head

 

 

 

دەروازەیەك بۆ ناسینی فەلسەفەی سیاسی – ئەخلاقی لایبرتاریانیسم

 

 

 

یەعقووب نێعمەتی

 

لایبرتاریانیسم چییە؟ چۆن دەڕوانێتە پرسی دەسەڵاتی یاساو ئاڵوگۆڕی كالۆكان؟ تاك چ پێگەیەكی لەم قوتابخانەدا هەیە؟ تیۆرە بنچینەییەكانی كامانەن؟ تێڕوانینی بۆ یاسای كەسێتی، دیسیپلین، یاسا، دەوڵەت، بازاڕ، بەرهەمهێنان، ئاشتی، جەنگ، بەرژەوەندییەكان¬و ...هتد چۆنە؟ ئەم نوسینە دەیەوێ لە روانگەی لایبرتاریانەكانەوە ئەم بابەتانە بەسەربكاتەوە.

لە راستیدا لایبرتاریانیسم (Libertarianism) فەلسەفەیەكی  نوێی سیاسییە. ئەگەرچی رەگەكانی ئەم واتایە لە مێژووی كەونارای ئەندێشەدا هەیە، بەڵام تەنیا لەم چەند دەیەی دواییدایە كە ئەم فەلسەفە سیاسییە فۆڕمێكی تۆكمە و یەكگرتووی پەیدا كردووە.

لایبرتاریانیسم لە گۆڕەپانی سیاسی و كۆمەڵایەتیی كۆمەڵگادا لە سەرجەم ئازادییە مەدەنییەكان پشتگیری دەكات و دژایەتی لەگەڵ هەموو هەنگاوەكانی دەوڵەت بۆ شكڵدان و لە قاڵبدانی ژیانی شارۆمەندان دەكات. لە بواری ئابووریدا دژی مافی دەوڵەت بۆ بەرتەسككردنەوەی بازرگانییەو بەمپێیە لە حاڵەتێكدا كە شارۆمەندان خوازیاری دانی ئارەزومەندانەی ماڵیات نەبن، نابێ ناچار بەم كارە بكرێن. لایبرتارییەكان دەوڵەت بەپیرۆز نازانن و بەڵكو لەسەر ئەو بڕوایەدان كە دەوڵەت بەتەنیا دامەزراوەیەكە كە بە كەڵكوەرگرتن لە یاسا، هێزی پاوان كردووە. سەرەكیترین پرسیاری لایبرتارییانەكان ئەمەیە كە پاساوی شیاوی بەكارهێنانی هێز لە لایەن دەوڵەتەوە چییە؟ و بەمشێوەیە وەڵام دەدەنەوە كە هێزی دەوڵەت تەنها بۆ پارێزگاریكردن لە شارۆمەندان لە بەرانبەر بەكردەدەرهێنانی هێز و هەڵخەڵەتاندن لە لایەن دیترانەوە پێویستە. لەم سۆنگەوە پێویستە هەر شارۆمەندێك سەربەست بێت تا خۆی چارەنووسی خۆی دیاری بكات¬و نابێ دەوڵەت دەستێوەردان بكات لەو كردە دڵخوازانەی كە تاكەكان لە نێوان خۆیاندا پێكیدەهێنن. كۆڵەكەی بنەڕەتیی لایبرتاریانیسم بریتیە لە مافی تاك بۆ بەدواداچوونی ئامانجە تایبەتییەكانی خۆی بەبێ زۆرملێی ئەوانیدی.

لایبرتاریانیسم جەخت لەسەر حكومەتی یاساو ئاڵوگۆڕی ئازادی كاڵاو خزمەتگوزاری¬و ئەندێشە دەكات. لائۆتسەی حەكیم، ئەرەستوو، جۆن لۆك، هێربێرت ئێسپێنسێر، فرێدریك هایك، موورای راتبارد، میڵتۆن فریدمەن¬و ئاین راند لە ریزی ئەو كەسانەن كە رەگە فیكرییەكانی لایبرتاریانیسم پێكدێنن.  "هێربێرت ئێسپێنسێر" لە بەرهەمەكانیدا تاك لەبەرامبەر دەوڵەت دادەنێت و لەو بڕوایەدایە كە كۆمەڵگا گەشەی خۆڕسك و تۆكمەی هەیە. "فرێدریك هایك" ئابوریناس و براوەی خەڵاتی نوبێل، ئیدەی "دیسیپلینی خۆڕسك"ی خۆی هاوئاهەنگ لەگەڵ دەستی نەبینراوی "ئادام سمیپ" ناودێردەكات و لەوبڕوایەدابوو كە بەپێی ئەسڵی هەڵبژاردنی سروشتی ، رێسا و دامەزراوەگەلێك كە خۆڕاگتر لەوانیتر بن، دەگەشێنەوە و دەبنە هۆی چوونەسەرەوەی رێژەیی حەشیمەت و زەنگین دەبن. "مۆرای راتبارد" رای وابوو كە دەوڵەت لە رێگەگەلی زۆرەملێی وەك چاودێریكردنی نرخەكان، ئیجازەدان، تەعرەفە، بەرتەسككردنەوەی كۆچبەری، یاسای كارو...ئابووری سیاسی مۆدێرنی مۆنۆپۆڵكردووە.  "راتبارد" كۆمەڵگای بەسەر دوو چیندا دابەش دەكات كە بریتین لە ماڵیاتدەران و مشەخۆرانی ماڵیات. ناوبراو لە كتێبی "هێز و بازاڕ"دا  بیرۆكراتەكان، سیاسەتمەداران ¬و سەرجەم قازانجبەران لە شەبەكەی دەوڵەت لە ریزی چینی مشەخۆرانی ماڵیات جێگیر دەكات. ئیدەی كۆمەڵگای ئاناركۆ_كاپیتالیستیی راتبارد كۆتایی بە پاوانكردنی دەوڵەت لە بەكارهێنانی زۆر ، سیستمی ماڵیات و هەروەها سەربازگیری دێنێت و بە قازانجی لەدایك بوونی ئاژانسەكانی گرێبەست بۆ پارێزگاریكردن لە مافی خاوەنداریەتی تایبەتی رەها دەشكێتەوە. 

لە روانگەی لایبرتاریانیسم تاكەكان زاتەن خودی خاوەنداریەتین:بەو مانایەی كە مافێكی رەهایان لەسەر كۆنترۆڵی تایبەتی خۆیان هەیە. تاك نابێ بێ رازی بوونی خۆی بە ئەنجامدانی كارێك ناچار بكرێت. تاكەكان لە مافی تەواوەتی ئازادی لە رەفتاردا بەهرەمەندن. مافەكانی خاوەنداریەتی رەهای تاك، ئەمانەن1- مافی كۆنترۆڵی جەستەی مرۆڤ ، واتە مافی ئازادانەی بەكارهێنانی جەستە و بەرگرتن بە زەوتكردن دیتران بۆ كەڵك وەرگرتن لە جەستەی تاك 2- مافی تۆڵەسەندنەوە لە كاتێكدا كە ئەوانیدی بێ ئیزن لە جەستەی ئەو كەڵك وەردەگرن. 3 –مافی بەكارهێنانی هێز لە حاڵەتێكدا كە ئەوانیدی بیانهەوێ مافی تاك پێشێل بكەن. 4- گەرەنتی كردنی ئەم مافانە بە بێ   هاتنەئارای رێككەوتنێكی  گشتی.

 

مێژوو

”ژۆزێف دژاك" ئاناركۆ كۆمۆنیستی فەرەنسی بۆ یەكەمین جار لە ساڵی 1857 لە نامەیەك بۆ "پیرژۆزف پرۆدۆن" دەستەواژەی لیبرتیر(libertaire) ی بەكارهێنا. سەرەڕای ئەوەی كە هەنووكە زۆربەی ئانارشیستەكان لە دەستەواژەی لایبرتاریان كەڵك وەردەگرن، كەچی بەكارهێنانی ئاسایی ئەم وشە لە وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا پەیوەندییەكی بە سۆسیالیزمەوە نییە. لەم وڵاتە لایبرتاریانیسم بەوێنەی ئەندێشەیەكی سیاسی سەربەخۆ و زۆربەی كاتەكانیش وەك شكڵێك لە لیبرالیسمی كلاسیك وە یان ئەم دوو دەستەواژە بە یەك مانا دەشوبهێندرێت. ئەم واتایە لە بنەرەتدا بۆ لیبرالیسم دەگەڕێندرێتەوە كە لە ئەندێشەكانی رۆشنگەری لە ئەوروپاو لە هزری فەیلەسوفانێكی وەك جۆن لۆك، مۆنتسكیو و ئادام سمیپ"وە سەرچاوە دەگرێت.

"جۆن لۆك" دەقێك لە گرێبەستی كۆمەڵایەتیی پێشكەش كرد كە لە مافی سروشتییەوە سەرچاوەی دەگرت و رۆڵی دەسەڵاتداری لە مافە سروشتیەكان و بە شێوازی مافە مەدەنییەكان دەبینییەوە. مۆنتسكیۆ گریمانەی جیاكردنەوەی هێزەكانی وەك كارەكتەری هاوكێشەكان ئاراستە كرد تا لە سەمپاتی سروشتی هێزی حكومەت بۆ هەڵكشان و پێشێلكردنی مافەكانی تاك بەرگری بكات. "ئادام سمیپ" لەسەر دەستیۆەرنەدانی حكوومەت جەختی دەكردەوە تا تاكەكان بتوانن لێهاتووییە خودادییەكانیان پەروەردە بكەن. "جۆن ستیۆارت میل" رایگەیاند كە هەر تاكێك خاوەنی ئەندێشە و جەستەی خۆیەتی. ناوبراو وێڕای دژایەتیكردنی ملهوڕی زۆرینە ، لەو بڕوایەدایە كە تاك بە كەڵك وەرگرتن لە زۆرترین رادەی ئازادی بە شەرتی دەستێوەرنەدان لە ئازادی دیتران دەتوانێ بەختەوەرییەكانی خۆی بە زۆرترین رادە بگەیەنێت. "پرۆدۆن" لە پێكهێنانی چەشنێكی ئانارشیسمی تێكەڵ بە گرێبەستی كۆمەڵایەتی پشتیوانی دەكات كە ئەم گرێبەستە لە نێوان تاكەكان و دەوڵەتدا نییە و بەڵكو رێككەوتن لە نێوان تاكەكانە. ناوبراو جەختی لەسەر ئەم بابەتە دەكردەوە كە كار تەنیا شكڵی مەشروعی خوڵقاندنی خاوەندرایەتییە.

لە سەرەتاكانی سەدەی بیستەم گرووپێك لە ئابووریناسانی ناسراو بە قوتابخانەی ئوتریش و لەوانە "لۆدیك فۆن میسز"، "فردریك هایك"و " والًتر بلووك" بانگەشەی ئەوەیان كرد كە نیزامی كۆمەڵگەگەرا بەهەر شیۆازێك بێت، لە دژی ئازادییە. "واڵتێر بلووك" ئەسڵی سەرەتایی دەستدرێژینەكردن وەك كۆڵەكەی سەرەكیی لایبرتاریانیسم ناودێر دەكات. وشەی لایبرتاریان كە پێشتر پەیوەندی بە ئانارشیزمەوە هەبوو، لە نیوەی دووهەمی سەدەی بیستەم و لەسەر دەستی خوێندنەوەی سەر لە نوێ، نزیكایەتیەكی زیاتری لە گەڵ لیبراڵ كلاسیكەكان پەیدا كرد.

زۆربەی كاتەكان و بەتایبەت قوتابخانە فیكریەكانی دیكەی وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، لایبرتاریانیسم وەك بزووتنەوەیەكی سەر بە باڵی راست پێناسە دەكەن. لایبرتاریانەكانی ئەمریكاش مەیلی ئەوەیان هەیە تا خاڵی هاوبەش لە گەڵ كۆنەپارێزانی سوننەتی و لیبراڵەكان بدۆزنەوە. سەرەڕای ئەمانەش زۆر كەس لەو بڕوایەدایە كە لایبرتاریانەكان لە پرسە ئابوورییەكان كۆنەپارێز و لە مەسەلە كۆمەڵایەتییەكان لیبڕاڵ دەنوێنن. لایبرتاریانەكانیش دژایەتی هەرچەشنە یاسایەك دەكەن دەربارەی كار و ماف و ئازادییەكانی خاوەنداریەتی. بۆ تێگەیشتنی باشتری لایبرتاریانیسم دەكرێ لە نموداری "دیوید نولان" بنیاتنەری پارتی لایبرتاریانی وڵاتە یەكگرتووەكان كەڵك وەربگیرێت كە لە هێڵە ئاسۆییەكەی ئازادی ئابووری و لە هێڵە ستوونیەكەی، ئازادی تاك دەستنیشان دەكرێت. لە لایبرتاریانە بەناوبانگەكانی دیكە دەكرێ لە راند، مۆرای راتبارد و رابێرت نوزیك ناو ببرێت.

تیۆرە بنەڕەتییەكانی لایبرتاریانیسم لە كۆمەڵگا جیاوازەكانەوە سەرچاوەی گرتووە. سەرەتایترین رەگەكانی ئەم فەلسەفەیە لە چین و یۆنانی كۆن ئاراوە سەرچاوە دەگرێت. دەكرێ ریشەكانی دواتری لایبرتاریانیسم لە بەرهەمەكانی بیرمەندانی سەدەی هەڤدە و هەژدە و لەوانە جۆن لۆك ، دیوید هیۆم، تۆماس جفرسۆن و توماس پین بدۆزرێتەوە.

 

1-       تاكگەرایی: لایبرتاریانەكان تاك وەك تەوەری بنەڕەتی و سەرەكی شیكار دەكەن. تەنها تاكەكان كە بڕیار دەدەن و لە بەرانبەر رەفتارەكانیشیاندا برپرسیارن. ئەندێشەی لایبرتاریان لەسەر بەهای تاك جەخت دەكاتەوە كە ماف و بەرپرسیاریەتییەكانیشی لە خۆی دەگرێت. لەم روانگەوە سەرجەم تاكەكان لە ژن و ئەندامانی جێگیر لە ئایین و رەگەزە جیاوازەكانیش لە پێگە و بەهای ئینسانی بەهرەمەندن.

2-       مافەكانی تاك: لەوروەوەی كە تاكەكان كاراكتێرگەلێكی ئەخلاقین، مافی ئەوەیان هەیە كە ژیان، ئازادی و ماڵیان پارێزراو بێت. ئەم مافانە لە لایەن دەوڵەت یان كۆمەڵگاوە رادەست ناكرێت، بەڵكو ئەمانە مافی سروشتی مرۆڤن.

3- سیستمی خۆڕسك: سیستم لە كۆمەڵگا بۆ مانەوە و گەشەی تاكەكان پێویستە. لە روانگەی لایبرتاریانەكانەوە جیا لە كردە و هەوڵی هەزاران و ملیۆنان تاك بۆ گەیشتن بە ئامانجەكانیان، سیستم لە كۆمەڵگا خودجوش و خۆڕسكە. گرنگترین دامەزراوەكانی كۆمەڵگا واتە زمان، پووڵ و بازاڕ سەرجەمیان خۆڕسك و بێ چاودێریكردن، دامەزراون.

4- حوكمەتی یاسا: لایبرتاریانیسم بەرەڵایی یان چێژگەرایی نییە و بانگەشەی ئەوەش ناكات كە خەڵك دەتوانن دەست بۆ هەر كارێك بەرن و كەسیش هیچیان پێ نەڵێت. بەڵكو لایبرتاریانیسم كۆمەڵگایەكی سەربەستی ژێر دەسەڵاتی یاسای لە دەستوری كاردایە كە تێیدا تاكەكان بۆ بەدواداچوونی ژیانی تایبەتییان ئازادن تا ئەو شوێنەی كە مافی بەرانبەرەكەیان زەوت نەكرێت. حكومەتی یاسا بەو مانایەیە كە یاساكانی كاركردن كە بە شێوەی خۆڕسك لە كۆمەڵگادا دامەزراون، بەسەر تاكەكان دەسەڵاتداری بكەن و دەبێ ئەم یاسانە لە ئازادی تاكەكان بۆ بەدواداچوونی بەختەوەری بە شیۆازی تایبەتیان بەبێ لەبەرچاوگرتنی ئاكام یان دەرەنجامەكان، پارێزگاری بكەن.

5-       دەوڵەتی كەمینە: لایبرتاریانەكان بێزارییەكی تایبەتیان لە دەوڵەت هەیە. هەر لەبەر ئەوە دەیانهەوێ تا دەسەڵات پرژوبڵاو و بەرتەسك بكرێتەوە. بە تایبەت لە رێگەی یاسایەكی بنچینەیی كە دیاریكەر و بەرتەسكەرەوەی ئەو هێزانەیە كە خەڵك رادەستی دەوڵەتی دەكەن. دەوڵەتی لانیكەم، پێداویستی بنەڕەتی سیاسیی لایبرتاریانیسمە.

6-       بازاڕی ئازاد: تاكەكان بۆ گەشە و مانەوە پێویستییان بە بەشداریكردن لە ئابوورییدا هەیە. مافی خاوەنداریەتی، هەڵگری مافی ئالۆگۆڕكردنی موڵك وماڵ لە رێگەی رێكەوتنە دوولایەنەكانە. بازاڕی ئازاد و سیستمی ئابووری ئازاد بۆ بەرهەمهێنانی سەروەت و سامان پێویستن. لایبرتاریانەكان لەو بڕوایەدان كە ئەگەر دەستێوەردانەكانی دەوڵەت لە كردە ئابوورییەكانی تاكەكان بە لانیكەمی خۆی بگات، تاكەكان ئازادتر، سەركەوتووتر و زەنگینتر دەبن.

7-       مەزنییەتی بەرهەمهێنان: بەشێك لە هێزی جوڵەی لایبرتاریانیسم لە سەدەی هەڤدەهەم، پەرچەكردارو كاردانەوە بە ملهوڕان و ئەو ئۆلیگارشییانە بوو كە كەڵكیان لە هێزی كاری بەرهەمهێنانی خەڵكانی دیكە وەردەگرت. لایبرتاریانەكان لە مافی خەڵك بۆ بەهرەمەندبوون لە بەرهەمی كاركردنیان پشتگیریان دەكرد. ئەم هەوڵانە بووە هۆی پشتیوانی لە بەهای كار و بەرهەمهێنان و زیادەبوون و گەشەی چینی مامناوەندی كۆمەڵگای لێكەوتەوە. لایبرتاریانەكان پێش لە ماركسیزم لێكدانەوەیەكیان پێشكەش كرد كە كۆمەڵگای بەسەر دوو چیندا دابەش دەكرد: كەسانێك كە سامانی كۆمەڵگا بەرهەم¬دێنن و كەسانێك كە بە زۆر لێیان دەستێنن. بۆ وێنە "توماس پین" وتوویەتی كە دوو چینی دیاریكراو لە كۆمەڵگادا هەیە: ئەوانەی كە ماڵیات دەدەن و ئەوانەی كە ماڵیات وەردەگرن و لەو رێگەوە گوزەران دەكەن. لایبرتاریانە مۆدێرنەكان لە مافی خەڵكانی بەرهەمهێنەر بۆ بەهرەمەندبوون لە دەستڕەنجەكانیان لە بەرانبەر چینێكی نوێ لە سیاسەتمەداران و بۆرۆكراتگەلێك كە لە هەوڵی داگیركردنی بەرهەمی كاری ئەوانن، پشتگیری دەكەن.

8-       هاوئاهەنگی سروشتی بەرژەوەندییەكان: لایبرتاریانەكان لەو بڕوایەدان كە لە نێوان بەرژەوەندییەكانی كەسانی داهێنەر، ئاشتیخواز و بەرهەمهێنەر لە كۆمەڵگادا هاوئاهەنگییەك هەیە. پێدەچێت كە لە نێوان پلانە تایبەتییەكانی تاكێك لە گەڵ تاكێكی تر تێكەڵاوی دروست بێت، بەڵام بازاڕٍ دەبێتە هۆی ئەوەی كە تاكەكان پلان و بەرنامەكانی خۆیان بگۆڕن. لەم روانگەوە لە هەبوونی سیستمی بازاڕی ئازاد هیچ چەشنە دژواریەكی بەرژەوەندیخوازانە لە نێوان تاكەكاندا پێكنایەت.

9-       ئاشتی: لایبرتاریانەكان بەردەوام لە دژی  موسیبەتی دێرینی جەنگ خەباتیان كردووە و دەزانن كە جەنگ دەبێتە هۆی كوژرانی مرۆڤەكان و ئاڵۆزی لە ژیانی ئابوری و خێزانی دروست دەكات و هێزێكی زیاتر بە چینی دەسەڵاتدار دەبەخشێت. مێژوو نیشانی داوە كە جەنگ دوژمنی هاوبەشی خەڵكانی داهێنەر، ئاشتیخواز و بەرهەمهێنەرە.

 

دەوڵەتی كەمینە

لایبرتاریانیسم لەو بڕوایەدایە كە بەشێكی مەزن لە هێزی دەوڵەتی خۆشگوزەران(رفاە) ی مۆدێرن لە روانگەی ئەخلاقییەوە ناڕەوایە. جیا لەوە بەبڕوای لایبرتاریانەكان كاتێك كە دەوڵەت بەشێك لە سامانی شارۆمەندان وەك ماڵیات وەردەگرێت، لەم حاڵەتەدا مافی تاكەكان پێشێل دەكرێت.  بەشێوەیەكی گشتی بە بۆچوونی لایبرتاریانەكان بەشێكی مەزنی كاركردی دەوڵەت نەرێنییە و دەكرێ  زۆربەی كاركردە پۆزتیڤەكانی دەوڵەت لە رێگەی سازوكارە ئارزومەندانەكانەوە دابین بكرێت و لە ئەگەرە پێچەوانەكەشی بەهیچ شێویەك ناكرێت شێوازە زۆرەملییەكانی دەوڵەت پاساو بدرێت.

 

مینارشیسم و ئاناركۆ- كاپیتالیسم

گرووپێك لە لایبرتاریانەكان كە بە مینارشیست ناوبانگیان دەركردووە، لە سیستمی بەرتەسكی ماڵیات وەرگرتن لە ژێر ناوی جەنگی پێویست بە مەبەستی دابینكردنی بودجەی دامەزراوە گشتییەكان بۆ پارێزگاری كردن لە ئازادییە مەدەنییەكان و هەروەها مافی خاوەنداریەتی پشتیوانی دەكەن. ئەم دامەزراوانە بریتین لە پۆلیس، ئەو هێزە چەكدارە ئارەزومەندانەی دەبنە سەرباز و دادگاكانی دادوەری. لەبەرامبەردا ئاناركۆ- كاپیتالیستەكان لەگەڵ هەرچەشنە سیستمێكی ماڵیات گرتن دژایەتی دەكەن و پاوانكردنی كاروباری پارێزگاری كردن لە لایەن دەوڵەتەوە رەتدەكەنەوە و مەیلیان لەوەیە كە ئەم كاروبارە لەدەست دەوڵەت دەرێنن و بە گرووپ و دامەزراوە تایبەتییەكان رادەست بكەن. ئەوان لەو بڕوایەدان كە ئەم بانگەشەی مینارشیستەكان لەهەمبەر پاوانكردنی زۆرەملی لە چوارچێوەكی بەرتەسك، ناواقعییە و هەر چەشنە پاساوهێنانەوەیەكی دەوڵەتی ستەمكار بە  قازانجی دەوڵەتی بەهێز و مەترسیداردا دەشكێتەوە. سەرەڕای هەموو ئەمانە چ مینارشیستەكان و چ ئاناركۆ-كاپیتالیستەكان، ئەو دەوڵەتانەی كە بوونیان هەیە  بە داسەپاو و رێگر دەشوبهێنن.

 

رابێرت نوزیك

رابێرت نوزیك وەك گرنگترین بیرمەندی هاوچەرخی لایبرتاریانی لەو بڕوایەدایە كە پێویستە دەوڵەت بە توندی بەرتەسك بكرێتەوە و كارەكانی لە چوارچیۆەی پشتیوانی پۆلیسی، بەرێوەبردنی گرێبەستەكان، بەرگری نەتەوەیی و بەڕێوەبردنی دادگاكانی دادوەری بەرتەسك بكرێتەوە. ئەركەكانیتر كە زۆرتر لە لایەن دەوڵەتە مۆدێڕنەكانەوە ئەنجام دەدرێت و لە وانە پەروەردە، دابینكردنی كۆمەڵایەتی، خۆشگوزەرانی و...، رادەستی  دامەزراوە ئایینیەكان، دامەزراوە خێرخوازانەكان و دامەزراوە تایبەتییەكانەوە بكرێت.  زۆربەی لایبرتاریانەكان ناكارامەیی بۆرۆكراسی دەوڵەتی و ئەزموونەكانی خراپی هەنگاوەكانی دەوڵەت لە روبەرووبوونەوە لەگەڵ كێشەگەلێكی وەك هەژاری ، پیس بوونی سروشت و ...وەك پاساوێك بۆ بەرتەسككردنەوەی دەوڵەت ناودێر دەكەن.

"نوزیك"یش لەسەر ئەم قسانە پێداگری دەكات و بەڵام بەرگریكردنی ناوبراو لە لایبرتاریانیسم، بەرگریكردنێكی ئەخلاقیانەیە. لە روانگەی ناوبراوەوە سەرەڕای هەبوونی بەرژەوەندی پراكتیكی كۆمەڵگای لایبرتاریانی، بەهێزترین بەرگریكردن لە وەها كۆمەڵگایەك ئەوەیە كە ئەم بەرگریكردنە رێزگرتنی جیدی لە مافەكانی تاكی لێبكەوێتەوە.

بەبڕوای "نوزیك" پلان و بەرنامەكانی دەوڵەتی خۆشگوزەرانی مۆدێرن نا ئەخلاقییە، نەك تەنیا هەر لەبەر هۆكاری ناشیاوبوون و ناكارامەیی، بەڵكو بەوهۆیەی كە وەها دەوڵەتێك شارۆمەندان دەكا بە كۆیلەی خۆی. تەنیا شێوازێك لە دەوڵەت كە لە روانگەی ئەخلاقییەوە پاساوی بۆ دێتەوە، دەوڵەتی لانیكەم یان دەوڵەتی پارێزەری شەو كە لەلایەن پۆلیس، هێزە سەربازییەكان و دادگاكانی دادوەری لە شارۆمەندان لەبەرامبەر دزی و فریو پارێزگاری دەكات و هیچ كارێكی دیكە جیا لەمە ئەنجام نادات.

 

 

لایبرتارییەكان و پرسی خاوەنداریەتی كردنی سەرچاوە سروشتییەكان

لایبرتاریانیسمی راست-شێوازی سوننەتی لایبرتاریانیسم- لەو بڕوایەدایە كە سەرچاوە سروشتییەكان لە بنەڕتدا بێ خاوەنن و دەكرێ بێ رازیكردنی كەسەكانی دیكە و یان بێ رادەستكردنی بەشێك لەم سەرچاوانە بە دیتران، بەدەستەوە بگیرێت. بە واتایەكیتر هەر كەسێك كە سەرەتا سەرچاوە سروشتییەكان بدۆزێتەوە، یان كار لەسەری بكات و یان پێش لە هەموو كەس بانگەشەی موڵكایەتییەكەی بكات، دەبێتە خاوەنی ئەو سەرچاوانە.

لایبرتاریانە راستە دەمارگرژەكانی وەك "مۆرای راتبارد" دەڵێن كە لەمبارەوە هیچ چەشنە مەرجێكی پێویست بوونی نییە و سەرچاوە سروشتییەكان بە ئاسانی لە دەست هەموواندان. لە لایەكیترەوە كەسانێكی وەك "رابێرت نوزیك" لەو بڕوایەدان كە داگیركردنی سەرچاوە سروشتییەكان كاتێك شەرعییەتی هەیە كە بە رادەی پێویست و شیاو بوونیان هەبێت. بەو مانایەی كە نابێ بارودۆخی ژیانی هیچ كەس بەهۆی خاوەنداریەتی دیتران خراپتر بێت.

لە بەرامبەردا لایبرتاریانە چەپەكان لەسەر ئەو بڕوایەدان كە هەموو ئەندامانی كۆمەڵگا بەشێوەیەكی یەكسان خاوەنی سەرچاوە سروشتییەكانن، كەواتە خاوەنداریەتیكردنی سەرچاوە سروشتییەكان تەنیا بە رەزامەندی دیتران یان رادەستكردنی بەشێكی بەدیتران، شەرعییەتی هەیە. هەمووان بە شیۆەیەكی یەكسان خاوەنی سەرچاوە سروشتییەكانن و بەكارهێنان و موڵكایەتییان گرێدراوەتەوە بە بڕیاردانی بە كۆمەڵ( دەنگی زۆرینە). گرووپێك لە لایبرتاریانە چەپەكان لەو بڕوایەدان كە تاكەكان بە مەرجی دانی نرخ لە كێبەركێیەكی گشتگیردا دەست بەسەر سەرچاوە سروشتییە بێ خاوەنەكاندا بگرن.  بە زمانێكی ¬تر مافی خاوەنداریەتیكردنی سەرچاوە سروشتییەكان بە موڵك دەدرێت( لە كاتی دژایەتیكردن بۆ فرۆشتنی) و داهاتی بەدەستهاتوو لەم مامەڵەو ئاڵوگۆڕەكان بە شێوەیەكی یەكسان لە نێوان هەموواندا دابەش دەكرێت وە یان بۆ بردنەسەرەوەی دەرفەتەكانی ژیانێكی باش تەرخان دەكرێت.

 

و:هیوا سەلیمی

 

 
رۆشنگەری
وتار‌و بۆچوون

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت

سەعید کاکەیی

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین

مەریوان عەلی

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون

هەردی عەلی

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا...

ئاسۆ ئه‌مین

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی

سه‌وسه‌ن هیرانی

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە

سەعید کاکەیی

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز

مه‌ریوان عه‌لی

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌

سه‌لام مارف

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت

سه‌لام مارف

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری

بێستون محمو‌د

 
رؤشنطةرى

C 2010 All right reserved, roshngari.com