head

 

 

 

كۆمەڵگای پیشەسازی‌و ئایندەی ناسیۆنالیزم بەگشتی

 

 

 

ئیرنست گلینەر


دەستنیشانكردنی گشتی ئێمە بۆ ناسییۆنالیزم یەكجار سادە وئاسانە ،چونكە لەنێوان سێ‌ سەردەمەكەی مێژووی مرۆڤایەتی دا، دووەمیان سەردەمی كشتوكاڵی و ، سێیەمیشیان سەردەمی پیشەسازییە. كۆمەڵگای كشتوكاڵیش بەم چەند خەسڵەتە گشتییە دەناسرێتەوە :
 زۆربەی دانیشتوانەكەی پێكهاتوون لە بەرهەمهێنەرانی كشتوكاڵ، واتە جوتیاران، تەنیا كەمینەیەك لەدانیشتوانی ئەم كۆمەڵگایە كەسانی تایبەتمەند و پسپۆڕن، جا لەكاروباری سەربازی، یاخود سیاسی یان ئایینی یاخود ئابوریدا بێت. هەروەك بەشێكی گەورەی دانیشتوانەكەی كاریگەرن بەم دوو داهێنانە مەزنەی تر لەداهێنانەكانی سەردەمی كشتوكاڵی : حكومەتی مەركەزی و دۆزینەوەی نوسین. كۆمەڵگای كشتوكاڵی - بەپێچەوانەی كۆمەڵگاكانی پێش خۆی و پاش خۆی - كۆمەڵگایەكی ماڵتۆسییە، چونكە هەردوو پێداویستیەكەی بەرهەمهێنان و بەرگریكردن، ئەم كۆمەڵگایە دەخاتەسەر هەوڵدان بۆ گەشەپێدانی دانیشتوان ، كەنزیك دەبنەوە لە كەناری كەرەسە خۆشگوزەرانەكان و ، دووچاری كارەساتەكانیش دەبوون . هەرسێ‌ هۆكارە كاریگەر و یەكلاییكەرەوەكەی ناو ئەم كۆمەڵگایە " بەرهەمهێنانی خۆراك و ، سەنتەریزمی سیاسی و ، ئەلف بێ ی نوسینی – ئەبجەدیەت "  بونیادێكی كۆمەڵایەتیان هێنایە ئارا ، كە بەدەگمەن تیایدا سنورە كەلتوورییەكان لەگەڵ سنورە سیاسیەكاندا هاوسەنگ دەبوون. بەڵام كۆمەڵگای پیشەسازی كۆمەڵگایەكی تەواو جیاوازە، چونكە كۆمەڵگایەكی ماڵتۆسی نییە، بەڵكو پشت بە گەشەپێدانێكی مەعریفی و ئابوری دەبەستێت و لەسەری دادەمەزرێت، كە لەكۆتایدا باز بەسەر پێداویستی بۆ گەشەپێدانی گەورە لە دانیشتواندا دەدات ولێی كەمدەكاتەوە . هەروەها چەند فاكتەرێكی وەك - ئەلف بێ‌ یەكی هەمە لایەن بۆ هەموان و ، بزاوتی " كۆمەڵایەتی " و دواتریش تاكگەڕایی و ، مەركەزیەتی سیاسی و پێداویستی بۆ بنەمایەكی ژێرخانی ،یەكجار گران بۆفێركردن - بوونیان هەیە كە پاڵ بەم كۆمەڵگایەوە دەنێن بەرەو حاڵەتێك كە زۆرجار تیایدا سنورە سیاسی و كەلتووری یەكان هاوسەنگ دەبن . بەر لە هەموو شتێك دەوڵەت بریتی نییە لە پارێزەری ئاین ، بەڵكو پارێزەری كەلتوورە و، هەروەها سەرپەرشتیار و چاودێریكەری سیستمی خوێندنی یەكگرتووە بۆ هەردوو ڕگەزەكە بە پێ‌ ی پێوەرەكان ، سیستمێك كە بە تەنیا لە توانایدا هەبێت پۆلێك لە فەرمانبەر پێشكەش بكات . كە قودرەتی گواستنەوەیان هەبێت لە ئەركێكەوە بۆ ئەركێكی دیكە ، لە چوارچێوەی ئابورییەكی گەشەسەند و، كۆمەڵگایەك دا كە لە سەر بزاوتی كۆمەڵایەتی و ، لە حەقیقەتیشدا لەسەر ئەنجامدانی ئەركگەلێك ڕاوەستابێت كە بەسەر لێهاتوویی لە بەكارهێنانی ماناكان وخەڵكیدا بڕوانێت ، نەك بەسەر شتەكاندا. سەبارەت بە زۆربەی ئەو خەڵكەش ، گەر سنورە كەلتوورییەكەیان سنووری جیهان نەبێت، ئەوا بریتیە لە سنوری تواناكانیان لەسەر جێبەجێكردنی ئەركەكان و ، دواتریش سنوری كەرامەتیان. لە ناو بەشێكی گەورەی گرووپە بچووكە داخراوەكانی كۆمەڵگای كشتوكاڵیش دا سنووری كەلتوور بریتی بوو لەسنووری جیهان و، زۆر جاریش كەلتوور خۆی بە وێنا نەكراوی و نەبینراوی ماوەتەوە : بەو مانایەی كە كەس  وەك سنور ئاستێكی سیاسی نموونەیی بیری لە كەلتوور نەكردۆتەوە. بەڵام لە ئێستادا و، لەگەڵ بزاوتی كۆمەڵایەتیدا كەلتوور بووەتە تێڕوانین و گۆشەنیگا، هەروەك چۆن بووەتە دروستكەری سنوورێكیش بۆ بزاوتی كۆمەڵایەتی تاكە كەس و، لە سەردەمی تازەش دا بە مەودایەكی فراوان دەوری تواناكانی تاكە كەسی داوە لەسەر ئەنجامدانی ئەرك و ، دواتریش وەك سنوورێكی سیاسی سروشتی لێهاتووە . ئەم گوتەیەش بە مانای كورتكردنەوەی ناسیۆنالیزم نییە بۆ تەنیا حەسرەت وخۆزگەیەك بۆ ئاسۆكانی بزاوتی كۆمەڵایەتی . چونكە لە واقیعدا مرۆڤەكان كەلتوورەكەی خۆیان خۆشدەوێت ، ئەمەش لەبەرئەوەی ئەوان لە ئێستادا چەقی كەلتوور دەبینن " بە پێچەوانەی ئەوەوە كە بە مەسەلەیەكی بەتاڵ و وازلێهێنراوی دابنێن " دەزانن كە ئەوان توانایان هەناسەدان یاخود لەسەر دەستەبەر كردنی شوناسی خۆیان نییە لە دەرەوەی كەلتووردا .
 هەروەها كەلتوری " نوسراو " ی باڵا بەلاری زۆربەی ئەو مرۆڤانەوە ، كە تیایدا زانیاری بە دەست دەهێنن ، بە نرخترین  وەبەرهێنراویانەو ، لەناوچەقی شوناسەكەیان و ئاسایشەكەیان و دڵنیاییەكەیاندایە ، لێرەوە جگە لە چەند هەڵاوێردێكی كەم نەبێت ، بە شێوەیەكی گشتی جیهانێك دامەزراوە كە ئەو پێداویستیە ناسیۆنالیستیانە دەستەبەر دەكات كە نوێنەرایەتی هاوسەنگی كەلتوور و دەوڵەت دەكەن .بەڵام دابینكردنی پرنسیپی نەتەوەی مەرجێك نەبووە بۆ دەركەوتنی یەكەمی سەردەمی پیشەسازی، بەڵكو ئەم پڕەنسیپە دەرەئەنجامێكی پەتی بوو بۆ بڵاوبونەوەی قۆناغی پیشەساز  - ی . بە شێوەیەك لە شێوەكان سەرەڕای پڕاكتیزەكردنی ناسیۆنالیزم ، پاشانیش گواستنەوە لە جیهانێكەوە پێویست بوو كە هەتا هانی دروستبوونی بیرۆكەی ناسیۆ نالیزمی نەدادە بەرەو سەردەمێك كە وای لە ناسیونالیزم دەكرد ((هەڵە بێت وەك بیرۆكەیەكی بەڵگە نەویست دەركەوێت كە بۆ هەموو كات و ساتەكان دەستبدات ، دواتریش گۆڕینی بۆ بنەمایەكی كاراو چالاك وایكردووە كە لە زۆربەی حاڵەتەكاندا پراكتیزە بكرێت. بەڵام ماوەی ئەم گواستنەوەیە بە ناچاری قۆناغ و ماوەی چالاكی نەتەوەیی بووە . لەبەرئەوەی مرۆڤایەتی بە دەزگاگەلێكی كەلتووری و سیاسیەوە هاتووەتە ناو سەردەمی پیشەسازیەوە كە بە شێوەیەكی گشتی لەگەڵ داخوازییە نەتەوەییەكاندا ناكۆك بوون . هەر بۆیە لێرەوە گونجانی كۆمەڵگا لەگەڵ بنەما تازەكاندا بە ناچاری نوێنەرایەتی پڕۆسەیەكی توندڕەو ناڕەحەتی كردووە. بەڵام توندڕەوترین ناسیۆنالیستی ، سەردەمێكە كە هاوڕای سەرەتای پیشەسازی و بڵاوبوونەوەی پیشەسازییە. لەبەرئەوەی حاڵەتێكی كۆمەڵایەتی ناجێگیر گەشەی كردووە كە تیایدا گروپێكی تەواو لە دابەشبوونە ئازار بەخشەكان بەرەو ئاراستەیەك ڕۆیشتوون كە یەك بەسەر ئەویتردا خۆی بسەپێنێ‌ : چونكە جیاوازی و نابەرامبەری بە سیاسی و ئابوری و فێركردنە توندەكان هەبوون. لەهەمانكاتیشدا دەوڵەتە هاوشێوەكان لە ڕووی كەلتوورییەوە دەستیان بە دەركەوتن كردبوو . لە نێو ئەم مەرجانەدا و ، گەر بە شێوەیەك یاخود بەشێوەیەكی دیكە ، ئەو جیاوازییە سەپێنراو و هەڵكشاوانە بە هەمانشێوە هاوزمان بن لەگەڵ جیا وازییە ئەتنی یە كەلتوورییە هەست پێكراو و دەركەوتوو درك پێكراوەكاندا بە ئاسانی، ئەوا ئەم حاڵەتە پاڵ بەو یەكە تازە گەشەسەندوانە دەنێت بۆ دەركەوتن لە ژێر كۆمەڵی ئاڵای ئەتنی دا . هەروەها پیشەسازی بە ناچاری لەناو كۆمەڵی ناوچە و گرووپگەلی جیاواز و لە كاتی جیاوازدا بڵاودەبێتەوە. ئەمەش لە توانایدایە كە پاڵ بەو تێكەڵاوی ئاوێتەبونە تەقێنراوەی سەرەتاكانی سەردەمی پیشەسازیەوە بنێت " بێبەریكردن و بزاوتی كۆمەڵایەتی و جیاوازییە توندانەی كە زەمان  و عورفەكان بینایان نەكردوون  " بۆ گەڕان بە دوای هەموو گۆشەكان و كەرتبونە ناوازە كەلتوورییەكاندا جا لە هەر كوێ‌ بن . تەنیا كەمێك لەو جیاوازییانەی كە دەكرێ‌ بە شێوەیەكی كاریگەر لە بەرژەوەندی ناسیونالیزمدا چالاك و كارا بكرێن، لە ڕێگای هەر شێوازێك لە شێوازەكانی تەوافوقەوە لەگەڵ جیاوازییە هەڵچووەكانی سەردەمەكانی ترەوە یاخود لە ڕێگای دیاریكردنی وڵاتانی پیشەسازی گریمانكراوە وە ، كە قابیلی گەشەكردنن ، ڕێگایەك بەدی ناكرێت بۆ ئەم چالاككردنە . لە كاتێكیشدا كە شەپۆلی تازەگەری جیهان دەگرێتەوە ، ئەوا بە دڵنیایی ئەم شەپۆلە لەلای هەموو كەسێك دەبێتە پاڵنەرێك بۆ هەستكردنی  بەسستی ولاوازی مامەڵەكردن ، با بۆ ئەم لاوازیەش توانای دیاریكردنی بەرپرسیارانی هەبێت ، بەوپێەی كە " نەتەوە " ی دیكەن . هەروەها گەر وەك پێویست توانای دەستنیشانكردنی قوربانیەكانی هەبێت بەو پێیەی كە سەر بەهەمان " نەتەوە " ن كە ئەو ئینتیما ی بۆی هەیە ، ئەوا لەوكاتەدا ناسیونالیزم لەدایك دەبێت و ، گەر سەركەوتوش بوو ، بە جۆرێك كە ناكرێت ئەمە بۆ هەمووان دەستەبەركرێت ، ئەوا لەو ساتەشدا نەتەوە لەدایك دەبێت . توخمێكی تریش لەئەقڵانیەتی ئابووری لەنا و سیستمی سیاسیدا " بۆ سنوورەكانی ئەملا وئەولا " بوونی هەیە كە ناسیۆنالیزم لە جیهانی نوێدا دەبێتە مایەی سەرهەڵدانی . لەبەر ئەوەی كە وێنەی سنوورە جوگرافیەكان و سەپاندنیان بە شێوەیەكی سیاسی مەیسەر دەبێت ، لە كاتێكدا كە دیاریكردن یاخود سەپاندنی جیاوازییەكان لە پێگەی كۆمەڵایەتیدا مەیسەر نابێت ، بەڵكو پەردەپۆشدەكرێن و نكوڵیان لێ‌ دەكرێت . بەداخەوە ، ئابوورییە پێشكەوتووەكان لە توانایاندا هەیە كە ئابووریە تازە گەشەسەندووەكان داپۆشن ، یاخود قەدەغەیان بكەن ، تەنیا لەو كاتەدا نەبێت كە ئابووریە تازە گەشەسەندوەكان بە شێوەیەكی چالاك لەلایەن دەوڵەتی تایبەت بەخۆیەوە پارێزگاری لێبكرێت .  لەبەرئەوەی دەوڵەتی ناسیونالیستی بەتەنیا پارێزەری كەلتوور نییە، بەڵكو بەهەمانشێوە پارێزەری ئابووری تازە و فشەڵیشە لە سەرەتاكەیدا ولە زۆربەی كاتیشدا . " بە شێوەیەكی گشتی دەوڵەتیش بایەخپێدانەكانی بۆ پاراستنی بیروباوەڕ دەپشكنێ‌ " . لەوحاڵەتانەشدا ولە كاتی لەدایكبونی نەتەوەی مۆدێرندا لە منداڵانی ئەوەوە كە لە ڕابردوودا تەنیا توێژی جوتیاران بووە ، یاخود توێژی پسپۆڕە ژیارییەكان بووە بەتەنیا - ئەوا بایەخپێدانی دەوڵەت گرووپە ئەتینیەكەی دەكاتە نەتەوەیەكی هاوسەنگ و گرنگدانیشی بە گەشەكردنی ئابووری ، دەبێتە دوو لایەن بۆ هەمان ئەرك . لە ئێستادا پرسیارەكە پەیوەندی بەوەوە هەیە، كە ئایا ناسیونالیزم بەو پێیەی هێزێكی سەرەكییە ، یاخود بەو پێیەی كە پێداویستیەكی سیاسی گشتییە لە سەردەمی پیشەسازی پێشكەوتوودا ، بەڵكو هەتا لەسەردەمی پیشەسازی كامڵ بوودا . لەبەرئەوەی كە جیهان هێشتا زۆر نزیك نەبووەتەوە لە تێربونی پێداویستی بۆ پەرەسەندنی ئابووری ، ئەوا هەر وەڵامێك بۆ ئەم پرسیارە بە ناچاری بەسەر كەڵكەڵەیەكی تێڕامانگەڕادا دەڕوانێت . بەڵام ئەم تێڕامانە شایستە دەبێت بۆ هەوڵدان . بە دڵنیایی پەرچەكردارەكانی گەشەكردن لەسەر بزاوتی كۆمەڵایەتی و وەزیفی لە تێزەكانماندا شوێنێكی دیاریان داگیركردووە . چونكە گۆڕانە وەزیفی یە بەردەوامەكان، كە بە بایەخەوە ئەوە زاڵ و باڵادەست دەكەن كە بەشێكی گەورە لە ئەركەكان بۆ پەیوە ندیكردن و ، بۆ گەمەكردن بە واتاكان لەجیاتی شتەكان سەریانخستووە ، كە بەلایەنی كەمەوە قەرەبووی جۆرێكی دیاریكراو لە یەكسانی كۆمەڵایەتی، یاخود بۆ كەمبوونەوەی مەودا كۆمەڵایەتیەكان و ، بۆ پێویستی بە ناوەندێك بۆ پەیوەندیكردنێكی هاوبەش و یەكگرتوو دەكەنەوە . ئەم فاكتەرانە بنەماكان دروست دەكەن بۆ هەر یەكێك لە یەكسانی نوێ‌ و ناسیونالیزم . بەڵام چی ڕوودەدات گەر كۆمەڵگای پیشەسازی سنووردار جارێكی دیكە ببێتەوە بە كۆمەڵگایەكی جێگیر و نەبزۆك ؟ بۆ ئەم حاڵەتە دەتوانین ئەو لێكۆڵینەوە لێهاتووە كلاسیكیە بدۆزینەوە لە كتێبی " جیهانێكی تازەی دلێر " ی ئەڵدۆس هۆكسلی دا. لەبەرئەوەی فەنتازیاكردنی كۆمەڵگایەكی پیشەسازی سنووردار لە توانادایە : چونكە سەرەڕای ئەوەی كە ڕۆژێك لە ڕۆژان هۆیەك نییە بۆ گریمانەكردنی بەفریادڕەسبوونی هەموو داهێنانە تەكنۆلۆژیە شیمانەكان ، بەڵام ئەوەی مایەی گریمانە كردنە ئەوەیە كە پاش ماوەیەكی دیاریكراو داهێنانە تەكنەلۆژییەكانی دیكە " زیادەكان " چیتر بەسەر هیچ پاشماوەیەكی زیادی گرنگدا ناڕوانن، لەسەر بونیادی كۆمەڵایەتی و بەسەر كۆمەڵگادا بەشێوەیەكی گشتی، ئەمەش بە پشت بەستن  بەو تێڕوانینەی كەوا مرۆڤ پاش پلەیەكی دیاریكراو لە دەوڵەمەندبوون، چیتر توانای لەسەر گۆڕینی شێوازی ژیانی نییە بەهەر شێوەیەك لە شێوەكان ، وەك وەڵامدانەوەیەك بۆ هەر كەڵەكەكردنێكی زۆرتر لە سەروەتەكەیدا . دەكرێ‌ ئەم تێڕوانینە ، تێروانینێكی دروست یاخود هەڵەبێت لەبەرئەوەی لە وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارەدا ئەستەمە دڵنیا بین . هەروەها بە شێوەیەكی گشتی وادیارە كە سەردەمی سەروەت و سامان سنووردار بەلای مرۆڤایەتییەوە دوور بێت ، دواتریش لەبەرئەوەی ئەم مەسەلەیە لە ساتەوەختی ئێستادا بە شێوازێكی پێداگرانە كارمان تێناكات . بەڵام ئەوەی شایەنی ئاماژە پێدانە ئەوەیە كە بەشێكی گەورە لە تێزەكانمان پشت بەوە دەبەستێت كە بەردەوامی پابەندبوون بەسەریدا دەڕوانێت لە گەشەكردنی ئابووری جیهانی و ، لەداهێنان و گۆڕانی وەزیفیدا : وەكچۆن ئەم تێزانە بەشێوەیەكی سەرەتایی  گریمانەی بەردەوام بوونی كۆمەڵگایەك دەكەن ، كە لەسەر ئاسۆكانی دەستەبەركردنی زۆر و فراوان و خۆشگوزەرانی گشتی دامەزرابێت . سەرەڕای ڕاستی و دروستی ئەم گریمانانە ، بەڵام مانەوەی ئەم كۆمەڵگایە تا ناكۆتا و هەتاهەتایە پێشبینی ناكرێت  " هەتا گەر شیمانەی كۆتایی ئەم كۆمەڵگایەش بە كارەساتی ئەتۆمی یاخود بەكارەساتێكی هاوشێوە بە دوور بگرین " .
لەبەرئەوەی كۆمەڵگا یەكگرتوەكەمان لە ڕووی كەلتووریەوە و ،هەروەها كۆمەڵگا بزۆكەكەمان  " لە ڕووی كۆمەڵایەتیەوە " لەسەر دەستە و چینەكانی ناوەڕاستی بە شێوەیەكی دروست بینا نەكراوە ، هەتا گەر ئەگەری ڕوودانی كارەساتەكانیش فەرامۆش بكەین بەدڵنیایی بۆ هەتاهەتایە نامێنێتەوە ، كاتێكیش نموونەی ئەم كۆمەڵگایە باڵادەست نەبێت ، ئەوا بنەماكانی ناسیۆنالیزم بە شێوە یەكی بنەڕەتی دەگۆڕێن .
 لە مەودایەكی كورتداو ، بەبێ ئەوەی بۆ پێشەوە بچین، دەتوانین پێشبینی ئەوە بكەین كە ناسیۆنالیزم ڕووبەڕووی دیالۆگ و گفتوگۆ بووەتەوە، چونكە وەك ئاماژەمان پێدا سەردەمی توندی ناسیۆنالیزم لە كاتی فراوانبوونی بۆشایی نێوان ئەو دانیشتوانەدا سەریهەڵدا كەلە ڕووی پیشەسازییەوە تێكەڵاوبوون  و ، لە ڕووی سیاسی و فێركردنیشەوە ئازابوون لەلایەك و ، لە نێوان  ئەوانەشدا كەلە دەروازەی جیهانی نوێدا ڕاوەستابوون بەبێ ئەوەی هێشتا چووبێتنە ناوی لەلایەكیترەوە . لەگەڵ ڕێڕەوی گەشەپێدانی ئابووریشدا ئەم بۆشاییە بەرتەسك بووەتەوە  " سەرەڕای جەخت كردنەوە ڕەشبینەكان لەسەر پێچەوانەی ئەمە "  . هەروەها دەكرێ‌ ئەم بۆشاییە بەپێی پێوەرە ڕەهاكان بەردەوام بێت لە فراوانبووندا، بەڵام تا ئەو كاتەی كەخۆشگوزەرانەكان و ئەوانەی خۆشگوزەران نین گوزارشت لە ئاستێكی دیاریكراو بكەن . ئەواهەستكردن  و تێڕوانینەكە  " بۆ ئەم بۆشایییە "  بەهەمان پلە لە توندی نابێت . چونكە جیاوازی نێوان برسیەتی و ڕازی بوون بەوەی كە هەیە جیاوازییەكی توندە ، بەڵام جیاوازی نێوان ڕازیبوون بەوەی كە هەیەو ، كەمالیاتە پیشەسازییە زۆرتر یاخود كەمتر ڕەمزییەكاندا جیاوازییەكی زۆر گەورە نیە ، بە تایبەتیش لە كاتێكدا كە بەلایەنی كەمەوە لە كۆمەڵگایەكی پیشەسازیی یەكسانی خوازدا لە ڕووی ناوەوە ، كاری ئەم كەمالیاتانە بە یەك شێواز مەیسەر دەبێت . لەگەڵ ئەوەشدا كەمبوونەوە -  ی توندی حەماسی نەتەوەیی بەو مانایە نایەت كە كەمایەتیە دژ و ناكۆكەكان بە تێكەڵاو بوون وپێكەوە هەڵكردن لە دەستەبەركردنی ئامانجەكانیاندا سەركەوتوو دەبن چونكە چارەنووسی ئەم كەمایەتیانە لەجیهانی نوێدا گەلێ‌ جار تراژیدی بووە، وەك چۆن جەختكردنەوە لەسەر دووبارە نەبونەوەی ئەم تراژیدیانە گەشبینیەكی سادە یاخود ڕواڵەتی بێ‌ پاساوە. لەبەرئەوە كۆمەڵگای پیشەسازی پێگەیشتوو پێویستی بە پەیوەندیەكی بەردەوام و، بزاوتێكی كۆمەڵاییەتی نزیكایەتی هەیە بۆ ئەندامەكانی و، دەستەبەركردنی یەكەمیشیان مەرجێكە بۆ قۆناغی پێگەیشتن، بەڵام دووەمیان گەلێك ئەستەم ترە. لەبەرئەوەی ئاستەنگی بزاوتی كۆمەڵایەتی، كاتێك كە ڕوودەدات یەكێك دەبێت لە زۆرترین گرفتە جیدی و مەترسیدارەكانی ناو كۆمەڵگای پیشەسازی. هەروەها دەكرێ‌ بۆشاییەكەی نێوان ئاستەكانی پەرەسەندنی نێوان نەتەوەكان فراوانتر بێت . بەڵام لە كاتێكدا كە سنووری نێوان خۆشگوزەرانەكان و ڕەش وڕووت و هەژارەكان دەركەوێت ، ئەوا بۆ ئەو شڵەژانەی نێوانیان ناكرێ‌ سەر لەنوێ و جارێكی تر ئەو بۆشاییە بخوڵقێنێتەوە ، بەمپێیەش ئەوا لەگۆشەنیگای ناسیۆنالیزمەوە ئەمە گرنگ نیە . " لەئێستاشدا لە لایەكەوە واز لە ئیمكانیەتی  ڕوودانی جۆرێك لە دوژمنایەتی دەهێنین لە لایەن كۆی چینێكەوە لە " گەلانی پرۆلیتاریا " ی خاوەن سەروەری سیاسی ، لە بەرامبەر گەلانی دەوڵەمەنددا ، بۆیە گەر ئەمە ڕوویدا ، ئەوا بە دڵنیایی شتێكی دیكەی جیاواز دەبێت لەناسیۆنالیزم . چونكە ئەمە گوزارشت لە پشتگیری جیهانی دەكات بۆ هەژارا  "ەكان .
كەواتە چی بەسەر ناسیۆنالیزمی ئەم دواییەدا دێت، گەر بێت و جیاوازیەكان كەمبكەن لە سەروەت و سامانی نێوان دانیشتواندا لەگەڵ درێژبونەوەی " بەراوردبوونی " سیستمی پیشە سازیدا ؟ وەڵامی ئەم پرسیارە هێشتا ڕوون نییە ، بەڵام بەشێوەیەكی زیاتر لە وێناكردنە دوورەكان، بایەخی هەیە بۆمان ، بە تایبەتیش كە چەندین  وڵات كە ژمارەیان كەم نییە ، بە لایەنی كەمەوە لەم حاڵەتە نزیكبوونەتەوە . لەتواناماندایە كە تەماشای هەموو ئەو پاشكۆیانە و، سەیری ئەو گەواهینامە ئەزموونییە بەرجەستانە بكەین، كەپێشەكییە تیۆرییەكەمان بەسەریاندا دەڕوانێت. لەبەرئەوەی هەنووكە ژمارەیەكی بەرچاو گەواهینامانە دەستەبەركراون. لەواقعیشدا ئەمانە هەموویان پشت بە سروشتی كەلتووری پیشەسازی دەبەستن .

* كەلتوری پیشەسازی، یەك كەلتورە یاخود فرە چەشنە ؟ :
دووتێروانینی شیمانە بۆ ئایندەی كەلتوور لە كۆمەڵگا پیشەسازییەكاندا ، بوونیان هەیە و ، ژمارەیەكی دیارینەكراویش لە پێگە هاوسەنگە یارمەتیدەرەكانیش وەك ناوەند گەلێك لە نێوان دوو جەمسەرەكەدا بوونیان هەیە ، نوێنەرایەتیان دەكەن تێگەیشتنی تایبەتیم  بۆ مێژووی جیهان ئاشكرا و ئاسانە ، لەبەرئەوەی سێ‌ سەردەمەكەی كۆمەڵگای مرۆیی - سەردەمی لێكردنەوەی بەروبومی سروشتی / ڕاوكردن و ، سەردەمی كشتوكاڵی و ، سەردەمی پیشەسازی و - دەستنیشانی گرفتەكانمان دەكەن ، نەك چارەسەر كردنەكانمان بۆ ئەم گرفتانە . بە دەربڕینێكی دیكە ، ماركسیزم دووجار هەڵەی كردووە ، ئەویش نەك بە تەنیا لە زیادكردنی سەردەمەكاندا بۆ زیاتر لە سێ قۆناغ و سەردەمی بێگەرد و ستایشكراو و مەبەستدار " چونكە سێ كوچكەییەكان وەك كۆنت یاخود فرێزەر یا كارل پۆلیانی لە تیۆرەكانیاندا ڕاست بوون ، هەتا گەر لە دەستنیشانكردنی ڕەگەزە پێكهاتوەكانی ئەو سێ‌ كوچكەیەدا هەڵەیان كردبێت " . بەڵكو بەر لە هەمووشتێك ماركسیزم لەم گوتەیەشدا هەڵەبوو " چارەسەرو گرێ‌ لە هەموو سەردەمێكدا دیاریكراون : شێوازو فۆڕمی بەرهەمهێنانی ژیانی مەتەریالی دەستنیشانی خەسڵەتی گشتی پڕۆسە كۆمەڵایەتی و سیاسی و ڕۆحییەكانی ژیان دەكات . هەروەها بەكورتكردنەوەیەكی گشتی دەتوانین فۆرمەكانی بەرهەمهێنانی ئاسیایی و كۆن و فیوداڵی و بۆرژوازی نوێ‌ وەك كۆمەڵی فۆڕم ناو بەرین ، كە دەكرێ‌ بەسەر دەمگەلێكی پێشكەوتنخواز گوزارشتیان لێ بكەین لەپێكهاتەی ئابووری كۆمەڵگادا " .
بەڵام دەستنیشانكردنی كۆمەڵگا بە شێوەیەكی گشتی لە ڕێگەی بنەما ئابوورییە دەستەبەركراوەكانەوە بەڕاستی و دروستی دەرناكەوێت . چونكە هەموو كۆمەڵگاكانی ڕاوكردن هەموو كۆمەڵگا كشتوكاڵیەكانیش هاوشێوە نەبوون . ئەو شتەی كەنموونەی كارەسات بوو سەبارەت بە فەلسەفەی مێژووی ماركسیزم ئەو ڕاستیە بوو كەخەسڵەتە بنەڕەتیەكانی سەرخان ( دەوڵەت و مەعریفە )  گرێدراو نەبوون لەگەڵ دیمەنی گۆڕانی یەكلایكەرەوە لەژێرخاندا، بە دیاریكراویش لەگەڵ سەرەتای بەرهەمهێنانی خۆراكدا. هەروەها گەر - جیمس و دبیرن - ڕاستی پێكابێت ، ئەوا گۆڕانی بوونیادگەری یەكلاییكەرەوە بەر لە هەموشتێك لە ناو بازنەی كۆمەڵگاكانی ڕاوكردندا ڕوویداوە ، دەكرێ‌ دابەشیان بكەین بۆ ئەو كۆمەڵگایانەی كە پشتیان بە خۆراكی خێرا و ڕاستەوخۆ بەستووە ئەوانەش كە پشتیان بە ئابووری ڕاوكردن و لێكردنەوەی ئەوخۆراكانە بەستوە كە دوادەخرێن و هەڵدەگیرێن . لەبەرئەوە نموونەی ئەم كۆمەڵگایانەی دووەمیان ، لە ڕێگای بەدەستهێنانی بنەمای ئەخلاقی و دەزگایی تایبەت بە پابەندبوونە دوورمەرداكانەوە بووەتەخاوەنی مەرجگەلێكی پێویست و ناچاری بۆ پەرەپێدانی كشتوكاڵ . ئیدی هەرلەو كاتەوە لەناو ئەم ڕێڕەوەدا هاندەرەكان چالاك دەكرێن و ، فاكتەرە تەكنیكیە پێویستەكانیش دەستەبەر دەكرێن. بە درێژایی زەمەنیش دابەشكردنی ئەرك و كارەكان بووەتە مایەی لەدایكبونی نەریتەكانی بیركردنەوە و چالاكی، كەئەویش بە ڕۆڵی خۆی شارەزایی و پسپۆڕی بۆ ڕۆڵەكان، لە نێوان تاكە بەشداربووەكاندا كردووەتە كارێكی شیمانە بۆ بەرهەمهێنانی خۆراك . هەروەها گەر كارەكە بەمشێوەیە بوبێت . ئەوا یەكێك لە گۆڕانە بونیادگەرییە كۆمەڵایەتیە مەزنەكە كەوتووەتە پیش  بازدانە پێشوەختە گەورەكەوە بۆ قۆناغی بەرهەمهێنانی خۆراك. لە كاتێكدا كە هیچ گومانێكیش لەوەدا نییە كە گۆڕانە بوونیادگەرە گرنگەكەی دیكە دروستبوونی دەوڵەتە، كەدوای ئەم گۆرانە كەوتووە بەبێ‌ ئەوەی بە هیچ شێوازێكی ڕاستەوخۆ یاخود تەنیا خۆی پێوە گرێدابێت  .
لەوكاتەدا كە هەمووان كاتی دەست بەتاڵیان بۆ ڕەخسا، مرۆڤایەتی لەحاڵەتی ڕاوكردن / لێكردنەوەی بەروبومەكانەوە گۆڕا بۆ حاڵەتی كشتوكاڵكردن . هەروەها لە كاتێكیشدا كە تەنیا هەندێك لە مرۆڤەكان " نوخبەی حوكمڕان " چێژیان لەم كاتە دەبینی و ، هەموانیش كاتی دەستبەتاڵیان نەبووە ، مرۆڤایەتی وەرچەرخا بۆ سەردەمی پیشەسازی كەمۆراڵەكانی كار فەرمانڕەوایەتی دەكات . لێرەوە بیرۆكەی دیاریكردنی مەتەریالی كۆمەڵگا بە شێوەیەكی گشتی وادیارە هەڵەیە . بەڵام ئایا ئەم بیرۆكەیە سەبارەت بە كۆمەڵگای پیشەسازیش  هەڵەیە بۆ مەودایەكی دوور ؟ ئایا بەلایەنی كەمەوە پێكهاتەی گشتی كۆمەڵگای پیشەسازی ، بەشێوەیەكی تایبەت لەبوونیادی بەرهەمهێنانی ژێرخاندا دیاری دەكرێت ؟ وەڵامی ئەم پرسیارە ڕوون و ئاشكرانییە و، هەروەها بە دڵنیایی بە بەڵگەیەكی یەكلایكەرەوەش دیاری نەكراوە ، بەپێچەوانەی كۆمەڵگاكانی ڕاوكردن ، كۆمەڵگا كشتوكاڵیەكانەوە . چونكە لە كۆتایدا دەكرێ مرۆڤی سەردەمی پیشەسازی هەڵبژاردنە كۆمەڵایەتیەكانی كەمتر لە بەردەمدا بێت ، لەچاو ئەو هەڵبژاردنانە كەلەبەردەم نەوەی ڕاوچی یاخود جوتیاردا هەبوون پێش ئەو . هەروەها دەكرێ‌ ئەو بابەتەی كە دەڵێ‌ هەموو كۆمەڵگا پیشەسازییەكان لەدواجاردا هاوشێوەی یەكترن دەكرێ‌ بابەتێكی ڕاست بێت ، یاخود بەلایەنی كەمەوە ئەم كۆمەڵگایانە لەمەودایەكی دووردا دەگۆڕێن بۆ ئەم حاڵەتە . كەواتە پێشبینی چی لە پەرچەكردارەكان دەكەین لەسەر كەلتووری ناسیۆنالیزم ؟. دەكرێ‌ گونجاو بێت یەكەم جار بابەتی بەیەكگەیشتن نزیك بوونەوە ئەزمون و تاقی بكەینەوە . با گریمانەی ڕاستی ئەو گوتەیە بكەین،  كە دەڵێ‌ شێوازی بەرهەمهێنانی پیشەسازی بە شێوەیەكی تایبەت كەلتووری كۆمەڵگا دەستنیشاندەكات : لەبەرئەوەی تەكنۆلۆژیا خۆی خەڵكی ئاڕاستەدەكات بۆ هەمان فۆرم لە چالاكی و بۆ  هەمان شێواز لە پلەوپایەكان ، هەروەها دواتریش لەبەرئەوەی كە هەمان شێواز لە فۆڕمەكانی چێژ و ساتەكانی بێكاری و دەست بەتاڵی لە ئامڕازە تەكنیكیە دەستەبەركراوەكان و ، لە پێویستیە بەرهەمهێنراوەكانی ژیانەوە لەدایك دەبن . بەدڵنیایی زمانە جیاوازەكان پارێزگاری لە مانەوەی خۆیان دەكەن : بەڵام ئەو بەكاربردنە كۆمەڵایەتیانەی كەهێنراونەتە ناو زمانەكانەوە و ، مانا دەستەبەر كراوەكان تیایدا ، بە گەورەترین بڕ و ئاستی شیمانە چونیەكن لە هەر زمانێكی ناو كەلتووری پیشەسازی هاوبەش و فراوان دا . لەناو جیهانێكی وەك ئەمەشدا ، مرۆڤێك كەلە زمانێكەوە دەگوازرێتەوە بۆ زمانێكی دیكە ، ئەوا لە واقیعدا پێویستی بەفێربوونی كەرەستە زمانەوانیە تازەكان و ، ووشەگەلێكی نوێ هەیە بۆ شتەكان و چوارچێوە ناسراوەكان ، هەروەها لە خراپترین حاڵەتیشدا پێویستە لە سەری فێری بنەما زمانەوانیە تازەكەش ببێت ، بەمانای زمانەوانی ، یاخود بەمانایەكی تر . بەڵام ئەمە پشت بەسنوورەكانی هەڵكردن و خۆگونجاندن دەبەستێت ، كە لەو مرۆڤە دەخوازرێن . بەڵام ئەو داوای فۆرمە تازەكانی بیركردنەوە ناكات و ، بەشێوەیەكی گشتی دەتوانێًت سوودەكەش بدۆزێتەوە ، ئەویش وەك هەر گەشتیارێك ، بە كتێبێك بۆ دەستەواژە و دەربڕینەكان ، دڵنیا دەبێت لەوەی كە هەموو ئەوەی پێویستیەتی خۆی لە دۆزینەوەی دەستەواژەی نوێدا دەبینێتەوە بۆ گوزارشتكردن لە پێداویستیەكی كۆن و ناسراو . چونكە كەسی گەشتیار كە لە شوێنێكەوە دەگوازرێتەوە بۆ شوێنێكی تر ، دەزانێت كە خواستە مرۆڤایەتیەكان لەهەر شوێنێكدا بە پێی پێویستیەكان دیاری كراون بۆ ژورێك و ژەمە خواردن وخواردنەوە و ، سووتەمەنی و نوسینگەیەك بۆ گەشتیاری و ، هەندێ‌ شتی كەمی دیكە . هەروەها بە شێوازێكی هاوشێوە لەجیهانێكدا كە بە شێوەیەكی تەواو تێزی نزیكبوونەوە و پێكگەیشتن لەناویدا دەگوزەرێ ، ئەوا هەموار كردنی زمانەوانی دەكرێ‌ مەسەلەیەكی ئاسان بێت لە گۆڕینی واژەیەكدا بە یەكێكی دیكە ، لەناو سیستمێكی چەمكسازی نێو دەوڵەتیدا كە بە شێوەیەكی چاك بگوزەرێت ، دەكرێ " ڕێژەو ئاستەكانی سەرفكردن " تیایدا جێگیر و نەگۆڕ و متمانە پێكراو بن . ئاشكرا و ڕوونە كە ڕەگەزێك لە ڕاستی و دروستی لەم گوتەیەدا هەیە . چونكە كۆمەڵگای پیشەسازی بەسەر دابەشكردنێكی ئاڵۆزدا دەڕوانێت بۆ كاركردن و ، پشت بەئاڵوگۆڕێكی نێو دەوڵەتی و لۆكاڵیش دەبەستێت. سەرەڕای ئەو بایەخەی كە دەوڵەتە نەتەوەییەكان دەیدەن بە پێداویستی دوور كەوتنەوە لە پسپۆڕی و شارەزایی بەرتەسك بۆ فەرامۆشكردنی پشتبەستنی گەورە بەوانیتر، بەڵام قەوارەی بازرگانی جیهانی گەلێك گەورەیە، هەر وەك چۆن قەبارەی نزیكبوونەوە و بەیەكگەیشتنی دەزگایی و چەمكسازی كە پێویستە بۆی گەورەیە . هەروەها گرنگە لەم چوارچێوەیەدا كە سەرنجی ئەو فۆڕمانەی متمانە Credit cards . بدەین  كە لەناو وڵاتانی ئەوروپای خۆرهەڵاتدا كاریان پێ دەكرێت . چونكە هەر كەسێك دەتوانێت بە ئازادی فۆڕمی متمانە بانگیەكەی لەو وڵاتەشدا بەكاربەرێت كە توانای قسەكردنی نییە تیایاندا . هەروەك چۆن دراوی دۆلار هەنووكە بە شێوەیەكی یاسایی وەك دراوێكی دانپێدانراو ، لانیكەم لەناو یەكێك لە ڕژێمە سۆشیالیستەكانیشدا بەكار دەبرێت . هەروەها كەلتوورێكی نێو دەوڵەتیش هەیە بۆلاوان كە ئایدۆلۆژیەكان دەبرێت و بەخێراییش بڵاودەبێتەوە . لەسەردەمی پیشەسازیشدا بە تەنیا كەلتوورە باڵاكان لە كۆتاییدا توانای مانەوەیان هەیە بە شێوەیەكی كاریگەر . بەڵام كەلتوورە فۆلكلۆرییەكان و سوننەتە بچووكەكان تەنیا بەشێوەیەكی دروستكراو ماونەتەوە ، بەجۆرێك لە بەردەوامی مانەوەشیاندا قەرزارباری زمان و قەرزاری ئەوڕێكخراوانەشن كە پارێزگاری لەفۆلكلۆر دەكەن . سەرەڕای ئەمەش كەلتوورە باڵاكانی كۆمەڵگا پیشەسازییەكان بریتین لە نەوەیەكی تایبەت لە نێوان كەلتورە بەرزەكاندا بە گشتی ، بە شێوەیەكی زیاتریش لەلێكچونی كەلتورە بەرزەكانی كۆمەڵگا كشتوكاڵیەكان ، ئەم كەلتورانە لەیەكتری دەچن . چونكە بنەمایەكی مەعریفی هاوبەش و بە ئابووریەكی جیهانی هۆشیارەوە وابەستە و گرێدراون . لەوانەیە ئەم  كەلتوورانە گەلێك پتەوتر بەیەكدا بكێشن لەچاو بەیەكداكێشانی كەلتوورە باڵا كۆنەكاندا ، كەلە سەردەمێك لە سەردەمەكاندا بە قوڵی ڕەگیان داكوتابوو ، بە هاوكاری تیۆرە لاهوتیە ناوازەكان و ، بەیارمەتی سیستمێكی مەعریفی تایبەتمەند و ناوازە لەڕووی كەلتوورییەوە . ئایا ئەمە هەموو حەقیقەتەكەیە ؟ ئایا پێویستە لەسەر مرۆڤ لەكۆتاییدا ، لەگەڵ  وەرگرتنی پیشەسازی پراكتیكی دا ، پێشبینی ئەوە بكات كە جیاوازییە كەلتووری و زمانەوانیەكان بگۆڕێن بۆ تەنیا جیاوازیگەلێكی دەنگی ، بەجۆرێك كە گۆڕان كورت بكرێتەوە بۆسەر سیمبولەكانی پەیوەندیەكی ڕواڵەتی، لە كاتێكدا كە ناوەڕۆكی واژەیی و چوارچێوەی كۆمەڵایەتی  بۆ قسەكردن و كردارە جیهانیەكان ، ببێتە ناوەڕۆكێكی ناهەرێمایەتی ؟ گەر ئەمە بەدەست بیًت ، ئایە شیمانەیە بۆشایی پەیوەندی نێوان زمانە هەمەچەشنەكان بەرتەسك ببێتەوە و بایەخی خۆی لە دەستبدات، وەدواتریش ئایا دەكرێ بۆشاییە كۆمەڵایەتیە هاوسەنگە بەربەستەكەی بزاوتی كۆمەڵایەتی " كە پێویستە بۆ دەرخستنی باكگراوندە زمانەوانیە كەلتوورییەكان " بە شێوەیەكی چونیەك ببێتە شتێكی بێبایەخ لەم حاڵەتەدا هیچ یەكێك لە بەربەستە نەتەوەییەكان ناتوانێت لێك تێگەیشتنی كەلتووری و وابەستەییەكانی نێوان نەتەوەكان : ئەنتەر ناسیۆنالیزم ، پەكبخات . لەواقیعدا شتێكی لەم چەشنە تا ئاستێكی دیاریكراو و لە هەندێ‌ ناوچەدا ڕوویداوە : لەبەرئەوەی دوو كەسی خاوەن كەلتووری باڵا و ، فێركردن بە شێوەیەكی یەكسان لە چینە پیشەییە باڵاكانی كۆمەڵگای پیشەسازی پەرەسەند و ، هەست بە شەرم و یاخود هەست بە پێویستی تەكلیف كردن ناكەن ، كاتێك یەكێكیان سەردانی سەر زەمینی ئەوی تریان دەكات ، بەچاوپۆشینی لە ئاستی لێهاتوویی هەردووكیان بۆ قسەكردن بە زمانی ئەویتر ، بە مانای تەواوی ووشەكە . دواتریش هەردووكیان لەئامادەباشیەكی تەواودان بۆ هاوكاری لە كۆمپانیا فرە ڕەگەزەكاندا . چونكە هەردووكیان بە شێوەیەكی پراكتیكی " بە زمانی ئەوی دیكە قسەدەكەن " ، هەتا گەر بە زمانی بەرامبەریش نەدوێن . لەسەر ئەم ئاستەش حاڵەتێكی هاوشێوەی بازاڕی كاری نێو دەوڵەتی ئاڵوگۆڕی دراوەكان بوونی هەیە كەبە شێوەیەكی پراكتیكی باو و باڵادەستە . بەڵام ئایا دەكرێ نموونەی ئەم حاڵەتە ببێتە نموونەی حاڵەتێكی گشتی؟ پارادۆكسەكە لەجیهانی دەوڵەتە نەتەوییەكاندا ئەوەیە كە دەكرێ ڕووناكبیران – كە هێزی بزوێنەر بوون لە پشت سەرەتاكانی ناسیۆنالیزمەوە ، لە ئێستادا ، ئەوان كەسانێكن كە بە ئاسانیەكی زیاتر لە نێوان دەوڵەتەكاندا هاتووچۆدەكەن - ڕووبەڕووی كەمترین بڕ لە زیان و خراپی و مامەڵەكردن دەبنەوە  ، وەك چۆن ئەوان لە ڕۆژگاری باڵادەستی توێژی پیاوانی كەهەنووتی جیهانی دا ، كە بەسەر زۆربەی وڵاتاندا دابەش بووبوون ، ڕووبەڕووی زیان و خراپی مامەڵەكردن دەبوونەوە .
هەروەها گەر ئەم ئازادییەی بزوتنەوەی نێو دەوڵەتی ببێتە شتێكی گشتی ، ئەوا ناسیۆنالیزم دەستبەرداری ئەوە دەبێت كە ببێتە نوێنەری هەر گرفتێك ، یاخود بۆشاییەكانی پەیوەندی كەلە جیاوازیە كەلتووریەكانەوە لەدایك دەبن بایەخی خۆیان لەدەست دەدەن و ، لە هێنانە ئارای شڵەژانە نەتەوەییەكانیش ڕادەوەستن .
ڕەتكردنەوەی ناسیۆنالیزمیش فەراهەم دەبێت ، بەو پێیەی ناسیۆنالیزم كێشەیەكی درێژخایەنی سەرمەدی ، دەسەڵاتگەڕایە وەك شمشێرەكەی دیمۆكلیس لەسەر ملی هەر دەوڵەتێك كە جەسارەت لەسەر دژایەتی پێداویستی ناسیۆنالیزمێك بكات ، كە خۆی لە هاوسەنگی سنووری سیاسی و كەلتووریدا بنوێنێ‌ .
لە ناو ئەم حاڵەتەشدا لە پەیوەندی جیهانی گریمان كراودا بۆ كەلتووری پیشەسازی یەكگرتوو بە شێوەیەكی بنەڕەتی و ، جیاوازی بەهۆی ئەو زمانانەوە كە بە شێوەیەكی واژەیی و ڕواڵەتی جیادەكرێنەوە ، نەك بەشێوەی دەربڕین ، لە سەردەمی ناسیۆنالیزم دەبێتە شتێك لەشتەكانی ڕابردوو . لەو باوەڕەدانیم كە ئەمە دەستەبەر بێت ، لێرەدا و لەم خاڵەدا حەزم لەشوێنكەوتنی " جی . ئێف . ڕیڤیل " ە كە دەڵێ‌ : " هەموو نەتەوەكان هاوشێوە نین ، چونكە ئەوان لە پاپوكی و بێنەوایدا چونیەك نین، وەك چۆن لە خۆشگوزەرانیشدا لەیەك ناچن " . لە توانا بەربەستە هاوبەشەكاندا هەیە لەسەر بەرهەمی پیشەسازی و لەسەر زانستە بنەڕەتیەكان و ، لەسەر پشتبەستنی نێو دەوڵەتی ئاڵوگۆڕ و ئاڵۆز و ، هەروەها لەسەر پێكدادان و پەیوەندی بەردەوام و گەشەسەندوو، كە بێگومان بڕێكی دیاریكراو لە لێكنزیككردنەوەی كۆسمۆلۆژی كەلتووری بهێنێتە ئارا، كە هەنووكە لە تواناماندایە بەشێكی ببینین كە بەدەستهاتووە. ئەم نزیكبوونەوەیە بەر بەو " یاخود سنورێك بۆ " ئەو شكستە لە پەیوەندی دادەنێت كە لە ئاكامی دووركەوتنەوەی كەلتووریدا دێتەئارا ، لەوەدا كە دەبێتە فاكتەرێكی گرنگ بۆ گەورەكردنی شڵەژانی نێوان زەنگینەكان و هەژارەكان . " بەڵام ئەمە خەسڵەتە جڵەوگیرەكانی بزاوتەكانی دیكە یاساغ ناكات لە گەورە كردن یاخود وروژاندنی شڵەژانەكاندا " . لەبەرئەوەی لە وڵاتە پێشكەوتووەكاندا. بە جۆرێك زۆربەی هاوڵاتیان توانایەكی باشیان هەیە و، بە شێوازێكی توندیش جیاواز نین، لە بەدەستهێنانی كەلتوورێكی بەرزی كاریگەر و هەژموونگەردا لەڕووی ئابووریەوە. هەروەها ناكرێ ئەوجیاوازییە باڵادەستانە لێبكەینەوە و بەرزیانبكەینەوە بۆ ڕووكار و ، لە ڕێگای تۆڕێكی كەلتوری یاخود " ئەتنیكی " یەوە ، لەڕووی سیاسیەوە چالاكیان بكەین. بە دڵنیایی جارێكی دیكە بڕێكی دیاریكراو لە فرەچەشنی و هەمەجۆری سیاسی و سەر هەڵدەداتەوە، بۆ ئەوەی لە ڕووی سیاسیەوە زیان بەخش نەبێت . هەروەها بە دەرچوون لە گشتگیری و هەمەلایەنی پەرە سەندن و ئەوەی كە هاوشێوەی یەكسانییە بۆ گەیشتن بە خاسیەتە كۆمەڵایەتەكان ، ئەوا ئەو كلتورانەی كە لەیەكەوە نزیكن ، یاخود ئەوانەی كە مێژوویەكی هاوبەش بە یەكیانەوە گرێ دەدات ، توانای پێكەوە ژیانێكی ئاشتیانەی هەیە، چونكە فەرەچەشنی زمانەوانی ویلایەتی گریسۆنۆس.ی سویسرا وادیارە یەكێتی سیاسی ئەو ویلایەتەی نەخستووەتە ژێر فشارەوە. بەڵام ناكرێت سەبارەت بە ویلایەتی بێرن هەمان شت بڵێین، لەكاتێكدا هاوڵاتیانی " جۆرا " گوزارشتیان لە خەم  و بێزاریەكی زۆر دەكرد لە بەرامبەر یەكێتیەكدا كە بەزمانی ئەڵمانی دەدوا، كە بەبێ ململانێكەر پاڵی پێوەدەنرا بە ئاڕاستەی سەرلەنوێ ڕێكخستنەوەی كۆنفیدرالیزمی سویسریدا .
بەڵام ئەوەی دەمێنێتەوە ئەوەیە كەستەمە وێنای دوو كەلتووری مەزنی بە توانای سیاسی ، كە شایستەی سەربەخۆیی بن بكەین ، لەسەر پێكەوە ژیان لەژێر یەك بنمیچی سیاسیدا ، كە متمانە بەیەك ناوەندی سیاسی بكەن بۆ پشتگیریكردن و خزمەتكردنیان بەبێ‌ لایەنیەكی تەواوەوە ، یاخود هەتا فەراهەمكراوەوە . بەڵام پلە و ئاستی سەروەریەك كە دەوڵەتە نەتەویەكان لە بارودۆخە جیاوازەكاندا پارێزگاری لێدەكەن ، دەكرێ‌ پێشبینی كراوبێت . - سانسۆرە سەپێنراوەكان لەسەر ئەم سەروەریە لەلایەن كۆمسیۆنەكانی نەتەوە یەكگرتوەكان و ، یەكێتییەكان و هاوپەیمانیەتیە هەرێمایەتیەكان و .. هتد ، بابەتی ئەم لێكۆڵینەوەیە نییە ، هەروەك لێرەدا خاڵێكی یەكجار پێویستیش نییە بۆ دیالۆگ و مشتومڕ، بەڵام ئەوجیاوازیانەی نێوان فۆڕمە كەلتووریەكانی ژیان و پەیوندی ، سەرەڕای لێكچوونیان لە بنەمای ئابوورییەكاندا، لە باشترین هەڵبژاردندا بە فراوانی دەمێننەوە ، بە جۆرێك كە پێویستیان بەخزمەتگوزارییە جیاكار و دابڕاوەكان و ، بەیەكە كەلتووری و سیاسیە ناوازەكانە ، جا گەر ئەم یەكانە خاوەن سەروەری بن یاخود نا .
ئەی دەربارەی گریمانە دوورترەكەی دیكە چی ؟ جەمسەرە ئەڵتەرناتیڤەكە نوێنەرایەتی حاڵەتێك دەكات كە تیایدا كەلتوورە ناوازە و نا یەكسانەكان و نەگونجاوەكان دەمێننەوە ، وەك ئەوەی كە ئەمە زیاتر نەبێت لەو حاڵەتەی كە بانگەشەی ئەوە دەكات كە ئەو پێشتر و لە نێوان كەلتوورەكانی پێش پیشەسازیدا باو بووە .
 بەڵام ئەم مەسەلەیە دژوارو ئاڵۆزە ، لەبەرئەوەی سەبارەت بە ئەنترۆپۆلۆژیەكان یاخود سەبارەت بەوانی تر ، چۆنیەتی ئاست و مەودای جیاوازی و ڕەزامەندی كەلتوورەكانی پێش سەردەمی پیشەسازی ئاشكرا و ڕوون نییە .
بابەتی نایەكسانی " كە بەم دواییانە بووەتە باو " لە شێوازە پەرگیرەكەیدا بەم شێوەیە دەست پێدەكات : لەلای هەموو كەلتوورێك ، یاخود لەلای هەر فۆرمێك بۆ ژیان پێوەرگەلێك نە تەنیا بۆ فەزیلەت بەڵكو بۆ واقیع خۆشی بوونیان  هەیە ، ناكرێ‌ حوكمێكی شەرعی بەسەر هیچ كەلتوورێكدا بدەین، بەجیا لەوەی كە ناكرێ ئیدانەی بكەین لە ڕێگای پێوەرە كەلتوورییەكانی ترەوە، یاخود لە ڕێگای پێوەرگەلێكەوە كە بانگەشەی گشتگیری بۆ خۆی بكات و، خۆی لەسەرو هەموو كەلتوورەكانەوە دابنێت " ئەمەش لەبەرئەوەی كە ئەم پێوەرە باڵاو دەرەكیانە بوونیان نییە " . ڕۆمانسیەكان بەردەوام بەرگرییان لەم هەڵوێستە دەكردو ، وەك سەرەتایەكیش بەكاریان دەهێنا بۆ بەرگریكردن لە بیروباوەڕ و سوننەتە كۆنەكان لە دژی ڕەخنە گرتنی ئەقڵانی، جەختیشیان لەوەدەكردەوە كە بیرۆكەی بێگانە و نامۆی پێوەرە گەردوونیە ئەقڵانیەكان خوڕافە و پڕوپووچیە. بەم شێوەیە ئەو هەڵوێستە وەك دەردەكەوێت پێویستی بە كەڵكەیەكی ناسیۆنالیستی توند هەبوو، وەك چۆن بەهەمان ڕێژە و بە شێوەیەكی ڕوون و ئاشكرا گریمانە كراوە، كە ملكەچی كەلتوورێك بۆ ئیدارەیەكی سیاسی كە ئەندامانی كەلتوورێكی دیكە بەڕێوەی بەرن هەمیشە بەردەوام بەسەر چەوساندنەوە و ستەمدا دەڕوانێت . گەلێك گومانم هەیە لەپراكتیكردنی بابەتی نایەكسانی بەسەر كۆمەڵگا كشتو كاڵیەكاندا . لەوباوەڕەشدا نیم كە بكرێ بە شێوەیەكی ڕاست ودروست بەكاربهێنرێت بۆ نەرێكردنەوەی ئەو توانا یەكسانییەی كەلە نێوان كەلتوورەكاندا هەیە، یاخود بۆ گەیشتن بە هەڵسەنگاندنێكی بەراوردكارانە بۆ كەلتوورە كشتوكاڵی وپیشەسازیەكان . لەبەرئەوەی بابەتی نایەكسانی لە هەندێ لایەنی بوونیدا قەرزاری كەڵكەڵەیەك بوو، كە ئەو بیروباوەڕە فەرمیانەی بە شێوەیەكی جیدی وەردەگرت كە لەسەر دیسپۆرتیزمی خودی و حەرامكردنی ڕەخنە دامەزرا بوون و لە كۆمەڵگا كشتوكاڵیەكانی دواتردا باو بوون ، كەلە واقیعدا و، بە شێوەیەكی گشتی خۆیان بەهێزو پتەو دەكرد بۆ ئەوەی لەڕووی لۆژیكیەوە بەربەست بن لە بەرامبەر كاریگەری دەرەوەداو ، لەسەر  ئاستی ناوخۆشدا بەردەوام لەسەر جەختكردنەوە لەخود دامەزرابن. سەرەڕای بوونی ئەم خەسڵەتە خراپانە، كەلە ئێستاشدا بوونەتە خەسڵەتگەلێكی ناشیرین بەلای ئەو كەسانەوە كەخاوەنی مەیلە لیبڕاڵەكان، كەچی لایەنگرانی ئەم بیروباوەڕانە بە دڵنیایی دەزانن لە واقیعدا چون ئەو پەردە بەناوبانگە تێپەڕێنن كە چاوەكانیان گومڕا دەكات . چونكە ئەوان بە دوو زمان " زمانێكی دوانەیی " دەدوێن و، چەمكگەلێكی دووجەمسەر هەڵدەگرن و ، دەزانن چۆن بە ئاسانی لە زمانی یەكسانیەوە بگوازنەوە بۆ زمانی نایەكسانی . لەگەڵ ئەوەشدا كارمەندانی ئەم بیروباوەڕانە كە لەسەر ئاستی ناو گەمارۆدراون و، پاوانگەری حەقیقەت و ڕاستین، سەر بەخۆشەویستی و ئاشتی یەوە بەشداری لەو مشتومڕو گفتوگۆیانەدا دەكەن كەلە لیژنەكانی كڵێسا جیهانییەكاندا دەبەسترێن . بەڵام ئەو مەسەلەیەی كە پەیوەندی بە چوونیەتی توانامانەوە هەیە بۆ تێپەڕاندنی ڕێچكەی ڕێژەگەڕایی ، ئەوا ئەم مەسەلەیە شایستەی گرنگی پێدان و مەسەلەیەكی ئەستەمە و بە دڵنیاییش لێرەدا پەی بە چارەسەركردنی نابەین . بەڵام ئەوەی كە بەلامانەوە گرنگە ئەوەیە كە بە شێوەیەك لە شێوەكان دەتوانین زاڵ بین بەسەریدا ، وئێمە دیل و زیندانی گروپێكی چوارچێوە كەلتووری نین بەپێی  پێوەرەكانی " بە شێوەیەك كە لێی دەرباز نەبین "  ، هەروەها ئێمە لەبەر كۆمەڵێ‌ هۆكاری ڕوون و ئاشكرای " مەعریفی و بەرهەمهێنانی هاوبەش و ، پەیوەندی كۆمەڵایەتی زیاد بوو بەخێرایی " پێشبینی ئەوە لە مرۆڤی سەردەمی پیشەسازی دەكەین كە ملكەچی بۆ كەلتوورە لۆكاڵیەكەی كەمتر بێت لەچاو مرۆڤی پێشوتری سەردەمی كشتوكاڵیدا . بەقەدەر ئەوەی كە كارەكە پەیوەندی بەم مەسەلەیەوە هەیە ، ئەوا حەقیقەت بەلای منەوە وەك ئەوە وایە كە كەوتبێتە ناو جێگایەكەوە لە ناوەڕاستدا . لەبەرئەوەی بوونیادی ئابووری هاوبەشی كۆمەڵگای پیشەسازی بەردەوام دەبێت و ، ئەوەشی كە بەسەریدا دەڕوانێت لەو پەرچەكردارانەی كە لێیان دەرباز نابین، بە دابینكردنی پشتبەستنی خەڵكی لەسەر كەلتوور و ڕووناكبیری، بەردەوام بوونی پێویستی كەلتوور بۆ گشتاندنی بەسەر پێوەرە فراوانەكاندا و، پێداویستیەكەشی بۆ پشتگیری خزمەتكردنی كۆمسیۆنە مەركەزییەكان. بە دەربڕینێكی دیكە، خەڵكی بە پێی تواناكانیان لەسەر كاری فەرمانبەری و ، بە ڕازیبونی كۆمەڵایەتیان بۆ فێركردنێكی بەهێزی شانازیپێكەر و ئاڵۆز، كە ناكرێ‌ لەلایەن كەسانی نزیك یاخود عەشیرەت یاخود گرووپی ناوخۆییەوە دەستەبەر بكرێت، هەمیشە و بەردەوام قەرزاربارن. هەروەها بەو پێیەی كەكارەكە بەمجۆرەیە، ئەواناكرێ پێناسەكردنی یەكێتی سیاسی و سنوور توانای لەسەر فەرامۆشكردنی دابەشكردنی كەلتوور و ڕووناكبیری هەبێت بەبێ دەرئەنجامە نائومێدكەرەكان . پێداویستی نەتەوەیی بە هاوسەنگی یەكێتی سیاسی لەگەڵ كەلتووردا هەمیشە بە شێوەیەكی گشتی باو و باڵادەست دەبێت ، جگە لەچەند هەڵاوێركردنێكی كەم نەبێت كەهیچ بایەخێكی نییە. بەم مانایەش، پێویستە لەسەر مرۆڤ كە پێشبینی ئەوە نەكات  كە سەردەمی ناسیۆنالیزم لە كۆتاییەكەی نزیكبووەتەوە . بەڵام دەكرێ پێشبینی كەم بوونەوەی توندی ململانێی نەتەوەیی بكرێت. ئەمەش لەبە ئەوەی ئەودابەشبونە كۆمەڵایەتیەی ، كە سەرەتای سەردەمی پیشەسازی دروستیكردن و ، ئەو جیاوازییانەی كەلە بڵاوبونەوە و ڕۆچونی ئەم سەردەمەدا ڕویاندا ، ئەم ململانێیەیان كردە ململانێیەكی توند . لەوانەیە ئەم دابەشبوونە كۆمەڵایەتیانەش خراپتر نەبن لەو دابەشبونە كۆمەڵایەتیانەی كە كۆمەڵگای كشتوكاڵی بەبێ هیچ ماندوبوونێك هەڵیگرتبوون. بەڵام ئەم دابەشبونانە هیچ بارێكیان سوك نەكرد ، یاخود شەرعیەتیان لەڕێگای بەردەوام بوون و درێژەپێدانەوە یاخود لە ڕێگای نەریتەوە بەدەستنەهێنا ، بەڵكو ئەم شەرعیەتە لە چوارچێوەیەكدا ڕوویدا كە بە شێوازی دیكە هانی ئومێد و پێش ڕەوایەتی دا بەرەو یەكسانی ، ئەویش چوارچێوەیەك بوو كە بزاوتی كۆمەڵایەتی دەخواست . هەر كاتێكیش جیاوازییە كەلتووریەكان ململانێیان بۆ دیاریكردن و ئاماژەدان كرد بێ‌ بەم دابەشبوونە كۆمەڵایەتیانە ، ئەوا ئەمە بوەتە وروژێنەرێك بۆ كەمینەكان . بەڵام گەر جیاوازییە كەلتووریەكان بەراورد نەكرابێن بە دابەشبونە كۆمەڵایەتیەكان ، ئەوا هەرگیز كێشەكانیان نەوروژاندووە . " گەلان " و گرووپە ئەتنیەكان ، گروپ و گەلی نەتەوەیی نەبوون كاتێك دەوڵەت لەناو ڕژێمی كشتوكاڵیدا دروستبوو ، كە چێژی لەجۆرێك لە ئارامی و جێگیربوون دەبینی . هەروەها چینەكانیش " چەندە چەوساوە بووبن " ڕژێمی سیاسیان نەڕوخاندووە ، كاتێك نەیانتوانیبێت خۆیان بە شێوەیەكی " ئەتنیكی " دەستنیشانبكەن . كاتێكیش نەتەوە دەبێتە چینێك یاخود دەستەیەكی جێگای تێڕوانین و دابەشكراو بە شێوەیەكی جیاواز لەناو سیستمێكی بزۆكدا لە كۆمەڵێ‌ لایەنی دیكەوە ، دەگۆڕێت   بۆ نەتەوەیەكی هۆشیار و چالاك لە ڕووی سیاسیەوە . هەروەها كاتێك ڕێكبكەوێت كە چینێك " بە پلەیەك یاخود بە پلەیەكی دیكە " ببێتە " نەتەوە " ئەوا لەو كاتەدا لە چینێك بە خودی خۆی دەگۆڕێت بە چینێك بۆ خودی خۆی یاخود نەتەوەیەك بۆ خودی خۆی . چونكە نە نەتەوەكان و نە چینەكان وەك بزوێنەر و هاندەرێكی سیاسی دەردەكەون ، بەڵكو نەتەوە / چین ، یاخود چین / نەتەوە بریتی یە لەو بزوێنەر و هاندەرە . یەكێك لەو نوسەرانەی كەشایستەی گرنگی پێدانە ، نوسەرێك بوو لەوانەی كە هەوڵی ڕزگاركردنی ماركسیزمی دەدا ، یاخود هەوڵی دۆزینەوەیان داهێنانی لایەنێكی زیندووی تازەی داوە لەناو ماركسیزم دا ، دان بەم ڕاستیەدا دەنێت . چونكە چیتر كۆمەڵگای پیشەسازی نوێ نموونەی ئەو تراژیدیا كۆمەڵایەتییە قوڵانە ناخاتەوە ، كە دەكرێ لە ڕێگای ئەتنیەوە چالاك و كارا بكرێن . " ئیدی ئەم كۆمەڵگایە هەندێ جار بەردەوامە لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو ئاستەنگییە تراژیدیانەدا ، كەلە ئاكامی خاسیەتە جڵەوگیرەكانی جووڵە و بزاوتەوە سەرچاوە دەگرن،  " بۆنمونە وەك ڕەگەز : RACE " ، كە بەتەواوەتی لێكدژ وناكۆكە لەگەڵ یەكسانیەكی ڕوون و ئاشكرادا . بەڵام  پێویستە لەسەر ئەم كۆمەڵگایەدا ڕیزی جیاوازییە كەلتوورییەكان بگرێت لە هەر كوێدا بمێننەوە ، بەمەرجێك ئەم جیاوازیانە ، جیاوازی گەلێكی ڕواڵەتی و لاواز بن لە هێنانەئارای بەربەستە ڕاستەقینەكان لەنێوان خەڵكیدا ، هەر ئەم بەربەستانەش ، نەك كەلتورەكان ، بریتین لە گرفتی مەترسیدار . سەرەڕای لاوازی ئەگەری مانەوەی ژمارەیەكی زۆر لەكەلتورە میللیە كۆنەكان " تەنیا بە شێوەیەكی ڕەمزی داپۆشراو نەبێت بە سیلۆفین : كاغەزی ڕوون و شەفاف " ئەوا بێگومان " خۆشبەختانە " زۆرایەتیەكی جیهانی كەلتوورە جیهانی و هەمەجۆرەكان لە هەندێك كاتدا لەگەڵماندا دەمێننەوە . هەروەها دەكرێ‌ قەرەبووی وەبەرهێنانی ژێرخان بكەینەوە كە دەڕژێتە ناو ئەم زۆرایەتییە " تعددیە " ە وە بۆ درێژەدان و بەردەوامیدان بەم كەلتورانە . ئەمەش بەشێوەیەكی پەرتی بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە هەمواركردنی گەلێك لەم سنورانە خۆیان بەپێی سنورەكانی ئەم كەلتوورانەبووە، وەك چۆن بەشێوەیەكی پەرتیش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە بوونی پێداویستی ناسیۆنالیزم لە ئێستادا وایلێهاتووە، كە ڕێزی لێبنرێت و ، بە دەگمەنیش كۆمەڵگا پێشكەوتووەكان بەدژایەتیەكی ڕاشكاوانە  ڕووبەڕووی دەبنەوە ، هەوڵی هەر ڕووبەڕووبونەوەیەكی پەیپێبراویش لەگەڵیدا فەرامۆش دەكرێت : لەبەرئەم هۆكارە جیاوازانەش ، دەكرێ‌ دواین كۆمەڵگای پیشەسازی " گەر مرۆڤایەتی بمێنێ‌ تاكو چێژی لێوەرگرێت " . كۆمەڵگایەك بێت كە ناسیۆ نالیزم تیایا بمێنێتەوە ، گەر بە شێوەیەكی بێدەنگ و كەمتر توندیش بێت ...

 



و.لە عەرەبیەوە / دلێر محمد

* سەرچاوە / كتێبی : القومیە مرچ العصر ام خلاصه ،  اعداد فالح عبدالجبار
        وتاری : المجتمع الصناعی و تستقبل القومیە عموماً ،
      نوسینی : ایرنست جیلنر     ص61_ص72

 

 

 
رۆشنگەری
وتار‌و بۆچوون

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت

سەعید کاکەیی

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین

مەریوان عەلی

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون

هەردی عەلی

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا...

ئاسۆ ئه‌مین

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی

سه‌وسه‌ن هیرانی

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە

سەعید کاکەیی

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز

مه‌ریوان عه‌لی

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌

سه‌لام مارف

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت

سه‌لام مارف

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری

بێستون محمو‌د

 
رؤشنطةرى

C 2010 All right reserved, roshngari.com