكسانیەكی تەواودا دەگۆڕێت . پاش هەڵگیرسانی جەنگە ناوخۆییەكەش لینكۆڵن هیچ شتێكی تری نەوت دەربارەی پێكەوە نەگونجانی هەردوو ڕەگەزەكە ، بەڵام بەردەوام پارێزگاریكردنی لە " یەكێتی " بە گرنگتر دادەنا لە ڕەتكردنەوەی كۆیلایەتی .
لە نێو ئەو ئەمریكییە ناودارانەشدا كەبە نوسین بەرگرییان لە باڵادەستی و هەژموونی ڕەگەزپەرستی كردووە ، لە سەدەی بیستەمدا سێ ناو دەردەكەون ، كە ئەوانیش بریتین لە :
" ولیەم ئالن هوایت 1868 – 1944 " و " ئەلبێرت .ج.بفرید .ج. 1862 – 1927 " و " داڤید ستار گوردان 1851 – 1931 " .
هوایت لە ئەمبۆریا لە كازانس لەدایكبووە و ، هەرگیزیش زیاتر لە چەند میلێك لە زێدی لەدایكبوونی دوور نەكەوتووەتەوە . لە كۆلێژی ئەمبۆریا و زانكۆی ویلایەتی كازانس خوێندوویەتی ، بەڵام لە هیچكامیاندا بڕوانامەی بەدەست نەهێناوە ، دوای ئەوەی چەند ساڵێكی ژیانی وەك سەرنوسەری رۆژنامەیەكی تر دەباتە سەر ، بڵاوكراوەی " لامبۆریا گازیت " دەكڕێتەوە ، و بەخێرایی دەیكاتە باشترین بڵاوكراوەی بەناوبانگی وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا . لە سەرەتای كاردا كەسێكی موحافیزكار بووە ، تا لەساڵی 1895دا بەسەروتارێكی بەناوی " لە كازانس چی ڕوویدا ؟ " سەرنجەكان بەلای خۆیدا ڕادەكێشێ ، كە هێرشێكی توند بۆ سەر " گەلخوازەكان " لەخۆ دەگرێت ، دواتریش دەچێتە ڕیزی پێشكەوتنخوازەكانەوە و ، لە ساڵی 1912 لایەنگری تیۆدور رۆزفێڵت دەكات و ، لە ساڵی 1924 وەك بێلایەنێك دەپاڵێورێت بۆ پۆستی پارێزگار ، گەرچی ئەو لەم هەڵبژاردنەدا شكستی هێنا ، كەچی نزیكەی 150,000 دەنگی بەدەستهێنابوو . دوای دەستپێكردنی جەنگی جیهانی دووەمیش هوایت بووە بانگەشەكەرێكی بەهێز بۆ سیاسەتی دەستێوەردان " تاكو كارەكە نەگاتە جەنگ " ، لە ساڵی 1940 یشدا سەرۆكایەتی " لیژنەی بەرگریكردن لە ئەمریكای قبوڵكرد ، لە ڕێگای درێژكردنی دەستی یارمەتیەوە بۆ هاوپەیمانەكان " .
هوایت ڕۆژگارێك كە موحافیزكار بوو ، دواتریش كە بوو بە كەسێكی پێشكەوتن خواز ، بە هەڵچوونێكەوە كە شایستەی گۆبینۆ یاخود شمبرلین بوو باوەشی بە پڕەنسیپی باڵادەستی ڕەگەزپەرستی دا كردبوو . چونكە لە ساڵی 1899دا كاتێك كە ئەمریكا بەدەست هێوركردنەوەی كێشەكانی كوبا – وە دەینالاند ، هوایت ڕایگەیاند كە بۆ ماوەی چەند ساڵێك كوبییەكان پێویستیان بە حكومەتێكی ستەمكارە ، هەروەها دەیگوت " بە تەنیا ئەنگلۆ ساكسۆنەكان دەتوانن فەرمانڕەوایەتی خۆیان بكەن " و چارەنوسی ئاشكرا و ڕونیشیان ئەوەیە كە جیهان داگیر بكەن . چونكە ئەوان ئەو گەلە هەڵبژاردەیەن كە قەدەر دەستنیشانی كردوون " بۆ خاوەنداریەتی هەموو دوورگەیەكی دەریاكان " و " لە ڕەگەوە دەرهێنانی " ئەو گەلانەی كە ناتوانن ملیان پێ كەچ بكەن "24 .
دە ساڵ دواتریش هێشتا هوایت بڕوای بەوە بوو كە ئەمریكییە بەڕەچەڵەك ئەنگلۆ ساكسۆنییەكان هیواو ئومێدی جیهانن  و دەڵێ " باشترین خوێن لە دنیادا لێرەیە "  ئەم خوێنەش هەردەم  وەك " خوێنێكی پاكی ئاریایی " دەمێنێتەوە . لەبەرئەوەی گرووپی هەڵگەڕاوەی لە ڕەگەزی ئەوی تێدا نییە ، كە كۆ ببنەوە بۆ كەمكردنەوە لە بەهاكەی . چونكە ئەنگلۆ ساكسۆنەكانی ئەمریكا دوو زەریا جیایان دەكاتەوە لە ڕەگەزە نزم و نەوییەكان ، ئەمە سەرەڕای " بێزار بوونی ڕەمەكیانە لە تێكەڵاوی سولالەیی كەلە جێگایەك بێت مرۆڤی ئەمریكی پێ جیا دەكرێتەوە " 25 .
نوسینەكان و لێدوانەكانی – ئەلبێرت .ج.بفرید.ج – ی ئەندامی پارتی پێشكەوتنخواز و نوێنەری ئەندیانا لە كۆنگرێس ، هەتا لە نوسینەكانی هوایت پتر زیادە ڕوانە دەیانڕوانی بەسەر ڕەگەزێك لە شۆفێنیزمی ڕەگەزپەرستی دا . ئەلبیرت لەناو كێڵگەیەكدا لەدایكبوو ، كە سەردەمی منداڵی و هەرزەكاری خۆی بۆ هەوڵدانێكی سەخت تەرخانكردبوو لە ئیش و كاری دەستی دا . سەرەڕای ئەم ئاستەنگیانە ئەو كاتێكی دانا بوو بۆ خوێندتەوەی وتارەكانی ئەمیرسۆن و ، كتێبی " داڕمانی ئیمپڕاتۆریەتی رٍۆمانی " گیبۆن و ، ڕۆمانەكانی دیكنز و ، سكوت و ، جۆرج ئیلیۆت و ، توانی زۆربەی كرێی كاركردنەكەی هەڵگرێت بۆ ئەوەی بچێتە زانكۆ .
ئەلبێرت لە نۆزدە ساڵیدا چووە زانكۆی دیباوا – و هەموو ئەو دەستمایەیەی كە هەشی بوو پەنجا دۆلار بوو ، و لە شەقامەكانی شارەكەوە جانتاكانی خستە سەر پشتی بەرەو شوێنی نیشتە جێبوونەكەی . لە ساڵی 1885دا زانكۆی تەواو كردو ، هەموو نمرەو پلەكانی شەرەف و ئەو خەڵاتانەشی بەدەستهێنا ، كە زانكۆیەكی بچووك توانای بەخشینیانی هەیە . چواردە ساڵ دوای ئەمە وەك ئەندامێك هەڵبژێردرا بۆ ئەنجوومەنی پیرانی ئەمریكا ، و لەو كاتەشدا ئەو بچووكترین ئەندام بوو كە هێنرایە ناو ئەنجوومەنەكەوە .
لە ساڵی 1905دا سەرلەنوێ و ، جارێكی تریش لە ساڵی 1922دا وەك ئەندامی هەمان ئەنجوومەن هەڵبژێردرایەوە . ئەلبێرت لە یاخی بوونی ساڵی 1910دا بەشداری كرد و، لە ساڵی 1912شدا لایەنگری پاڵێوراوی " پێشكەوتنخوازەكان " ی كرد بۆ سەرۆكایەتی ئەمریكا . گەرچی ئەلبێرت لە سیاسەتی ناوخۆدا بانگەشەی بۆ شوێنكەوتنی سیاسەتە ئابوری و كۆمەڵایەتیە رزگاریخوازەكان دەكرد ، كەچی خۆی كەسێكی نیشتمانپەروەر و ئیمپریالی دەمارگیر بوو .
ڕەگەزپەرستیەكەی ئەلبێرت تا ئەندازەیەك چوارچێوەیەكی فراوانتری هەبوو لە ڕەگەزپەرستیەكەی هوایت . چونكە بەلایەنی كەمەوە ڕەگەزپەرستیەكەی ئەو لە گەلی هەڵبژاردەدا سەرجەم تیۆتۆنییەكان – ی لەخۆ دەگرت . ئەمە سەرەڕای ئەوەی كە ئەلبێرت بوون و بەرامەیەكی ئایینی دا بوو بەسەر شۆڤێنیەتە ڕەگەزپەرستیەكەیدا ، چونكە لە ڕوانگەی ئەودا یەزدان خۆی ، نەك بەتەنیا قەدەر و چارەنوس . ئەم گەلەی هەڵبژاردبوو . خوداوەند گەلانی تیۆتۆنی كردبووە " سەرداری ڕێكخستنی ئەم دنیایە ، هەر كاتێك كە كارەسات و ئاژاوە باڵی بەسەردا كێشا . هەروەها یەزدان رۆحی پێشكەوتنی بەم گەلانە بەخشیووە " بۆ زاڵ بوون بەسەر هێزە كۆنەپەرستەكاندا لە هەموو شوێنێكی جیهان دا " . ئەم گەلانەشی كردووەتە شارەزا لە حوكمڕانیەتی دا ، بۆ ئەوەی بەتەواوەتی فەرمانڕەوایەتی " گەلانی هەمەجی و لە رووی ئەقڵییەوە لاواز بكات " . هەروەها لە نێو كۆی ڕەگەزی تیۆتۆنی دا ، یەزدان گەلی ئەمریكی كردووەتە نەتەوەیەكی هەڵبژاردە " بۆ ئەوەی دواجار لەسەر دەستی ئەم نەتەوەیە تازەكردنەوەی جیهان فەراهەم ببێت " . هەر ئەمەش بریتی بوو لە پەیامی بەرز و باڵای ئەمریكا . چونكە خوداوەند گەلی ئەمریكای وەك " پارێزەر بەسەر پێشكەوتنی جیهان و ، پاسەوانی ئاشتیە راستەقینەكەی دیاریكردووە ." .
دەستەواژەكانی مەسیح كەدەڵێ " بەدڵنیایی ئێوە لەهەندێ شتی كەمدا دڵسۆز بوون و : دەشتانكەمە فەرمانڕەوا بەسەر شتگەلێكی زۆردا "26
حوكمێك بووە لەسەر ئەم نەتەوەیە كە هەڵبژاردنی لە چارە نوسراوە . ئەو كەسایەتیە ئەمریكیەی كە بڕێكی گەورە لە هەیبەتی بە تیۆرەی ڕەگەزپەرستی بەخشیووە بریتیە لە زانا و پەروەردەكاری ناودار – داڤید ستار گۆردان ، ئەو لە كێڵگەكەیاندا و لە نیویۆرك – ی خۆرئاوا لە دایكبووە و ، خۆی بە وانە ووتنەوە لە گوندەكاندا سەرقاڵ كردووە ، هەروەها كاتێكیشی دانا بوو تاكو بڕوانامەی دكتۆرا لە كۆلێژی ئەندیانا – ی پزیشكی دا بەدەست بهێنێ ، لە ساڵی 1879دا وەك مامۆستای مێژووی سروشتی لە زانكۆی ئەندیانا دامەزراوە ، پێنج ساڵ دوای ئەمەش بووەتە سەرۆكی ئەو پەیمانگایە ، باڵادەستی خۆی لە زانستی ماسی ناسیدا دەرخست ، لە ساڵی 1880دا لە نێردراوی وڵاتە یەكگرتووەكاندا بۆ توێژینەوەی لە ماسیەكانی ناوچەی كەناری باسفیكی ، وەك ئەندام دامەزرا .
كاتێك – لیلاندستانفۆرد – ی جەمسەری كۆمپانیای باسفیك بۆ سكەی ئاسن لە ساڵی 1891دا و ، بۆ یادی كوڕە كۆچكردووەكەی بڕیاری دامەزراندنی زانكۆیەكی دا ، گرێبەستی سەرۆكایەتی كردنی زانكۆكەی لەگەڵ ئەم زانا پەروەردەییەدا خستەڕوو .
گۆردان – یش گرێبەستەكەی قبوڵ كرد و ، تاكو ساڵی 1913 وەك سەرۆكی زانكۆی ستانفۆرد مایەوە ، دواتریش بۆ ماوەی ئەو سێ ساڵەی كەلە بەردەمیدا مابوەوە بووە ڕاوێژكار و ، دوای ئەوەش كە لەساڵی 1916دا خانەنشین بوو ، هەوڵدانی خۆی تەرخانكرد بۆ كاروباری گشتی . هەروەها وەك سەرۆكی " فیدرالی كتوپڕی ئاشتی " بە هەموو ئەوەی لە توانایدا بوو تێكۆشا بۆ گۆڕانكاری لە جەنگی جیهانی یەكەمدا بەبێ بەشداریكردنی وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا . گۆردان لە ساڵی 1924دا خەڵاتی ڕاڵف هیرمان – ی بەدەست هێنا كە بڕەكەی 25 هەزار دۆلار بوو بۆ باشترین پلانی پراكتیكی بۆ پارێزگاری كردن لە ئاشتی نێو دەوڵەتی . گۆردان وەك كەسێكی ڕەگەزپەرست زیادەڕوانە چێژی لە توانایەكی نائاسایی دەبینی لەسەر بەكارهێنانی مەعریفەیەكی زانستی بۆ لێدان و بە درۆخستنەوەی بۆچوونی ڕەگەزپەرستەكانی تر و گریمانە پووچەكانیان ، دواتریش خۆ دەرخستنی بە گریمانەی تایبەت بە خۆی ، كە گریمانەكانی لە ڕووی دوورییەوە لە ڕاستی لە گریمانەكانی ئەوانی تر كەمتر نەبوون . لەبەرئەوە پەلاماری ئەو هەوڵانەی دا كە دەیانویست بیسەلمێنن مەسیح و دانتی تیۆتۆنی بوون ، بەڵام ئەو بانگەشەی ئەوەی دەكرد پەی بەوە بردووە كە دەیسەلمێنی ئەو " ڕەگەزانە خاوەنی سەروەرین . چونكە گەر وێنای هەموو دەوڵەتێك لەسەر ئەوە بكەین كە دەوڵەتێكی ئازادە لە ئاراستەكردنی پەیوەندییەكانیدا بە دەوڵەتە دراوسێكانیەوە ، وەك لەو دەوڵەتە بەدی دەكرێت مل بۆ هیچ شتێكی دیكە كەچ ناكات جگە لەو شتانەی كە خۆی بەسەر خۆیدا دەیانسەپێنێ و ، ئەو شتانەش كە وەك بەربەستگەلێك ڕای گشتی جیهان بەسەریدا دەسەپێنێ ، تێگەیشتنێكی ڕوون و ئاشكرا دەربارەی كۆمەڵگای نێو دەوڵەتی لەم حاڵەتەدا لەلای دروست دەبێت . لەبەرئەوەی كۆمەڵگای نێو دەوڵەتی یەكەمجار لە حاڵەتی ئاژاوەدایە ، و لە كاتێكەوە بۆ كاتێكی تر بنەماگەلێك دادەنێت یاخود سیستمێك بۆ سنور دانان بۆ دەسەڵاتەكانی دەوڵەتە تاكەكان دادەمەزرێنێ .
بەڵام ئەمانە تەنیا ئەو دەستبەرداربوانەن كە دەوڵەتەكان بە پێی پەیماننامە و ڕێككەوتنەكان دەستبەرداریبوون و، جێگای ڕەتكردنەوەن لەلایەن هەر لایەنێكی كێبەرلێكردنەكەوە ، ئەمە سەرەڕای ئەوەی كە بەردەوام سەپاندنی جێبەجێكردنی نموونەی ئەم بنەمایانە سەخت و نارەحەتبووە ، و هەوڵەكانی پراكتیزە كردنی سزاكانیش كورتكراوەتەوە بۆ سەر مەترسیەكانی بەرپا كردنی جەنگێكی نێو دەوڵەتی، و زۆر جاریش بە شێوەیەكی پراكتیكی ئەمە بووەتە مایەی هەڵگیرسانی . بە دڵنیایی كۆمەڵگای نێو دەوڵەتی لە وێنە بونیادنەرە هاوكاریكەرەكەیدا لە " ویفاقی ئەوروپی " سەدەی نۆزدەهەم و ، لە دادگای دادوەریكردن لە لاهای و ، لە ناو كۆمەڵەی گەلان و ، لەناو نەتەوە یەكگرتووەكاندا خۆی نمایش كردووە . و درۆ ویلسۆن و ، بەهەمان شێوە ڤیكۆنت رۆبەرت سیسیل و ، جیمس شوتویل و ، ئاریستید برایان و ، ونستۆن چەرچل و ، فرانكلین رۆزفیڵت . لە گەورەترین بانگەشەكەرانی بوون . بە جۆرێك كە بۆ ژمارەیەك لە پێشڕەوانی بیركردنەوە و ڕای جیاواز ، پڕۆگرامێك بۆ سیستمی جیهانی بەس نەبووە ، كە لەسەر سەروەری نەتەوەیی راوەستابێت . لەبەرئەوە بەجیا لە كۆمەڵەی گەلان . بانگەشەیان بۆ كۆمەڵگایەكی سیاسی جیهانی كردووە ، كە خاوەنی حكومەتێكی مەركەزی بێت و ، دەسەڵاتی كاری لەگەڵ تاكەكاندا هەبێت ، نەوەك لەگەڵ نەتەوەكان ، یاخود دەوڵەتەكاندا . جیهان یاخود بەلایەنی كەمەوە بەشە گەورەكەی جیهان بكرێتە كۆمارێكی فیدراڵی ، كە خاوەنی دامودەزگای تایبەت بە یاسا و دادپەروەری خۆی بێت ، لەجیاتی كۆنگرەكان و ، پەیماننامەكان و ڕێككەوتنەكان . بەم جۆرە " بواری نێودەوڵەتی " وەك چۆن بە " بەجیهانی بوون " یاخود بە " گەردوونیبوون " ناسیومانە فەراهەم دەبێت ، كە لەسەر ئەو گریمانەیە دامەزرێت كە جیهان یەكەیەكە و ، پێكهاتە بنەڕەتیەكانیشی بریتی یە لە خەڵكی ، نەوەك حكومەتەكان ، یاخود دەوڵەتەكان . بە دڵنیایی ژمارەیەكی زۆری بیرمەندە ناودارەكان لە سەدەی بیستەمدا كۆمەڵێ تیۆرەی " جیهانی " یان داڕشتووە ، كە گریمانەی جۆرێك لە كۆماری جیهانی دەكەن . لەبەرئەوە  ه.ج.ویڵز لە دوابەشی كتێبەكەیدا " سەرجەمی مێژوو " بەو ئاراستەیەدا دەڕوات كە كۆمەڵەی گەلان تەنیا كۆمەڵەیەكە لە حكومەتەكان و ، ڕایدەگەیەنێ كە ئەوەی جیهان دەیەوێ " كۆمەڵەیەكە بۆ خەڵكی " . هەروەها داوای دامەزراندنی " ویلایەتە یەكگرتووەكانی جیهان " دەكات ، بە پێی دەستورێكی جیهانی كە سەروەری لە دەوڵەتە لێك دابڕاوەكانەوە بگوازێتەوە بۆ دەسەڵاتێكی مەركەزی . هەروەها داڤید ستار گوردان بانگەشە بۆ " هاووڵاتی بوونی جیهانی " دەكات و ، هاندەریشە لەسەر گۆڕینی نەتەوەكان بۆ " بوارەكانی تایبەتمەندیەتی " سەروەرییەكی دیاریكراو بە تەنیا ، كە نزیكی سەروەری ویلایەتە فیدراڵیە ئیتحادیەكانی ئەمریكا بێت . گۆردان پێ لەسەر ئەوەش دادەگرێت كە جیهانی ئایندە پێویستە بەرجەستەكەری نموونە باڵاكەی گۆتەبێت كە دەڵێ " مرۆڤایەتی لە سەروو هەموو نەتەوەكانەوە "27 .
هەروەها جۆن دێوی – فەیلەسوف بە توندی ڕەخنەی لەو ڕێوشوێنانە دەگرت كە بۆ فەرامۆشكردنی ململانێ دەگیرانەبەر . هەروەها ئیدانەی كۆمەڵەی گەلانی دەكرد لە بەرامبەر ئەو دەسەڵاتەدا كە پێیدرابوو بۆ ئیمزا كردنی سزا سەربازی و دەریاییەكان ، و دەیگوت ئەو نەتەوەیەی كە لەدژی ئەم سزایانە بەكاردەهێنرا " هەستی بەوە دەكرد كەوا دیل و ملكەچی بەردەم هێزێكی باڵادەستە نەك بە پێی خواستێكی دادپەروەرانە، وەك ئەوەی بەتەواوەتی لە جەنگ دا شكستی خواردبێ " 28. بەڵكو جۆن دێوی بەرەو ئەوە دەڕۆیشت كە بڵێ بەكارهێنانی سزاكان جا هەرناوێكی لێبنرێت جەنگە . دواتریش پێشنیاری چارەسەرێكی تەواو جیاوازی لەم شێوەیە دەكرد : گرێبەستی ڕێككەوتنی نێوان سەرجەم نەتەوەكان كە هەموویان بە پێی ئەو گرێبەستە ڕایگەیەنن كە جەنگ كارێكی ناڕەوایە و دادگایەكی نێو دەوڵەتیش دامەزرێت بۆ دادگایی كردنی ئەوانەی كەلە یاسا دەردەچن ، بەشێوەیەكی ئاسایی ئەوانەش كەلە یاسا دەردەچن تاكەكانن. بە جۆرێك كە بە پێی ڕێككەوتننامەكە بەرپا كردنی جەنگیش وەك بەكارهێنانی توندڕەوی لە هەر بوارێكی تردا، بە تاوان دابنرێت . بە دڵنیایی لەو ساڵانەی دوایی دا بزووتنەوە ڕێكخراوەكانی سەروو بواری نێو دەوڵەتی پاڵێكی تازە و بەهێزیان نا بە ڕووداوە سیاسی و سەربازییەكانەوە . گەڵاڵە بوونی تەمومژو هەوری جەنگی جیهانی دووەم چاپ و بڵاوكردنەوەی كتێبەكەی – كلارنس ستریت – ی بە ناوی " یەكێتی لە ئێستادا " ی خێراتر كرد ، كە پلانێكی خستبووە ڕوو بۆ دامەزراندنی یەكێتیەكی فیدراڵی لە نێوان دیموكراسیخوازەكاندا .
ستریت لە شاری كالیفۆرنیا لە میسۆری ساڵی 1896 لەدایكبووە ، و بڕوانامەی لیسانسی لە زانكۆی ویلایەتی مۆنتانا بەدەستهێناوە. دوای ئەمەش لە سۆربۆن خوێندوویەتی و، دواتریش چووە بۆ ئۆكسفۆرد . نزیكەی بیست ساڵیش وەك پەیامنێری رۆژنامەكاری كردووە . لە ساڵی 1939وە بووەتە سەرۆكی گرد بوونەوەی " یەكێتی فیدراڵی " و ، لە ساڵی 1946دا بووەتە سەرنوسەری " ئازادی و یەكێتی " .
پلانی ستریت بۆ حكومەتی جیهانی تا ئەندازەیەك لە پلانی سوێندخۆرەكان " الاحلاف " چووە لەسەر شێوازێكی كۆن ، بە جۆرێك كە ئەم پلانە لە پڕەنسیپی كاردا جگە لە دیموكراتیەتەكانی شتێكی تری لە خۆ نەگرتووە ، بەڵام داڕێژەری پلانەكە خاوەنی بڕوایەكی ڕەگداكوتاو بوو بە بڵاوبوونەوەی دیموكراسی . بە جۆرێك كە ئومێدی وابوو دیموكراسی هەموو جیهان دەگرێتەوە . هەروەها پلانەكەی لەسەر ڕێكخستنی یەكەكانی لە تاكە ئادەمییكان ڕاوەستابوو ، نەك لەسەر دەوڵەتەكان . هەروەها دامەزراندنی حكومەتێكی ناوەندی كە دەسەڵاتی دەركردنی ئەو یاسایانەی هەبێت ، كە بایەخێكی هاوبەشیان هەیە بۆ هەموو هاوڵاتیەكانی حكومەتە ئیتحادیەكە و ، هەر ئەو هاووڵاتیانەش فەرمانبەرەكانیان هەڵبژێن و ، دەسەڵات و داهاتی ئەم حكومەتەش لە هاوڵاتیەكانیەوە بەردەوام دەبێت و ، دەسەڵاتەكەشی بۆ ناچاركردن بە كارنەهێنێت ، تەنیا لەسەر هاوڵاتیان نەبێت بە كورتی دەكرێ یەكێتیەكە لە هەموو نەتەوە دیموكراتیەكان پێك بێت لەسەر بنەمایەك كە تا ڕادەیەك هاوشێوەی سیستمی فیدراڵی وڵاتە یەكگرتووەكان بێت .
دەركەوتنی چەكی ئەتۆمی لە ساڵی 1945و ساڵانی دواتریشدا پاڵی بە ژمارەیەك تاكی بیرمەندەوە نا بۆ بڕواهێنان بەوەی كە هیچ ڕێگایەك نییە بۆ وێرانكردنی شارێك و ، لەوانەیە بۆ وێران كردنی ئینسان خۆشی ، تەنیا دامەزراندنی كۆمارێك نەبێت كە بەخێرایی هەموو جیهان لەخۆ بگرێت . لە نێو ئەوانەدا كە ئەم تێڕوانینەیان خستووەتەڕوو . ئەلبێرت ئەنیشتاین و ، ولیەم .1. دۆگلاس و ، رۆبەرت .م.هیچنز و ، روكسفۆرد .ج.چوبل و ، نۆرمان كزنز – بەدیدەكرێن . ئەوەی كە زۆرتر بانگەشەی بۆ ئەم بیرۆكەیە دەكرد و بڕوای پێ هەبوو ، - ئەمری ڕیفز – بوو . كە كتێبەكەی " ئەناتۆمی ئاشتی " چانسی بڵاوبوونەوەیەكی فراوانی هەبوو . ڕیفز ساڵی 1904لە گوندێكی بچووك لە هەنگاریا لەدایكبووە لە هەردوو زانكۆی بەرلین و پاریس خوێندوویەتی و ، ساڵی 1926 لە زانكۆی زیورخ بڕوانامەی دكتۆرای لە ئابوری سیاسیدا بەدەست هێناوە . پاش هەوڵێكی سەركەوتوو بۆ دروست كردنی خۆی وەك ڕۆژنامەنوسێك ، دوو خانەی چاپ و بڵاوكردنەوەی لە پاریس و لەندەن دامەزراند ، كە بریتیە لە " كۆمپانیای هەرەوەزی چاپ و بڵاو كردنەوە " . كە تاكو نوسینی ئەم ووتارەش هەر خۆی بەڕێوەیان دەبات و سەرۆكایەتیان دەكات . هەروەها " خزمەتی ڕۆژنامەگەری هەرەوەزی " دامەزراند بۆ كۆكردنەوەی گفتوگۆ و ووتارەكانی سیاسەتمەدارانی ئەوروپا .
لە ساڵی 1940دا بووە هاووڵاتیەكی بەریتانی ، بەڵام بەرلەوەی كە ساڵێك بەسەر مانەوەیدا تێپەڕێت ، بەرەو ئەمریكا سەفەری كرد ، لەوێش خانەیەكی چاپ و بڵاوكردنەوەی لە شاری نیویۆرك دامەزراند . بە بۆچونی ڕیفز مرۆڤی مۆدێرن دووچاری میحنەتێك بووە ، كەلە هەموو ئەو كارەساتانە بەهێزترە كە تاكو ئێستا ڕەگەزی مرۆیی ڕووبەڕوویان بووەتەوە . چونكە هەموو بزووتنەوەیەك لە بزووتنەوە پێشكەوتنخواز و سوودمەندەكان كەلە مێژوودا دەركەوتوون شكستیان هێناوە و ، چارەنووسی هەموو كەسێكی نیشتەجێ بووی سەر گۆی زەویش ئەوەیە، كە زوو یان درەنگ ملكەچ بكات بۆ هەمەجیەت و ستەمكاری . هەتا مەسیحیەت لە دەستەبەركردنی یەكەم ئامانجیدا ، دەستەبەركردنی خۆشەویستی برایانەی نێوان خەڵكی بۆ سەرجەم ڕەگەز و نەتەوەكان شكستی هێنا  .
ڕاسپاردەی " كەس مەكوژە " " ناكرێ كوشتنی كەسێك لە هاوڕەگەزەكەت بەو مانایە بێت كە تاوانە ، بەڵكو چاكە و فەزیلەتە – هەموو كڵێساكانی مەسیحیەت پیرۆزباییان لێ كردووە – كە كەسێكی سەر بە هەمان ئایین بكوژی ، كە هاووڵاتی دەوڵەتێكی تر بێت یاخود مل كەچ و لەژێر ڕكێفی دا بێت . نموونەی ئەم ڕاڤەكردنە بۆ پڕەنسیپە ئەخلاقیە گشتیەكان بێزاری دەوروژێنێ "29 .
هەروەها بزووتنەوە پێشكەوتنخوازەكانیش كە خاوەنی مۆركێكی عەلمانی بوون بەهەمان ئەندازە شكستیان هێناوە . چونكە سۆشیالیزم ، بەپێ ی ڕیفز ، مرۆڤی ئاسایی فریو نادات تەنیا بە بەڵێنەكانی نەبێت بۆ ئازادی و یەكسانی . بەڵام هەلەكانی سۆشیالیزم بۆ دەستكەوتنی ئەم بەڵێنانە لەگەڵ بادا دەڕۆن ، كاتێك ئەو نەتەوە تەنیا و مەزنە كە بڕوای بە میتۆدی سۆشیالیزم هێناوە دەگۆڕێت بۆ تۆتالیتاریزم . چونكە ئەوە دەوڵەت نەبوو بە ئامرازە قێزەونەكانیەوە وشكبوو لە ڕوسیا ، بەڵكو سۆشیالیزم بوو . هەتا هیچ كەسێك ئومێدەكانی خۆی نەبەستێتەوە بە سۆشیالیزمەوە ، ڕیفز جەختی لەسەر ئەوە كردووەتەوە كە ئەم سیستمە بە كارەسات كۆتایی هاتووە . هەروەها ئەو مەبەستی لە سەرمایەداری شێواز و فۆرمی سەدەی نۆزدەهەم بووە ، كە خەسڵەتە بنچینەییەكەی ئابوری ئازاد بووە ، بەڵام ئەو كەپیتاڵیزمەی كە دەستپێشخەری و پرۆژەی ئازاد و ئازادی كێبەركێ ی شكۆدار كردووە ، هەتا لە بەریتانیا و ئەمریكاش ، سیستمێك لە خاوەنداریەتی حكومەت و ، بنەماكانی و ، ڕەسمیاتەكان و دیكۆمێنتەكان و كارتێلاتەكان و ، یاسا گەلێك جێگای گرتووەتەوە ، كە بەریان لە دابەزینی هەموو ئەو نرخ و باجانە گرتووە كە بۆ ئاستە سروشتیەكەیان دابەزن . لەبەرئەوە ئایا فاكتەری سەرەكی ئەم شكست و تراژیدیایە چی یە ؟ لە بۆچوونی ڕیفزدا فاكتەرە سەرەكیەكە سەروەری ناسیۆنالیزمە . چونكە مەسیحیەت لەبەرئەوە شكستی نەهێنا ، كە خەڵكی بە سروشتی خۆیان دڕندە بوون ، بەڵكو لەبەرئەوەی كە خەڵكی لەناو حاڵەتێك ، لە ئاژاوەی نێو دەوڵەتیدا دەژیان ، كەوا دەردەكەوت تیایدا هەموو گەلێكی سەربەخۆ سەرچاوەی مەترسی بێت بەسەر دراوسێكانییەوە . وەرچەرخانی سۆشیالیزمیش بۆ كۆمۆنیزمی تۆتالیتاری ، لەبەرئەوە نەبوو كە ڕووسەكان بەردەوام ڕاهاتبوون لەسەر دیسپۆتیزم ، بەڵكو لەبەرئەوە بوو كە ڕووسیا كۆمەڵێك دراوسێ ی خاوەن سەروەری هەبوو كە لێیان دەترسا و خۆی لەدژیان پڕ چەك كرد و ، هەروەها ناچاریان كرد لەسەر دروستكردنی فەرمانڕەوایەتیەكی تۆتالیتاری ، وەك نرخێك بۆ مانەوە . بە دڵنیایی داگیركاری 22 ی یۆنیۆی ساڵی 1941 سەلماندی كە ئەم هەڵسوكەوتە لە گۆشە نیگایەكی روسیەوە زەروری بووە . بە جۆرێك كە نەتەوە سەرمایەداریەكانیش دوور نەبوون لە تەركیزێكی هاوشێوەی تەركیزی ڕوسیەوە بۆ دەسەڵات . چونكە لە كاتێكدا كە كۆمۆنیزم دەرئەنجامێكی كۆتایی بووە بۆ سۆشیالیزم لەناو جیهانی باڵادەستی ئاژاوەی نێو دەوڵەتیدا ، ئەوا چارەنوسی سەرمایەداریش فاشیزم بووە . لەبەرئەوە بە بۆچوونی ڕیفز هیچ نەتەوەیەك ناتوانێت ئەم چارەنوسە فەرامۆش بكات لەژێر فشاری هەست نەكردندا بە ئاسایش و پێشبڕكێ ی گەرمی خۆ پڕچەك كردندا بۆ ڕووبەڕوبوونەوەی دوژمنە گریمانە كراوەكان . چونكە ترس دەبێتە مایەی لەدایكبوونی هیستریا و چەوساندنەوە ، ئەو بوجانەش كە دەگەیشتنە 70 بلیۆن دۆلار  بە ناچاری داوای كۆنترۆڵ و ڕێكخستنێكیان دەكرد ، كە نەدەكرا كۆتاییان پێ بێت تەنیا بە فاشیزم نەبێت ، گەرچی لەوانەیە ئەم ناوەیان  هەڵنەگرتبێت .
هەروەها ڕیفز جەختی لەسەر ئەوە دەكردەوە كە ئەم هەڵوێستە بە تەواوەتی نائومێدكەر نییە . بەڵام پێویستە لەسەر سیاسەتمەدارانی جیهان بەرلەوەی ئەو ماوەیەی كەلە كات ماوەتەوە لە دەست بچێت ، ڕێكبكەون لەسەر بانگەوازێك بۆ بەستنی كۆبوونەوەیەكی دامەزرێنەرانە كە گواستنەوەی سەروەری لە یەكە ناسیۆنالیستەكانەوە بۆ دەسەڵاتە فیدراڵیەكان ڕێكبخات ، كە لەسەر ئاستی جیهانی بەرامبەری كۆماری فیدراڵی وڵاتە یەكگرتووەكان بێت . لە ئێستادا نەتەوەكانی جیهان سەبارەت بە خۆیان لە ناو هەمان ئەو هەڵوێستە خەمۆكیەدان كە سیانزە ویلایەتەكەی ئەمریكای تێدا بوو پاش جەنگی سەربەخۆیی .
لە ئەمڕۆشدا نەتەوە یەكگرتووەكان هاوشانی كۆنفیدرالیەتی ئەمریكی یە لە هەشتاكانی سەدەی حەڤدەهەمدا . چونكە ڕەچەڵەكی هەردووكیان چەندین پەیماننامەی هەمەلایەنە و ، لایەنەكانی نەتەوە یەكگرتووەكانیش وڵاتانی سەربەخۆن .هەروەها هیچكامیشیان ناڕوانن بەسەر گواستنەوەی سەروەری یاخود ڕژێمێكی یاسایی دا . هەردووكیشیان هەڵگری مۆركی ئەبستراكتی كۆمەڵەن لە حكومەتەكان ، كە كۆمیسیۆنە ناوەندییەكانیان زۆر جیاواز نییە لە كۆبوونەوەكانی دیبلۆماتەكان ، هەروەك – ئەلیكسەندەر هامڵتون – یش ئاماژەی پێداوە " كەم و كوڕی ڕەگ داكوتاوی گەورە " كە كۆنفیدرالیزمدا خۆی لە پڕەنسیپی دەركردنی تەشریعاتەكاندا بۆ ویلایەتەكان یاخود حكومەتەكاندا دەنوێنێ ، بۆ تایبەتمەندیە كۆگەلیەكان یاخود بۆ تێكەڵاو بوون و پێكەوە هەڵكردنەكان ، نەك بۆ تاكەكان . لەبەرئەوە یەكەمیان ناكرێ جێبەجێ بكرێت تەنیا بە چەك نەبێت ، ئەمەش بە واتای جەنگ دێت ، بەڵام دووەمیان دەكرێ بە یارمەتی دادگاكان و دادوەرەكان جێبەجێ بكرێت .
ڕیفز لەو باوەڕەدایە كە سیاسەتمەدارەكانی ئێستا پێویستە لەم بەراورد كردنانەدا فێری وانەیەك بن بۆ ئایندە . ئەوان كاتێكی كەمیشیان بە دەستەوە نییە لەبەرئەوەی گەشەكردنی چەكی ئەتۆمی گرفتەكەی بە شێوەیەكی ترسناك و یەكجار زیاد كردووە . هەروەها ڕیفز بەرەو ئەوە دەڕوات كە بڵێ ئەوە شتێكی پووچە كە گریمانەی ئەوە بكەین كە دەتوانین بەر لە بەكارهێنانی ئەم چەكە بگرین ، یاخود كۆنترۆڵی بكەین ، چونكە ئەو نەتەوانەی كە لە پێناوی مانەوەیاندا دەجەنگن هەموو ئەو چەكانە بەكاردەهێنن كە هەیانە . بە پێشبینیەكی خەمناكیش كۆتایی بە دەربڕینەكەی دەهێنێ ئەویش ئەوەیە كەوا باشترە پەلە بكەین لە جەنگی نێوان خۆرهەڵات و خۆرئاوادا دەربارەی دۆزی حكومەتێكی جیهانی ، بە پێچەوانەی ئەوەوە كە چاوەڕوانی بەرپا بوونی ئەم جەنگە بكەین بە هۆی مل ملانێ كردنەوە لەسەر بنەما و هەیبەت و سنورەكان . ڕیفز دەڵێ گەر پێویست بێت جەنگێكی ترسناك بەرپا بێت ، ئەوا دەكرێ ئەو جەنگە " لە پێناوی نموونەیەكی باڵا " دا بێت . هەروەها ئاماژە بەوەش دەدات كە كۆتایی نموونەی ئەم جۆرە ململانێیە بە شێوەیەكی ئۆتۆماتیكی سنورێك بۆ جەنگە نێو دەوڵەتیەكان دادەنێت و سەركەوتنیش بۆ فیدرالیزمی جیهانی دەستەبەر دەكات " 30 .
 ڕوون و ئاشكرایە كە ڕیفز بیری لە شتگەلێكی دیكە نەكردووەتەوە كە نموونەی ئەم ململانێیە بە هەمانشێوە سنوورێكیان بۆ دادەنێت. گومانی تێدا نییە كە كۆنترۆڵكردنی كەڵكەڵەی ناسیۆنالیزم و سنوردانان بۆی و ، دانانی ڕێكخستنێكی جیهانی چالاك و كارا لە جێگاكەیداگرفتێكە، لە شەرمەزارترین گرفتەكانی سەردەمی مۆدێرن . ئەم كێشەیە بە واتایەكی تر شاردنەوەی كێشەی كۆنترۆڵ كردنی چەكی ئەتۆمییە، بە جۆرێك كە نەتەوە پێشكەوتووەكان لە ڕووی تەكنەلۆژییەوە ، گەر بیانەوێ دەتوانن ئامێرگەلێكی دیكە دروستبكەن بۆ وێرانكردنی یەكتری . گەرچی كەڵكەڵەی ناسیۆنالیزم بۆ چەندین سەدەیە سەرچاوەیەكی ترسناكە بۆ سەر جیهان، كەچی لە سروشتەكەی تێنەگەیشتوین، تەنیا بە شێوەیەكی پەرتی " جزئی " نەبێت . زۆرێك لە خەڵكی بڕوایان وایە كە ئەم كەڵكەڵەیە هێزێكە كە كار بۆ چاكە دەكات و ، شایستەی ئەوەیە كە لەگەڵ كەڵكەڵەی هیومانیزم و ئازادیخوازیدا بخرێتە ناو یەك پۆلێنەوە .
هەندێ سیاسەتمەداری وەك – ودرو ویڵسۆن – و تۆماس .ج.مازاریك بە پێ ی ژیرییەكەیان توانیان بڕوا بەوە بكەن جەنگی جیهانی كە قوربانیەكانی ملیۆنەها كەس بوو ، شتێك هەیە كە پاساوی بۆ بهێنێتەوە لە دەستەبەر كردنی " مافی چارەی خۆ نوسین دا " بۆ پۆلەندییەكان و چیكیەكان و ، سلۆفاكیەكان و ، سیربەكان . بە پێچەوانەی ئەمەشەوە – لۆرد ئاكتون – ی بەریتانی كاتۆلیكی لیبرالی باوەڕی وایە كە كەڵكەڵەی ناسیونالیزم نیعمەتە ، گەر بەراورد نەكرێت بە سەربەخۆیی سیاسی . هەروەها ئەو ڕاڤەی ئەوە ناكات كە بۆچی پێیوایە ئەوەی حەز لێكراوە دانانی كۆمەڵێ بەربەستە كە جیاكاری لە نێوان خودی هەمان گرووپ و باقی مرۆڤایەتیدا بكات .
تێگەیشتنی كەڵكەڵەی ناسیونالیزم ئاڵۆز دەبێت ، كە كەسانی نیشتمانپەروەر لە هەموو وڵاتێكدا پەلاماری ناسیونالیزمی وڵاتانی دیكە دەدەن ، لە كاتێكدا كەوا دادەنێن كە شێوازی تایبەتی ناسیونالیزمی خۆیان شكۆدار و خانەدانە . هەتا ئەو هەوڵانەی كە لە بواری دەروون شیكاری دا دراون بۆ ڕاڤەكردنی ڕەفتاری نائەقڵانی لەلای نەتەوەكان ، زۆرجار بە جیاوازی ڕەگەزپەرستی داپۆشراون . چونكە تاوانباركردن بە شێت بوونی نەتەوەیی هەمیشە كورتكراوەتەوە بۆ سەر دوژمنێك لە دوژمنەكان ، یاخود بۆ سەر دوژمنێكی گریمان كراو ، دەرئەنجامەكانیش هاوشێوەی مەهزەلە بوون . لەبەرئەوە لە كاتی جەنگی جیهانی دووەمدا ، - ڕیچارد بریكز – ی دەرون شیكار لە نیویۆرك دەڵێ نەتەوەی ئەڵمانی نەتەوەیەكی " عوسابی " یە  ، بۆ چارەسەریش ڕایسپارد كە هاوشێوەی ئەو چەرەسەرە بكرێن ، كە بۆ تاكە عوسابییەكان دەگیرێتەبەر . هەروەها " جێوفری كورەر " ی ئەنترۆ پۆلۆژیستی بەریتانی سروشتی گەلی بەریتانی بە شێوەیەك وەسف دەكات كەوا سروشتێكی " چەوساوەی زۆر لێكراوە " ، ئەمەش وای لێ كردووە كە پەنا بەرێتە بەر چەقبەستنێكی زۆر توند بۆ ڕاهێنانی منداڵان لەسەر خوو نەریتەكانی میز كردن . بە هەمان شێواز " جێوفری  " پەی بەوە بردووە كە باكگراوندی " شەڕانگێزی " ڕووسەكان دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە بە منداڵی ئەوان لە ناو بێشكەدا بە پۆشاكێكی تەسك بە توندی پێچراونەتەوە ، بە جۆرێك كە ڕێگای هیچ جوڵەیەكیان نەبووە . كاتێكیش دەبنە هەرزەكار ئەم سانسۆرانەی منداڵیان بیر دەكەوێتەوە و لە دژیان یاخی دەبن و ، هەوڵی فراوانخوازی دەدەن لەسەر حیسابی دراوسێكانیان .
لە ڕابردوودا ناسۆنالیزم هەندێ سوود و كەڵكی بۆ ژمارەیەك لە گەلان دەستەبەر كردووە ، ئەویش لە شێوەی فەرمانڕەوایەتی خۆیی ڕۆشنگەر و رزگار بووندا لە چەوساندنەوە . كە ئێمە ناتوانین چاوپۆشی لە حاڵەتی وڵاتە یەكگرتووەكان و سویسرا و بەلجیكا و هەندێ لە كۆمارەكانی ئەمریكای لاتین بكەین . هەروەها كۆمەڵێ نموونەی دیكەی سەردەمی نوێ لە ئارادان وەك هیندستان و ئیرلەندا . بە جۆرێك كە كەڵكەڵەی ناسیونالیزم بە شێوەیەكی گشتی لە نیوەی دووەمی سەدەی نۆزدەهەمەوە كەڵكەڵەیەكی كۆنەپەرستانە بوو ، چونكە بە گشتی بەراورد كراوە بە ڕەگەزپەرستی و دەمارگیری لۆكاڵی و ڕق و كینە و چەوساندنەوەی دەمارگیری .
بەردەوامیش بووەتە مایەی شەڕانگێزی و ، هەندێجاریش بووەتە مایەی ئیمپریالیزم ، لەوانەیە هۆی ئەمەش بۆ ئەوە بگەڕێتەوە كە لایەنگرانی ناسۆنالیزم لە ڕابردوودا بیركردنەوەكانی هێز و زیادەڕەویكردن لە لوتبەرزی و خۆ بە زل زانین بەسەریاندا زاڵ بووە وەك قەرە بوویەك بۆ هەست كردن بە دڵەڕاوكێ و نەبوونی ئەمن و ئاساییش . كۆنترۆڵ كردن یاخود ڕەتكردنەوەی ئەم كەڵكەڵەیە بە هەر فاكتەرێكی دیكەی كەمتر لە پەروەردە كردنی مرۆڤ لەسەرخۆشەویستی برایانە ، بە سەختی و نارەحەتی دەمێنێتەوە مادەم جیهانی ئێمەبە شێوەیەكی زیاتر بە ڕق و كینە و ترس تەنراوە ...

 

 

 


     * سەرچاوە / افكار فی الصراع . للنڤریات السیاسیە المعاصرە

 
 پەراوێزەكان :
1- ئەریك فرۆم " كۆمەڵگای ئاقڵ " -  ل58 .
2- " نەتەوە چی یە ؟ " " ڕێچكە سیاسیە تازەكان " لە ژێر سەرپەرشتی ئەلفرید زیمران دا – لەندەن – 1939 ل 202-204 .
3- " ئەركەكانی مرۆڤ و چەند وتارێكی تر " -  وەرگێڕانی : تۆماس ئۆكی – نیویۆرك 1915 – ل 53 .
4- " السیاسە " وەرگێڕانی : بلانش دوجدیل و توربین دوبیل . نیویۆرك 1916 ل 69،1
5- هەمان سەرچاوە ل 275 و 276 .
6- هەمان سەرچاوە ل42 .
7- لە ئەرنست كانترۆنیچ – ەوە وەرگیراوە " بیری سیاسی لە سەدەكانی ناوەڕاستدا " -  گۆڤاری مێژوویی ئەمریكایی 1915 ل 472 .
8- " بەرژەوەندی ئەمریكا لە هێزی دەریایی لە ئێستا و داهاتوودا " - بوستن 1898 ، ل 122 .
9- " كۆنگرەی ئاشتی و لایەنی ئەخلاقی جەنگ " - نورس ئەمریكان ڕینیۆ – ئۆكتۆبەری 1899 ل 447 .
10-"لەخوا بترسەو ئەو لایەنەش هەڵبژێرە كەلەگەڵیدا ڕادەوەستێت" نیویۆرك – 1916،ص 18.
11-لە ڕیچارد هۆفستادر – ەوە وەرگیراوە لە " نەریتی سیاسی ئەمریكا و ئەو پیاوانەی كە دروستیان كردووە " - نیویۆرك - 1948 ، ص29 .
12-" ئەڵمانیا و بەریتانیا " - نیویۆرك 1914 ،ص141 .
13-هەمان سەرچاوە ،ص67 .
14-" ئەڵمانیا و جەنگی داهاتوو " - لونگمان ص 14 .
15-هەمان سەرچاوە ص29 .
16-ه.س.ویلز " جەنگی پیرۆزی بەریتانیا " ، ص 90 – 91 و ص 118-119 .
17-ه.و.شنایدەر " دروست بوونی دەوڵەتی فاشیزم " ، ص260 – 265 .
18-وەرگیراوە لە بوید.س.شافر- ەوە " ناسیونالیزم : ئەفسانە و واقیعە "- نیویۆرك 1955 ،          ص27 – 181 .
19-وەرگیراوە لە ج.ب.مایر – ەوە لە " فیكری سیاسی لە فەرەنسا لە شۆڕشەوە بۆ كۆماری چوارەم "
        لەندەن ، 1943 ، ص 87 .
20-لە – شارلوت .ت.مۆریە – وە ، وەرگیراوە " ڕێچكەی پادشایەتییەكانی فەرەنسا لە شۆڕشەوە "
         نیویۆرك ، 1933 ، ص 275 .
21-" رزگار كردنی میسر : فەلسەفەی شۆڕش " واشنتۆن ، 1955 ، ص 88 .
22-بانكۆلی تەیوتی " كوامی نكروما : هەڵكشانی بەرەو دەسەڵات "  لەندەن ، 1955 ، ص 99 .
23-" بنەماكانی سەدەی نۆزدەهەم " – نیویۆرك ، 1912 ، بەشی یەكەم ، ص 535 .
24-سەر ووتاری ڕۆژنامەی " لامبۆریا گازیت " ژمارە 20 ی مارسی 1899 .
25-" ڕژێمی كۆن دەگۆڕێت " – نیویۆرك ، 1910 ، ص252 .
26-" مانای سەردەم " – ئەندیانا بولیس ، 1908 ، ص 84 – 85 .
27-" جەنگ و جیهان " – جارد سیتی ، 1914 ، ص 7 .
28- " مۆركەكان و ڕووداوەكان " – نیویۆرك ، 1929 ، ص 654 و 658 .
29-" ئەناتۆمی ئاشتی " – نیویۆرك ، 1945 ، ص 81 .
30-هەمان سەرچاوە ، ص 287 .  


                        و . لەعەرەبییەوە / ئاری محمد

 

 
رۆشنگەری
وتار‌و بۆچوون

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت

سەعید کاکەیی

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین

مەریوان عەلی

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون

هەردی عەلی

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا...

ئاسۆ ئه‌مین

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی

سه‌وسه‌ن هیرانی

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە

سەعید کاکەیی

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز

مه‌ریوان عه‌لی

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌

سه‌لام مارف

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت

سه‌لام مارف

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری

بێستون محمو‌د

 
رؤشنطةرى

C 2010 All right reserved, roshngari.com