head

 

 

 

ئاستەكانی شوناس

 

 

 

ئةكبةر حةسةن

 

    قسەكردن لەسەر ناسنامە، قسەكردنە لەسەر دۆخێكی مەعریفی، دۆخێك، كە مرۆڤ، چ لەسەر ئاستی تاك، چ لەسەر ئاستی دەستەجەمعی، دەچێتەناو پرۆسەی خۆناسینەوە، بەو مانایەی مرۆڤ لە رێگەی كۆمەڵێك میكانیزم‌و پێدراوی خودی‌و بابەتییەوە خۆی دەناسێت‌و ماهیەت‌و جەوهەرێكی دیاریكراو بەخۆی دەبەخشێت، كە لەوانی دیكەی جیادەكاتەوە. بەم مانایە، ناسنامە بریتییە لە هەموو ئەو تایبەتمەندی‌و رەگەزانەی كە (من) دەكات بە خۆم، فۆرمێكی سەربەخۆم پێدەبەخشێت‌و لە (ئەوانی دیكە)م جیا دەكاتەوە، لە هەمانكاتدا لەو كەسانەم نزیك دەكاتەوە، كە هەڵگری هەمان تایبەتمەندی‌و رەگەزن كە لە(من) دایە. ناسنامەش هەڵگری دوو جۆر گوتاری لێكجیاواز‌و دژ بەیەكە: گوتاری یەكەم، گوتاری بەرهەمهێنانی جیاوازییە، كاركردنە بۆ خستنەگەڕی كۆمەڵێك رەگەز‌و هێما‌و تایبەتمەندی، كە تاك لەوانی دیكە جیادەكاتەوە‌و شێوەیەكی دیاریكراوی پێدەبەخشێت. بەڵام گوتاری دووەم تەواو بە پێچەوانەوە، گوتاری بەرهەمهێنانی هاوشێوەییە. كاركردن بە هەموو هاوشێوەییەك كە دەشێـت هەمووان پێكەوە كۆبكاتەوە، پرۆژەی گوتاری دووەمە. لێرەدا لەسەر بنەمای ئەم دوو گوتارە جیاوازە، هەڵدەدەین لە ئاستەكانی ناسنامە بدوێین.

ئاستەكانی ناسنامە
   بۆئەوەی بتوانین قسە لەسەر ئاستەكانی ناسنامە بكەین، پێویستە جیاوازی لە نێوان دوو ئاستدا بكەین: ئاستی تاك(ناسنامەی تاكەكەسی)/ لەم ئاستەدا ناسنامە پەیوەستە بە یەك كەسەوە، دەربڕی تێڕوانین‌و دونیابینیی‌و بەرجەستەكەری سیفات‌و تایبەتمەندی تاكەسێكە.  ئاستی كۆ(كۆناسنامە)/ لە ئاستی كۆدا، بە پێچەوانەی ئاستی تاكەوە، ناسنامە پەیوەندی بە ژمارەیەكی زۆری مرۆڤەوە هەیە‌و رایەڵەی بەیەكەوە بەستنیانە.

 ئاستی یەكەم/ ناسنامەی تاكەكەسی
 ئەگەر ناسنامە بەشێوەیەكی گشتی بەرهەمی قۆناغی مۆدێرن بێت‌و لە كۆمەڵگا مۆدێرنەكاندا بەرجەستە بێت، ئەوا ناسنامەی تاك بە شێوەیەكی تایبەت بەرهەمی ساتێكی دیاریكراوی قۆناغی مۆدێرنە، ئەو ساتەش ساتی سەرهەڵدانی تاكگەراییە. بە قەولی ئەنتۆنی گیدێنز، دەكرێت بوترێت (گەڕان بە دوای ناسنامەی تاكەكەسیدا پرسێكی تازەیە، كە لە وانەیە لە تاكگەرایی رۆژئاواییەوە سەرچاوەی گرتبێت)(ێ‌نتونی گیدنز، تجدد و تشخص، ص 11) بەڵام بۆچی  تاكگەرایی؟
تاكگەرایی وەك ئەوەی كارڵا مانهایم دەڵێت، پرۆسەی هۆشیاربوونەوە‌و سەربەخۆ بوونی تاكە، پرۆسەی قوڵبوونەوەیە لە ناسینی كەسێتیدا(كارل مانهایم، علم الاجتماع النڤری، ص 107-116) ئەو كاتەی كە تاك هۆشیار دەبێـتەوە‌و خۆی دەناسێت، رستێك پرسیاری جەوهەری ئاراستەی خۆی ئەكات، پرسیارگەلی وەك: چۆن بژیم؟ چۆن رەفتار بكەم؟ چی بپۆشم؟ چی بخۆم؟ كۆمەڵێك پرسیاری رۆژانەن لە ئاستێكی تاكەكەسیدا. لێرەشەوە تاك بە دوای وەڵامگەلێكدا دەگەڕێت، كە سەرچاوەكانیان لە نێو تایبەتمەندی تاكەكەسیدایە. بەم مانایەش تاك لە رێگای بەرهەمهێنانی كۆمەڵێك پرسیار‌و وەڵامەوە دەچێتە ناو دونیایەك، كە دونیای بەرهەمهێنانی ناسنامەی تاكەكەسییە.
هەندێك لە سۆسیۆلۆجیستان لە قسەكردنیان لە سەر ناسنامەی تاكەكەسی‌و ریشەكانی تاكگەرایی (یاخود بە قەولی مانهایم تاكبوونەوە)، گرنگییەكی زۆر دەدەن بە ژیاننامە. مانهایم دەڵێت: (دەشێت ئەسڵی تایبەتمەندی‌و سروشتی ژیانی تاك لە ژیاننامەدا بدۆزینەوە، گرنگی ژیاننامە دەگەڕێتەوە بۆ كۆتاییەكانی سەردەمی رۆمانی، كاتێك كە پێگەی تاك گەورە بوو ‌و گرنگییەكەی لە كۆمەڵگادا زیادی كرد)(كارل مانهایم، علم الاجتماع النڤری، ص107).
گرنگی ژیاننامە لە دیاریكردنی ناسنامەی تاكەكەسیدا لەوەدایە كە تاك لە كاتی نووسینەوەی ژیانی خۆیدا بە شێوەیەكی بەرچاو سەرنج دەخاتە سەر راناوی(من)‌و وەك رەگەزێكی گرنگ لە بەرهەمهێنانی رووداوەكاندا قسە لەسەر كەسێتی خۆی دەكات. نووسینەوەی ژیاننامە پرۆسەی وێناكردن‌و نەخشاندنی تایبەتمەندی ئەدگارەكانی نووسەرە، پرۆسەی نووسینەوەی ئەو تایبەتمەندیانەیە، كە نووسەر هەڵگریانە‌و لەوانی دیكەی جیادەكەنەوە، پرۆسەی بكەرێكە بەهەموو تایبەتمەندی‌و سیفاتەكانییەوە. كاتێك كە نووسەر لە رێگای ژیاننامەوە دەدوێت، لە راستیدا لە كۆمەڵێك سیفەت‌و هەڵوێست‌و تایبەتمەندی‌و دونیابینی دەدوێت، كە (من)ی نووسەر لە ئەوانی دیكە جیادەكاتەوە. لێرەشەوە دەشێت بوترێت تاك لە میانەی نووسینەوەی ژیاننامەی تایبەتی خۆیەوە، بەجۆرێك لە جۆرەكان، سەرقاڵی بەرهەمهێنانی ناسنامەیەكە، كە ناسنامەی تاكەكەسییە.
لە راستیدا ئاماژەكردنی ئێمە بۆ تاكگەرایی‌و نووسینەوەی ژیاننامە، بەو مەبەستەیە كە قسە لەسەر تاك بكەین، چونكە وەك پێشتر پەنجەمان لە سەر دانا، تاك سەنتەری تاكگەرایی‌و ژیاننامە نووسینەو سەرجەمی پرۆسەكان بە دەوری یەك خاڵدا دەسوڕێنەوە، كە تاكە. ئەگەر بەشێوەیەكی روونتر بدوێین، دەڵێین تاكگەرایی‌و ژیاننامە نووسین دوو سەرچاوەی گرنگی ناسنامەی تاكەكەسین. لەسەر ئەم بەم مانایەش ناسنامەی تاكەكەسی ئەو ئاستەی ناسنامەیە، كە بۆ خۆدۆزینەوە‌و خۆبەرجەستەكردن، هەمیشە بەدوای تایبەتمەندی‌و جیاوازییەكاندا دەگەڕێت، كە خۆ بەخۆ هێڵیكی جیاكەرەوە لە نێوان(من)‌و (ئەوانی دیكە)دا دادەنێت.

ئاستی دووەم/ كۆناسنامە
ئاستی دووەمی ناسنامە، كۆناسنامەیە. بەدەربڕینێكی روونتر، دەتوانین بڵێن كۆناسنامە ناسنامەی ئەو تاك‌و گروپ‌و دەستانەیە، كە چەند خاڵێكی هاوبەش لە نێوانیاندا هەیە‌و هەڵگری جۆرێك لە هاوبەندی‌و هاوڕیزییە لە نێوانیاندا. ئەگەر پایەیەكی سەرەكی ناسنامەی تاكەكەسی جیاوازی بێت، ئەوا كۆناسنامە هەمیشە جەخت لە سەر لێكچوون‌و هاوشێوەیی دەكاتەوە. جەخت لە سەر ئەو تایبەتمەندی‌و سیفەت‌و هەڵوێست‌و دونیابینیانە دەكات، كە هەمووان پێكەوە گرێ‌ دەدات. كۆناسنامە ئاماژەیە بۆ بوونێكی جەماعی‌و بە كۆمەڵا، كە هەمووان لە ژێر یەك سەقفدا‌و لە سەر یەك خوان كۆدەكاتەوە. كۆناسنامەش دابەش دەبێت بەسەر دوو ئاستدا:
أ‌-  ئاستی مێژوویی، كە زیاتر لە نەتەوە‌و ئاییندا بەرجەستە دەبیت.
ب‌- ئاستی بایۆلۆجی، كە جێندەر‌و نەژاد دەگەرێتەوە.

أ‌- ئاستی مێژوویی ناسنامە
    مەبەست لە ئاستی مێژوویی ناسنامە، ئەوەیە كە ناسنامەیەكی مێژووكردەو لە هەناوی پرۆسە مێژووییەكانەوە سەرچاوە دەگرێت. واتە پرۆسەیەكە راستەوخۆ دەستی مرۆڤی تیادایەو مرۆڤ تاڕادەیەكی زۆر ئازادە لە هەڵبژاردن‌و پەسەندكردنیدا. بە مانایەكی دیكە، پێدراوێكی سروشتی نییە، كە لە مرڤ نەبێتەوە، بەڵكو پێدراوێكە، تا رادەیەكی زۆر توانای گۆڕینی تیادایە. لەم توێژینەوەیەدا قسە لەسەر دوو جۆر ناسنامەی مێژوویی دەكەین، كە ناسنامەی نەتەوەیی‌و ناسنامەی ئایینیە.

1- ناسنامەی نەتەوەیی
 ئێمە پێمان باشە پێش ئەوەی قسە لە سەر ناسنامەی نەتەوەیی بكەین، كەمێك لە بارەی نەتەوە‌و ناسیۆنالیزمەوە بدوێن، بۆئەوەی باشتر تیشك بخەینە سەر ناسنامەی نەتەوەیی.
ناسیۆنالیزم یەكێكە لە گرنگترین ئەو دیاردە سیاسی‌و كۆمەڵایەتی‌و كولتووریانەی كە ماوەی دوو سەدە زیاتر دەبێـت سەرنجی بیریاران‌و لێكۆڵەرانی بە لای خۆیدا راكێشاوە‌و بووە بە بابەتێكی گرنگی لێكۆڵینەوەكانیان. لەهەمانكاتیشدا یەكێكە لەو چەمكە ئاڵۆزانەی كە هەڵگری ئیشكالیەت‌و ناكۆكییەكی گەورەیە لە رووی مێژووی سەرهەڵدان‌و رەگەزە پێكهێنەرەكانیەوە.
هەندێك لە لێكۆلەران‌و تیۆریستانی ناسیۆنالیزم پێیانوایە نەتەوە بەرهەمی پێش كۆمەڵگای مۆدێرنە‌و رەگ‌وڕیشەی لە ناو مێژوودایە، بە ناوبانگترین تیۆریستی ئەم دیدگایە بۆ نەتەوە(ئانتۆنی سمیس)ە. بە رای ئەنتۆنی سمیس هەڵەیە ئەگەر پێمان وابێت نەتەوە داهێنراوێكی تازەیە‌و وەك بەرهەمی رۆژگاری مۆدێرنێتەی بزانین. سمیس ئەو بۆچوونە رەتدەكاتەوە، كە دەڵێت نەتەوە لە رۆژگاری پێش مۆدێرنێتە بوونی نەبووە‌و لە ساتەوەختی سەرهەڵدانی مۆدێرنێتەدا نەتەوەش پەیدا دەبێت، بەڵكو پێیوایە كە (نەتەوە شتێكە هەردەم هەبووە، بەڵام لە شێوەی نەتەوەدا نا، بەڵكو لە شێوەی گروهی ئەتنی‌و ئایینیدا)(مەریوان وریا قانع، نەتەوە‌و ناسیۆنالیزم، ل 150). بە كورتی، ئەم دیدە پێیوایە مێژووی نەتەوە دەگەڕێتەوە بۆ قۆناغی پێش مۆدێرنێتە.
لە بەرامبەر ئەم دیدەشدا، دیدێكی تر هەیە، كە پێیوایە سەرهەڵدانی نەتەوە‌و بزاوتی ناسیۆنالیستی دەگەڕێتەوە بۆ هاتنی مۆدێرنێتە. بەناوبانگترین بانگەشەكەرانی ئەم دیدگایە (ئەرنست گیڵنەر‌و بندیكت ئەندرسۆن)ن.
بەلای ئەرنست گیڵنەرەوە نەتەوە داهێنراوێكی تازەیە‌و ساتی سەرهەڵدان‌و پەیدابوونی دەگەڕێتەوە بۆ رۆژگاری مۆدێرنیتەو سەروبەندی شۆڕشی پیشەسازی.(بەلای گیلنەرەوە دروستبوونی نەتەوە بەبێ‌ گۆڕانە ئابورییەكانی قۆناغی پیشەسازی‌و هاتنەكایەی سیستەمی خوێندنی مۆدێرن‌و گەشەی زمانی هاوبەش‌و دروستبوونی تاكەكەسی مۆبێل‌و بازاڕە گەورەكان مەحاڵە)(مەریوان وریا قانع، ناسیۆنالیزم‌و سەفەر، ل42). گیڵنەر ئەوە رەتدەكاتەوە كە ناسیۆنالیزم لە كۆمەڵگا پێش مۆدێرنەكان بێت‌و لەم بارەیەوە دەڵێت: (ناسیۆنالیزم بێداركردنەوە‌و بە ئاگاهێنانەوەی هێزێكی كۆن‌و شاراوەی پێشوتر نییە، لەگەڵا ئەوەشدا كە بەم رێگایە خۆی دەخاتە روو، بەڵكو لە راستیدا ناسیۆنالیزم دەرئەنجامی شێوازێكی نوێی رێكخستی كۆمەڵایەتییە) (ارنست غیلنر، الانتقال الی العصر القومیە، ص 42). لای گیڵنەر لەگەڵا شۆڕشی پیشەسازیدا سەرجەمی پێكهاتە‌و بونیادە كۆمەڵایەتییەكان دەگۆڕێن‌و كۆمەڵگا پێویستی بە هێزێكی تازە‌و رێكخستنێكی تازە دەبێت. لێرەشەوە ناسیۆنالیزم وەك میكانیزمێكی گونجاو خۆی دەخاتە روو.
ئێمە تا ئێستا قسەمان لە سەر نەتەوە كرد، ئێستا‌و دواسەرنجێكی كورت دەخەینە سەر رەگەزە پێكهێنەرەكانی نەتەوە. لێرەشدا دیسانەوە ناكۆكییەك لە نێوان تیۆریستانی ناسیۆنالیزم‌و خودی ناسیۆنالیستەكانیشدا هەیە سەبارەت بەوەی رەگەزە پێكهێنەرەكانی نەتەوە چین؟ بە شێوەیەكی گشتی دوو قوتابخانەی سەرەكی هەیە، كە هەریەكەیان لای خۆیەوە پەنجەی خستۆتە سەر گرنگترین رەگەزە پێكهێنەرەكانی نەتەوە. ئەم دوو قوتابخانەیەش بە قوتابخانەی فەڕەنسی‌و ئەڵمانی دەناسرێن. لایەنگرانی قوتابخانەی فەرەنسی دەڵێن ئەوەی  ئینتیمای كەسێك بۆ نەتەوەكەی دیاریدەكات، كۆمەڵێك فاكتەری خودییە، بۆ نمونە گیڵنەر دەڵێت: (بۆ بیناكردنی تیۆرەی ئینتیمای نەتەوەیی دوو فاكتەری بەهێز هەن... دوو هۆكاری سەراپاگیر‌و هاندەرانەی یەكلاییكەرەوە لە پێكهێنانی جڤاتەكان‌و پاراستنیان هەن كە بریتین لە: ئیرادەو پەیوەستبوونێكی ئارەزوومەندانە‌و ئینتما‌و هۆگری لە لایەكەوە‌و ترس‌و زۆر‌و ناچاركردنیش لە لایەكی دیكەوە).(ئەرنست گیڵنەر، رەهەندەكانی ناسیۆنالیزم، ل 119). لێرەدا چ پەیوەستبوونی ئارەزوومەندانە‌و چ ترس‌و زۆر‌و ناچاركردن، فاكتەری مرۆڤكردن‌و بە پلەی یەكەم پەیوەندییان بە مرۆڤەوە هەیە. واتە سروشتی‌و ئەزەلی نین، وەك ئەوەی قوتابخانەی ئەڵمانی دەڵێن. ئەوە مرۆڤە كە بە ویستی خۆی ئینتیما بۆ نەتەوەیەكی دیاریكراو دەكات، هەر مرۆڤیشە كە ئەوانی تر ناچار دەكات بە ئینتیماكردن بۆ نەتەوەیەك. لە لایەكی دیكەوە لە چارەكی كۆتایی سەدەی 19دا ئەرنست رێنان دەڵێت: (نەتەوە راگیریەكی رۆژانەی گەلە)(د. رەفیق سابیر، كولتوور‌و ناسیۆنالیزم، ل 21).
 بەم مانایە ئەوەی كە نەتەوە دیاریدەكات، ویست‌و ئیرادەی خەڵك خۆیەتی، ئەوە خەڵك خۆیانن كە نەتەوەكەیان دیاری دەكەن‌و ئینتیمای بۆ دەكەن. بەڵام لە بەرامبەر ئەم قوتابخانەیەدا، قوتابخانەی ئەڵمانی هەیە، كە زیاتر جەخت لە سەر زمان‌و مێژوو دەكەن وەك دوو فاكتەر‌و دوو پێكهێنەری بابەتیانەی نەتەوە. نوێنەرە بەناوبانگەكانی ئەم قوتابخانەیە(هێردەر‌و فیختە)ن.
بەلای هەریەكە لە هێردەرو فیختەوە نەتەوە بەشێكە لە سروشت، نەتەوە پێدراوێكی دروستكراو نییە‌و لە ساتەوەختێكی زەمەنی دیاریكراودا دروست ناكرێت، بەڵكو هەبوویەكی سروشتییەو لە دەرەوەی ویست‌و ئیرادەی تاك‌و گروپ‌و كۆمەڵەكانەوەیە. (مەریوان وریا قانع، نەتەوە‌و ناسیۆنالیزم، ل 129). بە لای هەریەكە لەم دووانەوە ئەوەی كە ئینتمای كەسێك بۆ نەتەوەكەی دیاری دەكات، مێژووی هابەش‌و زمانی هاوبەشە. مێژوو ‌و زمان ئەو دوو رایەڵەیەن، كە تەواوی ئەندامانی نەتەوەیەك پێكەوە دەبەستن‌و ناسنامەیەكی دیاریكراویان پێدەبەخشن.
هەر لێرەشەوە ئەگەر بەراوردێكی كورت لە نێوان ئەم دوو قوتابخایەدا بكرێت، دوو ئاستی بیركردنەوەی جیاواز دەردەكەوێت، دوو جۆر لە بیركردنەوە كە هەڵگری تایبەتمەندی‌و سیفات‌و دونیابینی خۆیانن‌و هەریەكەیان بە جۆرێكی جیاواز لەوی دی قسە لە سەر ناسنامەی نەتەوەیی دەكەن. لای قوتابخانەی یەكەم ناسنامەی نەتەوەیی شتێكە پەیوەست بە ویستی تاكەكانەوە، پرۆسەیەكی ئیرادەگەرانە‌و خودییە، ئەوە خودی تاكە كە ئینتیما دەكات بۆ نەتەوەكەی‌و دەبێتە هەڵگری ناسنامەكەی. ناسنامە شتێكە بە ویستی تاك بەرهەم دێت، بە مانایەكی دیكە مرۆڤ سەرپشكە لە دیاریكردنی ناسنامە نەتەوەییەكەیدا. هەرچی قوتابخانەی دووەمە، بیروڕایەكی پێچەوانەی قوتابخانەی یەكەمیان هەیە‌و پێیانوایە كە ناسنامەی نەتەوەیی شتێكە لە سەرووی ویستی تاكەوە، تاك هیچ دەسەڵاتێكی نییە لە دیاریكردنی ناسنامە نەتەوەیەكەیدا، ناسنامەی نەتەوەیی شتێكە ساز‌و ئامادە، بەر لەوەی تاك لە دایك بێت، ناسنامەكەی دیاریكراوە. بەم پێیەش ناسنامەی نەتەوەیی شتێكی ناچارییە‌و هەموو تاكێك بە پێویست هەڵگری ناسنامەیەكە.
بە سەیركردنی ئەم دوو بۆچوونەی سەرەوەو وردبوونەوە لێیان، بۆمان دەردەكەوێت لە بەردەم چ ئاستەنگێكی گەورەداین سەبارەت بە ناساندن‌و دیاریكردنی ناسنامەی نەتەوەیی، بێگومان ناشبێت هەروا بە ئاسانی بە سەریدا بڕۆین‌و پێناسەی نەكەین. لە بەر ئەوە باشتر وایە لە رێگایەكی ترەوە سەیری ناسنامەی نەتەوەیی بكەن، بە جۆرێك كە بەشێك لەم ئیشكالیەت‌و ناكۆكییانە ناوەكییانە چارەسەر بكات. بە واتایەكی تر، دەبێ‌ پێناسەمان بۆ ناسنامەی نەتەوەیی پێناسەیەكی گشتگیر بێت، پێیەكی لە نێو قوتابخانەی یەكەم‌و پێیەكەی دیكەشی لە ناو قوتابخانەی دووەمدا بێت. لێرەشەوە پێمانوایە ناسنامەی نەتەوەیی بریتییە لە كۆمەڵێك خاڵی هاوبەش‌و رایەڵی هاوبەشی نێوان ئەندامانی نەتەوەیەكی دیاریكراو، كە پێكەوەیان دەبەستێت‌و دەیان كات بە ئەندامی یەك نەتەوە، لە هەمانكاتدا لە ئەندامانی نەتەوەكانی تریان جیادەكاتەوە. گرنگترین ئەو خاڵا‌و رایەڵە هاوبەشانەش زمانی هاوبەش‌و مێژووی هاوبەش‌و ئیرادەی هاوبەشن.

2-ناسنامەی ئایینی
ئایین لەو كایە ئالۆزانەیە، كە ژمارەیەكی زۆر لە زانایان‌و بیرمەندانی بە خۆیەوە سەرقاڵا كردووە، بە تایبەتی بیرمەندان‌و تیۆریستانی بواری سۆسیۆلۆجیا. هۆكاری ئەم سەرقاڵكردنە تاڕادەیەك دەگەڕێتەوە بۆ كۆنیی ئایین. هەندێك لە بیرمەندان پێیانوایە هیچ مەعریفەیەك بە ئەندازەی مەعریفەی ئایینی‌و هیچ سیستەمێك بە ئەندازەی سیستەمی ئایینی كۆن نییە، سەرەڕای ئەم پێداگیرییەی بیرمەندان لە سەر كۆنیی ئایین، خودی تێكستە ئایینیەكان جەخت لە سەر راستگۆیی‌و حەقیقەتی ئەم بیرۆكەیە دەكەن. بەپێی بیروباوەڕە ئایینییەكان، لەگەڵا پەیدابوونی یەكەمین مرۆڤ لە سەر زەوی، یەكەمین ئایینیش پەیدا بووە، نەك هەر ئەوەش، بگرە تا ئەو رادەیە دەڕۆن كە هۆكاری پەیدابوونی مرۆڤ لە سەر زەوی دەگەڕێتەوە بۆ لادان لە فەرمانێكی ئیلاهی (بێگومان ئەم بیرۆكەیە پەیوەستە بە چیرۆكی ئادەم‌و حەواو ‌و دەركردنی ئادەم لە بەهەشت‌و ناردنی بۆ سەر زەوی بە هۆی سەرپێچیكردن لە فەرمانی خوداوەند، ئەم چیرۆكە هەڵگری لێكدانەوە‌و تەفسیرێكی زۆرە، بەڵام ئێمە لێرەدا مەبەستمان ئاماژەكردنە بۆ تەفسیرە ئایینیەكە‌و هەر بەوەندەش كە لە سەرەوە ئاماژەمان پێدا، وازدەهێنین). سیحری سەرقاڵبوونی تیۆریستان‌و بیرمەندان بە ئایین‌و لێكۆڵینەوە لە ئایین لێرەدایە: ئەگەر ئایین ئەوەندە كۆنە، چۆن هەتا ئێستا لە ناو نەچووە‌و ماوەتەوە؟ رەنگە ئەم پرسیارە لە رواڵەتدا پرسیارێكی سادە بێت، بەڵام لە راستیدا هەوێنی چەندین لێكۆڵینەوەی پڕبایەخە. لێرەدا دەتوانین ئاماژە بە ناوی چەند كۆمەڵناس‌و مرۆڤناسێك بكەین كە لێكۆڵینەوەی گرنگیان لەسەر ئایین ئەنجام داوە، بۆ نمونە، ئەمیل دۆركهایم، ماكس ڤیبەر، ئیڤان پریچارد، میرسیا ئیلیاد، ئیدوارد تایلەر، جێمس فرێزەر، كلیفۆرد گیرتز. بێگومان هەریەك لەم زانایانە لە دیدگایەكی تایبەتەوە تەماشای ئایینیان كردووە‌و تەفسیریان كردووە. سەرەڕای ئەو هەمووە جیاوازییەی كە لە بیروباوەریاندا هەبووە دەربارەی ئایین، بەڵام لە ئەنجامدا لێكۆڵینەوەكانیان بووە بە رێگاخۆشكەرێك بۆ لە دایك بوونی زانستێكی نوێ‌، كە سۆسیۆلۆجیای ئایینە.
بەهەرحاڵا، ئەوەی بەلای ئێمەوە گرنگە، ئاماژەیەكی كورت بوو لەسەر ئایین، كە چۆن توانیویەتی دەستەیەكی زۆر لە كۆمەڵناسان لە دەوری خۆی كۆبكاتەوە، ئەویش بە هۆی پرسیاری(ئایین چییە؟)وە. لێرەشەوە  سەرنج دەخەینە سەر چەند پێناسەیەكی ئایین‌و لە كۆتاییشدا ناسنامەی ئایینی پێناسە دەكەین.
یۆئاخیم واخ دەڵێت: (ئایین ئەزمونێكی پیرۆزە) ( یو اخیم واخ، جامعە شناسی دین ، ص 16). ئەم پێناسەیە پێناسەیەكی كورتە، بەڵام چڕو مانادار. ئەوەی مەبەستی ئەم پێناسەیە، دەستنیشانكردنی پیرۆزە وەك جەوهەری ئایین، بەو مانایەی ئەوەی ئایین لە هەر كایەیەكی دیكە جیادەكاتەوە، پیرۆزییە‌و لە كۆتاییشدا مومارەسەكردنی ئەو پیرۆزییەیە، كە ئایین دەستنیشانی دەكات. بە مانایەكی دیكە، ئایین‌و پیرۆزی لە پەیوەندیەكی بەردەوام‌و یەكتری تەواوكەردان، هەردووولا رۆڵی بكەرو هاوكات تەواوكەریش دەبینن لە دەستنیشانكردن‌و دیاریكردنی یەكتریدا، واتە ئەوەی كە پیرۆزە، ئایینیە، ئەوەشی كە ئایینیە پیرۆزە. هەر ئەم پیرۆزییەشە كە بووە بە هۆی مانەوەو بەردەوامیی تا ئێستای ئایین. بەڵام لای هربەرت سپنسەر، ئایین بریتییەلە (بڕوابوون بە ئامادەیی بێوێنەی شتێكی ئاڵۆز‌و دوور لە تێگەیشتن)(فراس السواح، دین الانسان، ص 23). بەم مانایە ئایین گوزارشت لە هەموو ئەو لایەنە شاراوەو نهێنیانە دەكات، كە عەقڵی مرۆڤ ناتوانێت لێیان تێبگات‌و دەكەونە سەروو توانای تێگەیشتنی مرۆڤەوە. هەرچی دۆركهایمە، پێی وایە كە ئایین (سیستەمێكی رێكخراوە لە بیروباوەڕو كردار دەربارەی بابەتە پیرۆزەكان، كە لە ناوەندی دنیایی دادەبڕێن‌و بە جۆرەها تابۆ دەور دەدرێن. ئەم بیروباوەڕ‌و كردارانەش هەموو باوەڕداران‌و ئیمانداران لە یەك پانتاییدا كۆدەكاتەوە، كە پێی دەوترێت كەنیسە)(فراس السواح، دین الانسان، ص27)( حمید ‌و عصدانلو ، اشنایی با مفاهیم اساسی جامعە شناسی ، ص 571) (مەبەستی دۆركهایم لە پیرۆز تەنیا لایەنی ئەبستراكت‌و نادیار نییە، بەڵكو دەشێت لە یەك كاتدا بابەتە مادی‌و مەعنەویەكانیش بگەرێتەوە).(فراس السواح، دین الانسان، ص 27). پیرۆز شتێكە لە ناو كۆمەڵدا هەیە، بە واتایەكی دیكە، بە كۆمەڵا بڕیار لە سەر شتێك دەدرێت كە پیرۆزە یان نا. لێرەشەوە دۆركهایم (جەخت لە سەر ئەوە دەكات، كە بیرۆكەی ئایین‌و سۆزداری بۆ ئایین، لە میانەی چالاكییە دەستەجەمعییەكانەوە گەڵاڵە دەبێت)( نیقولا تیماشیف ، نڤریە علم الاجتماع، ص 178) بەم مانایەش سیفەتێكی گرنگی ئایین كۆمەڵگاییبوونە، چونكە (بیر‌وباوەڕی راستەقینە بەردەوامبوونی بیروباوەری گروپێكی دیاریكراوی خەڵكە)(فراس السواح، دین الانسان، ص26). ئەگەر ئایین بریتی بێت لە سیستەمێك لە بیروباوەر‌و كەش‌و رێچواڵی پیرۆزی كۆمەڵێكی دیاریكراوی مرۆڤ، ئەوا ناسنامەی ئایینی بریتییە لەو رایەڵە رۆحی‌و فەرمانئاسایەی كە تاكەكانی ئەو كۆمەڵە دیاریكراوەی مرۆڤ پێكەوە دەبەستێتەوە بە هۆی كەش‌و سروتە ئایینیە پیرۆزەكانەوە. بەمانایەكی دیكە، ناسنامەی ئایینی گوزارشتە لە پراكتیزەكردن‌و مومارسەكردنی سەرجەمی ئەو كەش‌و سروت‌و فەرمانە ئایینیانەی كە لە ئایینێكی دیاریكراودا هەن. واتە ناسنامەی ئایینی بریتییە لەو هاوبەشانەی كە ئەندامانی ئایینێك كۆدەكاتەوە‌و ناسنامەیەكی دیاركراویان پێدەبەخشێت، سەرەڕای ئەو جیاوازییانەی كە لە ئیماندارانی ئایینێكی دیكە جیایان دەكاتەوە. بەكورتی، ئەوەی كە ناسنامەی ئایینی بەرجەستە دەكات، سەرجەمی رێوڕەسم‌و كەش‌و نەریت‌و سروتە تایبەتەكانە، كە بە رۆحی ئایین دادەنرێن‌و پراكتیزەكردن‌و پەیرەوكردنیان دەبێتە هۆی بەرجەستەكردنی ناسنامەی ئایینی.
پێش ئەوەی كۆتایی بە ئاستی مێژوویی كۆناسنامە بهێنین، بە پێویستی دەزانین ئاماژە بە خاڵێكی گرنگ بكەین، كە ئەویش پەیوەندی نێوان ناسنامەی ئایینی‌و ناسنامەی نەتەوەییە. بێگومان مەرج نییە هەموو ئینتیماكردنێك بۆ نەتەوە، هاوشان بێت بە دەستبەردان‌و دووركەوتنەوە لە ئایین، یاخود بەرجەستەكردن‌و بەپیرەوەچوونی ناسنامەی ئایینی، كۆتاییهێنان بێت بە ناسنامەی نەتەوەیی وەك ئەوەی زۆر كەس پێیانوایە. بەڵكو لەراستیدا هەردوو جۆری ناسنامە لە پەیوەندییەكی راستەوخۆدان بەیەكەوە‌و لە كات‌و شوێنی جیاوازدا خزمەتی گەورە بەیەك دەكەن. بە تایبەتیش لە رۆژگاری ئەمڕۆدا كە سەردەمی بە هێزبوونی بیروباوەڕە زەمینییەكانە، ناسنامەی ئایینی خزمەتێكی گەورە بە ناسنامەی نەتەوەیی دەكات، بگرە زیادەڕەوی نییە گەر بوترێت یەكێك لە پایە گرنگەكانی ناسنامەی نەتەوەیی، ئایینە. بە تایبەتی لە بارودۆخێكدا كە دوو نەتەوەی جیاواز‌و دوو ئایینی جیاواز لە ئارادا بن، لێرەدا سەركردە نەتەوەییەكان‌و ناسیۆنالیستەكان رۆڵێكی گرنگ دەگێرن لە قۆستنەوەی جیاوازییە ئایینیەكان‌و بەكارهێنانیان لە خزمەت ناسنامەی نەتەوەییدا. بۆ نمونە لە ناكۆكی نێوان عەرب‌و ئیسرائیلدا، ئیسرائیل سودێكی گەورە دەبینێت لە ئایینی جولەكە لە بەرجەستەكردنی ناسنامە نەتەوەییەكەیدا. لە هەندێك دۆخی دیكەدا دەبینین نەك هەر ئایینی جیاواز، بەڵكو دوو رێباز یاخود دوو مەزهەبی سەر بە یەك ئایین چ كاریگەرییەكیان هەیە لە سەر بزاوتی ناسیۆنالیستی. بۆ نمونە، (مەزهەبی كاسۆلیكی لە پۆڵەندا كە كۆمەكی گەورەی بە دیاریكردنی ناسنامەی پۆڵەندی كرد)(نینیان سمارت، ئایین‌و سیاسەت، ل 37). لێرەشەوە دەبینین كە (ئایین وەك سیستەمێكی روحی‌و فیكری‌و میتۆلۆژی، وەك باوەر‌و تەسەورێك دەربارەی ژیان‌و بوون‌و جیهان رەگەزێكی گرنگی كولتوور‌و ناسنامەی نەتەوەییە)(د. رەفیق سابیر، كولتوور‌و ناسیۆنالیزم، ل 143).
لەلایەكی دیكەشەوە دەبینین  گوتاری نەتەوەیی  خراوەتە خزمەتی گوتاری ئایینی‌و گوتاری ئایینی توانیویەتی شوێن‌و جێی گوتاری ناسیۆنالیستی بگرێتەوە. لە مێژووی چەند ساڵەی رابردوودا ناكۆكی نێوان عوسمانییەكان‌و سەفەوییەكان بەرگێكی ئایینی لەبەر دابووە‌و هەمیشە لە رێگای بزواندنی هەستی ئایینی‌و مەزهەبیەوە سوودیان لە كەمە نەتەوەكانی ژێر دەستیان وەردەگرت بۆ دژایەتیكردنی یەكدی، بە مانایەكی دیكە، هەوڵیان دەدا لە رێگای ناسنامەی ئایینی‌و مەزهەبییەوە باڵادەستی خۆیان بەسەر یەكدیدا بسەپێنن.

ب‌- ئاستی بایۆلۆژی كۆناسنامە
مەبەست لە ئاستی بایۆلۆجی كۆناسنامە، رۆڵی لایەنی بایۆلۆجیە لە دەستنیشانكردن‌و دیاریكردنی ناسنامەی مرۆڤدا. واتە ئەو جۆرەی ناسنامەیە، كە مرۆڤ بە سروشت هەڵگرێت‌و هەر لە ساتی لە دایكبوونیەوە دیاریكراوە بۆی، بەبێ ئەوەی توانای گۆڕینی هەبێت. لێرەشدا قسە لەسەر دوو جۆر ناسنامەی بایۆلۆجی دەكەین، كە (ناسنامەی جێندەری و ناسنامەی نەژادی).
 
1-ناسنامەی جێندەری
ئەگەر ئایین‌و نەتەوە دوو دیاردە‌و دوو بەرهەمی مێژوویی بن‌و پرۆسەی بەرهەمیهێنانی ناسنامەی ئایینی‌و ناسنامەی نەتەوەیی پرۆسەیەكی مێژووكرد بن، ئەوا جێندەر پرۆسەیەكی سروشتی‌و بایۆلۆجییە، بە مانایەكی دیكە، پرۆسەیەكە لە دەرەوەی مێژوودا. ئێمە ناتوانین گریمانی ئەوە بكەین كە پەیدابوونی رەگەزی نێر‌ومێ‌ بەرهەمی قۆناغە مێژووییەكانە‌و جیابوونەوەی نێر‌ومێ‌ لەیەكدی لە قۆناغە مێژووییەكاندا روویان داوە، هاوكات ناتوانین پێچەوانەكەشی بسەلمێنین. لە راستیدا كارێكی لەمجۆرە، دەمانباتە ناو جۆرێكی دیكەی توێژینەوە، كە پێویستی بە كەرەستە‌و مێتۆد‌و باكگراوندی مەعریفی جیاواز‌و ورد‌و قوڵا هەیە، كە لە كێشی ئەم توێژینەوەیەدا نییە لە لایەكەوە‌و لە لایەكی دیكەشەوە بابەتی ئەم توێژینەوە نییە. بەڵكو ئەوەی مەبەستمانە لێرەدا لەبارەیەوە قسە بكەین، پرسی جێندەرە وەك پرسێكی بایۆلۆجی‌و دیاریكردنی ناسنامەی جێندەرییە وەك جۆرێكی گشتگیری كۆناسنامە. كە ئەمەش دەڵێین، مەبەستمان ئەوە نییە بڵێین ناسنامەی جێندەری كاریگەری كۆمەڵگا‌و كولتووری لەسەر نییە، بەڵكو دەمانەوێت بڵێین لە بنەڕەتدا مەسەلەیەكی بایۆلۆجییە. ئانتۆنی گیدێنز لە بارەی ناسنامەی جێندەرییەوە دەڵێت(لەوانەیە كاریگەرترین‌و گفتۆگۆهەڵگرترین تیۆری سەرهەڵدانی ناسنامەی جێندەری، تیۆری سیگمۆند فرۆید بێت. بە پێی تیۆری فرۆید، ئاشنابوون بە جیاوازییە جێندەرییەكان لای مناڵان، لە بوون یا خود نەبوونی كۆ ئەندامی زاوزێ(چوك)دا چڕبۆتەوە. " من چوكم هەیە"  هاوتایە لەگەڵا  " من كوڕم"  لە كاتێكدا   " من كچم" هاوتاییە لەگەڵا " من چوكم نییە". فرۆید جەخت دەكات لەسەر ئەوەی كە لێرەدا تەنیا جیاوازی ئاناتۆمی گرنگ نییە، بەڵكو هەبوون یا خود نەبوونی چوك نیشاندەری پیاوێتی یاخود ژنێتییە)(ئەنتۆنی گیدنز، جامعهای شناسی، ص 201).
بەم مانایە ئەوەی كە ناسنامەی جێندەری لای فرۆید دیاری دەكات، پیاوە، كە هەڵگری چوكە وەك بەشێك لە كۆئەندامی زاوزێ، كە ژن نییەتی. واتە ئەوەی كە دەبیـَتە دەرخەری ناسنامەی جێندەری، خودی چوكە. هۆكاری ئەوەش لە دیدی فرۆیدەوە دەگەڕێتەوە بۆئەوەی كە (كۆ ئەندامی زاوزێی نێر بەشێوەیەكی سروشتی لە پێشتر‌و بەرترە لە كۆئەندامی زاوزێی ئافرەت)(ئەنتۆنی گیدنز، جامعهای شناسی، ص 201).). بەم مانایەش پیاو بكەرە‌و ژن بەركارە لە دیاریكردنی ناسنامەی جێندەریدا.
بەڵام چۆدرۆف بۆچوونێكی پێچەوانەی فرۆیدی هەیە‌و پێی وایە لە دیاریكردنی ناسنامەی جێندەریدا، ژن بكەرە نەك پیاو. ئەگەر فرۆید چەمكی نەبوون ببەستێتەوە بە ژنەوە، ئەوا چۆدرۆف ئەم چەمكە دەبەستێتەوە بە پیاوەوە، واتا ژن دەبێتە بكەرو پیاویش بەركار.
چۆدرۆف پێیوایە كە (ناسنامەی پیاوانە لە رێگای جیاوازییەوە شێوە وەردەگرێت، بەهەمان شێوە پیاوان بە شێوەیەكی نەستیانە (ناخودئاگایانە) لە قۆناغەكانی دواتری ژیانیاندا هەست دەكەن ئەگەر رووبەڕووی پەیوەندی سۆزداری ببنەوە لەگەڵا ئەوانیتردا، ئەوا ناسنامەكەیان توشی مەترسی دەبێت، بەڵام ژنان هەستێكی پێچەوانەیان هەیە، ژنان پێیان وایە لە دەستدانی پەیوەندی نزیك بەئەوانی دیكەوە، هەڕەشە لە رێز‌و حورمەتیان دەكات)( ئەنتۆنی گیدنز، جامعهای شناسی، ص 203).
بەم شێوەیە دەردەكەوێت هەریەك لە فرۆید‌و چۆدرۆف جەخت لە سەر كۆئەندامی زاوزێ دەكەن لە دیاریكردنی ناسنامەدا، بەڵام خاڵی جیاوازی ئەم دوو تیۆریستە لەوەدایە، كە فرۆید پشت بە پیاو دەبەستێت‌و وەك بكەری دیاریكردنی ناسنامەی جێندەری سەیری دەكات، بەڵام چۆدرۆف سەرنج دەخاتە سەر ژن وەك بكەرێكی كاریگەر لە دیاریكردنی ناسنامەی جێندەریدا.
ستیڤانی گارێـت لەم بارەیەوە دەڵێت: (پاش لە دایكبوون‌و سەیركردنی كۆئەندامی زاوزێ‌، مناڵا جێندەری مێبوون یاخود نێربوونی بەسەردا دەسەپێت، ئەم دیاریكردنی جێندەرییە كاریگەرییەكی زۆر قوڵا لەسەر ئەزموونەكان دادەنێت. لەم ساتەوەختەدایە، كە مناڵا دەبێتە خاوەنی ناسنامەیەكی جێندەری دیاریكراو. ئەم زاراوەیە، واتە جێندەر، ئاماژەیە بۆ ئەو هەست‌و وشیارییەی كە تاك دەربارەی ژن یاخود پیاوبوونی خۆی، كچ یاخود كوڕبوونی خۆی هەیەتی. جێندەری بە پلەی یەكەم پرسێكی بایۆلۆجییە، لەگەڵا ئەوەشدا بەدەر نییە لە كاریگەری كۆمەڵگا‌و كولتوور)(استوان گرت، جامعە شناسی جنسیت، ص 32). لێرەشەوە دەكرێت بوترێت ناسنامەی جێندەری بە شێوەیەكی سەرەكی پشت بە لایەنی بایۆلۆجی دەبەستێت، ئەوەی كەوا دەكات دەستنیشانی ناسنامەی جێندەری بكەین، تایبەتمەندییە بایۆلۆجییەكانن بە پلەی یەكەم. لێرەدا دەبێت ئاماژە بۆ خاڵێكی گرنگ بكرێت: ئەگەر بایۆلۆجیا دەستنشانی جۆری ناسنامەی جێندەریەكە بكات، ئەوا كولتوور ئەو ناسنامەیە بەرجەستە دەكات‌و فۆرمی سیمبولی و كۆمەڵایەتی دیاریكراوی پێدەبەخشێت. بە مانایەكی دیكە، پرسی جێندەر بە تەنیا پرسێكی بایۆلۆجی نییە، هاوكات مەسەلەیەكی كۆمەڵایەتی‌و كولتووریشە. ر.و.كۆنوێڵا لەم بارەیەوە دەڵێت: (دەستنیشانكردنی دابەشكردنی بایۆلۆجی نێرەكان‌و مێیەكان خاڵی دەسپێكی جێندەرە، دواتر جیاوازی كۆمەڵایەتی یان سایكۆلۆجی كە وەڵامدەری دابەشكردنەكەیە، بەهێز دەكرێت یان دەبێت بەهۆی مسۆگەركردنی جیاوازییەكە. بە شێوەیەكی ئاسایی جێندەر ئاماژە بە جیاوازی كولتووری نێوان ژنان‌و پیاوان دەكات، كە ریشەیان لە دابەشكردنی بایۆلۆجی نێرینە یاخود مێینە دایە)(ر.و. كۆنوێڵا، پرسی جێندەر، ل 157). هەروەك دەبینین، لای كۆنوێل پرسی جێندەر لە هەمان كاتدا كە پرسێكی بایۆلۆجییە، پرسێكی كۆمەڵایەتی‌و كولتووریشە، واتە ئەوەی كە بایۆلۆجی دەیخوڵقێنێت، كولتوور پەرەی پێدەدات‌و بەرجەستەتری دەكات. لە راستیشدا هەروەك ستیڤانی گارێت دەڵێت: (زۆرینەی ژن‌و مێرد لە رووی بایۆلۆجییەوە دووو گوتەزای تەواو جیاواز دەنوێنن، بە سوودوەگرتن لەو فاكتەرە بایۆلۆجیانەش رۆڵگەلێكی كۆمەڵایەتی‌و رەفتاری جیاوازی دوو جێندەر روون دەكەنەوە...)( استوان گرت، جامعە شناسی جنسیت ، ص13). بێگومان ئەم جیاوازییە بایۆلۆجییە كاریگەری گەورە لە سەر جێندەر جێدەهێڵێت، بە جۆرێك، فەزڵی لایەك ئەدات بەسەر لایەكەی دیكەدا. گارێت لەم بارەیەوە دەڵێت: (لە هەندێك لە كولتوورەكاندا ژنان بە جێندەرێكی لاواز سەیر دەكرێن، نەك تەنیا لەو رووەی كە توانای جەستەییان نییە، بەڵكو لەبەرئەوەش كە ژنان پێش پیاوان نەخۆش دەكەون، هۆكاری ئەوەش پێش هەموو شتێك، هۆكارێكی بایۆلۆجییە)( استوان گرت، جامعە شناسی جنسیت ص،15).
لێرەشەوە دەردەكەوێت كە چۆن جیاوازییە بایۆلۆجییەكە بە دوای خۆیدا جیاوازی كولتووری‌و كۆمەڵایەتیش دەهێنێت‌و چۆن ناسنامەی جێندەری لە پاڵا رەهەندە بایۆلۆجییەكەیدا رەهەندی كولتووری‌و كۆمەڵایەتیش وەردەگرێت. وەك دەرئەنجام، دەتوانین بڵێین ناسنامەی جێندەری ئەو جۆرە ناسنامەیەیە كە لە بنەرەتدا پرسێكی بایۆلۆجییە‌و لە رێگەی كۆئەندامی زاوزێوە بەرجەستە دەبێـت. بەڵام دواجار لایەنی كولتووری‌و كۆمەڵایەتیش رۆڵێكی كارا دەگێرن لە بەرجەستەكردن‌و دیاریكردنی ناسنامەی جێندەری‌و سنوری نێوان نێر‌ومێ‌.

2- ناسنامەی نەژادی
پێشتر قسەمان لە سەر ناسنامەی جێندەری كرد وەك جۆرێك لە جۆرەكانی كۆناسنامە، كە بایۆلۆژیا دیاریی دەكات. ناسنامەی نەژادیش بەهەمان شێوەی ناسنامەی جێندەری، جۆرێكی دیكەی ناسنامەیە، یان دروستتر، جۆرێكی دیكەی كۆناسنامەیە، كە بایۆلۆجیا دیاریی دەكات‌و سنورەكانی دەستنیشان دەكات.
ئەنترۆپۆلۆجیستان‌و ئاسەوارناسەكان لە میانەی لێكۆڵینەوەكانیاندا دەربارەی رەگوڕیشەی مرۆڤ، بەو ئەنجامە گەشتوون كە بوونەوەری مرۆیی بە سەر سێ‌ نەژادی لە یەكتر جیاوازدا دابەش دەبێت: قەوقازی(سپی پێستەكان)، مەغۆلی(زەرد پێستەكان)، زنجی(رەش پێستەكان). ئەم سێ‌ جۆرەی نەژادیش كۆمەڵێك تایبەتمەندی‌و سیفەتی دیاریكراویان هەیە كە لە یەكتریان جیادەكاتەوە. گرنگترین ئەو تایبەتمەندیانەش كە دەشێت وەك پێوەری جیاكردنەوەی نەژادەكان لەیەكدی سوودیان لێوەربگیرێت، ئەمانەن: (رەنگی روخسار، رەنگی قژ‌و شێوەی قژ، رەنگی چاو‌و شێوەی چاو، شێوەی سەر، شێوەی لوت، بەرزی‌و نزمی باڵا‌و گروپی خوێن) (د. تقی الدباغ و د. قیس نوری النعمە،علم الانسان الگیعی، ص 155-156). هەموو ئەم تایبەتمەندییانەش تایبەتمەندی بایۆلۆجین‌و لە نەژادێكەوە بۆ نەژادێكی دیكە دەگۆڕێن. لێرەشەوە دەتوانین بڵێن كە (نەژاد لە چوارچێوەی بایۆلۆجیادا بەو گروپەی خەڵك دەوترێت كە خاوەنی هەندێك تایبەتمەندی فیزیكی بەرچاو ‌و جیاكەرەوەن، كێشەی سەرەكی ناسنامە، دۆزینەوەی تایبەتمەندییە فیزیكیەكانی نەژادە كە لە نەژادێكی دیكەی جیا دەكاتەوە، دەشێت مرۆڤ لە سەر بنەمای تایبەتمەندیەكانی وەك رەنگی پێست، جیاوازی روخسار، جیاوازی پەیكەر خۆی لەوانی دیكە جیا بكاتەوە)(حمید عچدانلو ، اشنایی با مفاهیم اساسی جامعە شناسی ، ص 611).
بەڵام لەگەڵا ئەوەشدا دیاریكردنی نەژاد‌و ناسنامەی نەژادی بێ كێشە نییە، بەڵكو لە دەستنیشانكردنی ناسنامەی نەژادیدا چەندین ئاستەنگ سەرهەڵدەدەن لە هەر دووو رووی بابەتی‌و خودییەوە، بابەتی بەمانای گۆڕانی پێورەكانی جیاكردنەوەی نەژادو خودیش بەواتای هەڵوێستی مرۆڤ بەرامبەر بە ناسنامە نەژادییەكەی. هەندێك لە ئەنترۆپۆلۆجیستان‌و بایۆلۆجیستان پێیانوایە بە گۆڕانی ژینگەی سروشتی، گۆڕان بە سەر پێوەر‌و تایبەتمەندییە بایۆلۆجییەكانیشدا دێت(مەعریفەی هاوچەرخ ئەوەی نیشانداوە كە تایبەتمەندییە بایۆلۆجییە بۆماوەییەكان، سەرەڕای سروشتی بۆ ماوەییان، بەو فاكتەر‌و ژینگەیە كاریگەر دەبن  كە كاریگەری خۆراك لە خۆیاندا هەڵدەگرن لە شێوەی مادەی كانزایی‌و ڤیتامین بە پێی ئەو رێژەیەی كە دەچێتە جەستەوە، هەموو ئەمانەش، بۆ نمونە كاریگەریان لە سەر درێژی باڵا دەبێت)( د. تقی الدباغ و د. قیس نوری النعمە،علم الانسان الگیعی ، ص15). بەڵام هەرچی لایەنی خودییە، ئەوا پەیوەستە بە تێكەڵبوونی خۆویستانەی نەژادەكان بە یەكتری، بۆ نمونە (لە ئەمریكای ساڵانی 1980دا ئەگەر كەسێك بەهۆی تێكەڵی نەژادی دایك‌و باوكی، نەیتوانیایە وەڵامی بە ناسنامە نەژادییەكەی بدایەتەوە، ئەوا لە سەر ناسنامەی نەژادی دایكی دایاندەنا، بەڵام لە ساڵانی 1970دا نەژادی باوكییان وەك ناسنامەی نەژادی دادەنا)( حمید عچدانلو اشناسی با مفاهیم اساسی جامعە شناسی، ص612).
سەرەڕای هەموو ئەو جیاوازییە بایۆلۆجیانەی كە لە نێوان نەژادەكاندا هەیە، هەندێك لە زانایان پێداگری لە سەر ئەوە دەكەن كە ئەو جیاوازیانە جیاوازین لە روخسارو دەرەوەی مرۆڤدا، بەڵام لە رووی پێكهاتەی ناوەوە، بە تایبەتی پێكهاتەی عەقڵی، هیچ جیاوازییەك لە نێوان نەژادەكاندا نییە‌و هەموویان وەك یەك وان. ویلیەم ئۆگبێرن‌و مایەر نیمكۆف لەم بارەیەوە دەڵێن: (بە پێچەوانەی بانگەشەی نەژاد پەرستەكانەوە، ناتوانرێت هیچ نەژادێك لەوانی دیكە بە سەربەخۆتر‌و پاكتر بزانرێت، نەژاد فاكتەری بەهێزكردنی تاك یا خود ژیانی گروپ نییە، نەژادگەرایی بونیادێكی زانستی نییە‌و تەواو لە دەمارگیرییەكی بوهیمیانەوە سەرچاوە دەگرێت)(ویلیام اگبرن، مایرنیمكوف، زمینە جامعە شناسی، ص 123).
وەك پێناسەی ناسنامەی نەژادیش دەتوانین بڵێن ئەو جۆرەیە لە ناسنامەی دەستەجەمعی كە لە سەر بنەمای كۆمەڵێك تایبەتمەندی‌و سیفەتی جەستەیی‌و فیزیكی دیاریدەكرێت‌و نەژادەكان لە یەكتری جیادەكاتەوە.

 

سەرچاوەكان

1- وریا قانیع، ناسیۆنالیزم و سەفەر، چاپخانەی رەنج، سلێمانی، 2006، چاپی یەكەم.

2-                                                   ئەرنست گیڵنەر و ئەوانی دیكە، رەهەندەكانی ناسیۆنالیزم، وەرگێڕانی لە عەرەبیەوە: ئارام جەمال، خانەی وەرگێڕان، سلێمانی، 2004، چاپی یەكەم.

3-                                                   رەفیق سابیر، كولتورو ناسیۆنالیزم، دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، سلێمانی، 2003، چاپی دووەم..

4- الدكتور تقی الدباغ ، الدكتور القیس نعمە النوری ، علم الانسان الگبیعی . مگبعە جامعە بغداد، 1984، بدوون الرقم گبع.  .

5- فراس السواح ، دین الانسان ، بحپ فی ماهیە الدین ومنشا‌و الدافع الدینی ، دار العلا‌و الدین للنشر وللتوزیع والترجمە ، دیمشق ، سوریا . 2002 ، الگبعە الرابعە

6- كارل منهایم ، علم الجتماع النڤری ، ترجمە الدكتور احسان محمد الحسن ، دار الكتب للگباعە والنشر ، بغداد 1993 ، بدون الرقم الگبع ..

7- نقیولا تیماشیف ، نڤریە علم الاجتماع , گبیعتها و تگورها ، ترجمە : الدكتور محمد عودە و الاخرون ، دارالمعارف ، قاهرە ،1980 ، الگبعە السادسە .

8- یوێ‌خیم واخ، جامعه شناسی دین، ترجمه: دکتر جمشید ێ‌زادگان، تهران، چاپ اول

9- حمید عڤدانلو، ێ‌شنایی با مفاهیم اصلی جامعه شناسی، نشر نی، تهران 1386، چاپ دووم

10- ێ‌نتونی گیدنز، تجدد و تشخص، ترجمه: ناصر موفقیان، نشر نی، تهران 1383، چاپ دوووم.

11- ێ‌نتونی گیدنز، جامعه شناسی، ترجمه: منوچهر صبوری، نشر نی، تهران 1386، چاپ نوزدهم.

12- ولیم اگبرن و مایر نیمکوف، زمینه های جامعه شناسی، ترجمه: ا.ح.ێ‌ریانپور، موسسه انتشارات نگاه ،تهران 1380، چاپ سیزدهم

13- استیفانی گرت، جامعه شناسی جنسیت، ترجمه: کتایون بقایی، نشر دیگر، تهران 1382، چاپ دووم.

14- ر. و. كو نوێل، پرسی جێندەر، و لە سویدیەوە: مەرزە جەوانمەرد، سەردەمی رەخنە. ژ.4 . هاوینی 2006، لە بڵاوكراوەكانی دەزگای چاپ‌و پەخشی سەردەم سلێمانی.

15- نینیان سمارت، ئایین‌و سیاسەت، و: یاسین عمر، ژمارە9-10، 2001، هەولێر، لە بڵاوكراوەكانی سەنتەری روناكبیری نما.

16- مەریوان وریا قانیع، نەتەوە‌و ناسیۆنالیزم، رەهەند ژمارە16-17، 2004 لە بڵاوكراوەكانی نێوەندی رەهەند بۆ لێكۆڵینەوەی كوردی، سلێمانی

17- ارنست غیلنر، الانتقال الی العصر القومیە، ترجمە: دكتور مجید الراچی.مجلە النهج، عدد(  ) صیف 1999، دار المدی للپقافە و النشر،دمشق، سوریە.

 

 
رۆشنگەری
وتار‌و بۆچوون

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت

سەعید کاکەیی

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین

مەریوان عەلی

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون

هەردی عەلی

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا...

ئاسۆ ئه‌مین

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی

سه‌وسه‌ن هیرانی

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە

سەعید کاکەیی

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز

مه‌ریوان عه‌لی

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌

سه‌لام مارف

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت

سه‌لام مارف

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری

بێستون محمو‌د

 
رؤشنطةرى

C 2010 All right reserved, roshngari.com