head

 

 

 

سۆسیۆلۆجیاو تیۆری مۆدێرنی سیستەمەكان

 

 

 

ئـاسۆ ئەمین

لەكاتێكدا لەزۆربەی كێڵگە جیاوازەكاندا تیۆری سیستەمەكان پشتگیری لێدەكرێت، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا مێژووییەكی هەڵبەز‌و دابەز(سەركەوتن‌و تێكشكان)ی هەیە(Baecker,2001). زیاد لەدوو دەیە هەتاوەكو مردنی لەساڵی 1998، زانای ئەڵمانی نیكلاس لوهمان سەرسەختانە خەریكی پێشخستنی تیۆری سیستەمەكان بوو(ئەو خۆی حەزی دەكرد بوترێت تیۆری سیستەم)، ( هەرچەندە كارەكەی  لەنزیكەوە نەناسراوە یان كاریگەری نەبوە، بەڵام كینیس بەیلیش(1990،1994،1997) بەشدارییەكی بەرچاوی هەبوە لەم پێشخستنەدا). چەند ساڵێك لوهمان نەناسراوبو‌و بەنەناسراوی كاریدەكرد، بەڵام ئالەم نزیكانەدا كارەكانی تابێت ناوبانگێكی گەورەی جیهانی بەدەستدێنن.

 هەربۆیەم ئەم بەشە، بەشێوەیەكی بەرفراوان تەرخانكراوە بۆ بیركردنەوەی لوهمان. هەرچەندە، بەرلەوەی دەست بەم  كارەبكەین، گفتوگۆ دەكەین لەسەر هەندێك ئایدیا‌و روانگەی كارەكانی زانا واڵتەر بوكلی(1967)، بەتایبەتی سۆسیۆلۆجیا‌و  تیۆری مۆدێرنی سیستەمەكانی.

 

ئەو دەسكەوتانەی كەلە تیۆری سیستەمەكانەوە بەدەستهاتون

بابەتی سەرەكی كەلای بــوكلی باسیلەوەكراوە ئەوەیە كە سۆسیۆلۆجیا دەبێت چی لەسیستەمی تیۆرەكانەوە بەدەستبێنێت**. یەكەم، چونكە تیۆری سیستەمەكان لەزانستە هاردەكانەوە(سرووشتیەكان) بەدەستهاتوە‌و هەروەها لەبەرئەوەی لەچاوی بانگەشەكەرانی ئەم تیۆرەوە، دەكرێت تیۆری سیستەمەكان تەتبیقكرێت بەسەر گشت رەوشتەكان‌و زانستە كۆمەڵایەتیەكاندا، بەڵێنی لێكدانەوەی هاوبەشی داوە بەم زانستانە. دووەم، تیۆری سیستەمەكان فرەئاستە‌و دەكرێت بەشێوەیەكی زۆر یەكسان جێبەجێكرێت بەسەر بچوكترین هێڵكاری‌و گەورەترین هێڵكاریدا، بەسەر زاتیترین شت‌و بابەتیترین شتدا، تەنانەت بەسەر بوارەكانی جیهانە كۆمەڵایەتیەكەدا. سێیەم، تیۆری سیستەمەكان بایەخی پێدەدرێت لە پەیوەندییە جۆراوجۆرەكانی  زۆرێك لە بوارەكانی ژیانی كۆمەڵایەتیداو بەم شێوەیە دژبە شیكاری پلەپلەبونی جیهانە كۆمەڵایەتیەكە دەوەستێتەوە.

 

ووتوێژی تیۆری سیستەمەكان ئەوەیە كە پەیوەندییە ئاڵۆزەكانی نێوان بەشەكان ناكرێت مامەڵەی لەگەڵبكرێت لە دەرەوەی چوارچێوە گشتییەكە. تیۆریستە سیستەمیەكان ئەو ئایدیایە رەتدەكەنەوە، كە پێیوایە كۆمەڵگا یان هێڵكاریە گەورەترەكانی كۆمەڵگا دەبێت وەك فاكتی كۆمەڵایەتی یەكگرتوو مامەڵەی لەگەڵبكرێت، بەڵكو لەبری ئەوە تەركیزخراوەتە سەر پەیوەندییەكان یاخود پرۆسێسەكان لە ئاستە جیاجیاكانی ناو سیستەمە كۆمەڵایەتیەكاندا. بوكلی، ئەم تەركیزكردنە بەمشێوەیەی خوارەوە تەفسیردەكات: "ئەو جۆرە سیستەمەی كە ئێمە بایەخی پێدەدەین رەنگە بەشێوەیەكی گشتی تەفسیر بكرێت بەپێكهاتەیەكی توخمەكان یاخود كۆمەڵێك لەتوخم‌و ئیلیمێنتەكان كە بەشێوەیەكی راستەوخۆ یان ناراستەوخۆ پەیوەستە بە تۆرێك كاری سەبەبیەوە، بەوەی كە هەر كۆمەڵەیەك بەلایەنیكەمەوە بەهەندێكی كەلە كۆمەڵەكانی دیكەوە بەشێوازێكی زۆر ناجێگیر‌و لەهەركاتێكی تایبەتدا بەیەكەوەبەستراون(Bukley, 1967:41) .

ریچارد بۆڵیش(Richard) تێگەیشتنێكی روونی خستۆتەڕوو لەسەر شێوازی پەیوەندی  سیستەمە تیۆرییەكان، یاخود ئەوەی كەخۆی پێیدەڵێت تیۆری گشتی سیستەمەكان(GST):

"تیۆری گشتی سیستەمەكان(GST) لەگەڵ ئەو تێگەیشتنە پرۆسیسییە واقیعیەی كە هەیەتی بەشێوەیەك كە لەبنەڕەتدا پێكهاتووە لە كۆمەڵێك پەیوەندی نێوان پەیوەندییەكان(relationships)، كەئەمە وێنا دەكرێت بە چەمكی هێزی راكێشان(gravity) لە فیزیای مۆدێرندا. زاراوەی هێزی راكێشان وەك قەوارە یان یەكەیەكی تەواو تەفسیر ناكرێت، لەراستیدا شتێك نیە(شتێكی بەرجەستە) ناوی هێزی راكێشان بێت، بەڵكو هێزی راكێشان كۆمەڵە پەیوەندییەكە. بیركردنەوە لەم پەیوەندییانە وەكئەوەی یەكە یان كیانبن دەبێت بەشت بكرێن یان بەرجەستە بكرێن...مامەڵەكردن لەگەڵ تیۆری گشتی سیستەمەكاندا(GST) پێویستی بەوەیە كە سۆسیۆلۆجیستەكان پەرەبدەن بە لۆژیكی پەیوەندییەكان‌و لەچوارچێوەی پەیوەندییەكاندا تصوری واقیعە كۆمەڵایەتییەكە بكەن(Ball,1978:66)."

چوارەم، مامەڵەكردن لەگەڵ سیستەمەكان دەیەوێت هەموو لایەنەكانی سیستەمەكانی سۆسیۆ كەلتورەكە لەچوارچێوەیەكی پرۆسێسیدا سەیربكرێت، بەتایبەتی وەك ئەوەی تۆڕێك لەزانیاری‌و كۆمیۆنیكەیشن بن.

پێنجەم، ئەوەی كە زۆر گرنگە، بێگومان ئەوەیە كە تیۆری سیستەمەكان لەبنەڕەتدا شێوازێكی تەكامولی هەیە. بوكلی، لەو پێناسەی كەلەم روانگەیەوە كردویەتی، وایدەبینێت كەتیۆری سیستەمەكان پێكهاتووە لە  ستراكچەرە گەورەكان‌و سیستەمە سیمبولییەكان، كار‌و كارلێكردن، هەروەها هۆشیاری‌و ئاگایی زاتی. زانا بۆڵیش، قایلە بەم ئایدیای یەكگرتن‌و تەكامولیەی ئاستەكان، بەوەی كەدەڵێت( تاك‌و كۆمەڵگا وەكو یەك رەفتاردەكەن، نەك وەك قەوارە‌و كیانی لەیەكترجیا، بەڵكو هەردووكیان پێكەوە كێڵگەكان پێكدەهێنن، كەئەمە لەرێگەی فیدباك یاخود رەنگدانەوە جۆراوجۆرەكانی پرۆسەكانەوە دەبەسترێنەوە)(1978:68). لەواقیعدا، تیۆری سیستەمەكان هاوساز‌و گونجاوە لەگەڵ ئەو تەكامولەی كە بــوكلی رەخنەی دەگرت لەخولیای سۆسیۆلۆجیستانی تر لە تەفسیركردن و  جیاكارییەكانی نێوان ئاستەكان:

"ئێمە تێبینی ئەو خولیایەمان كردوە كەلە سۆسیۆلۆجیادا زۆرە، لەسەر ئەوەی سورن لەسەر ئەو شتەی كە پێیدەڵێن شیكردنەوەی جیاكاری  لەنێوان تاكایەتی‌و (رەنگە ئەمە زۆر سەرەكی بێت) سیستەمە سیمبولییەكان(كەلتور)، هەروەها قاڵبەكانی پەیوەندییە كۆمەڵایەتیەكان(سیستەمە كۆمەڵایەتیەكان)، هەربۆیە كاری واقیعی پێشنیاركەرانی شیكردنەوە‌و تەفسیری جیاكاری وادەردەكەون كە لە پراكتیكدا ناراست بن یاخود لاوازبن‌و بەرگەی رەخنەنەگرن(Buckley, 1967:101)."

(هەرچۆنێك بێت، بوكلی، لێرەدا عادل نیە، چونكە ئەویش لەكارەكەیدا زۆرجار هەمان شتی ئەنجامداوە، تەفسیركردنی جیاجیا یاخود ناتەكامولی  وادیارە كەبەلای تیۆریستانی سیستەمییەوە مەقبول بووە بەوەی كە یەكێكیان ئەم جۆرە جیاكارییەیانكردوە بۆئەوەی  تیگەیشتنێكی باشتر بخەنەڕوو لەسەر پەیوەندییە ناوەكییەكانی نێوان بوارە جۆاروجۆرەكانی ژیانی كۆمەڵایەتی)

دواشت، ئەوەیەكە، تیۆری سیستەمەكان دەیەوێت لەچوارچێوەیەكی داینامیكیدا جیهانە كۆمەڵایەتییەكە ببینێت، لەگەڵ ئەوەی  زیاد لەئلستی خۆی بایەخبدەن بە سۆسیۆكەلتورەكان‌و داینامیكەكان بەشێوەیەكی گشتی(Buckley,1967:39).

 

هەندێك پرەنسیپی گشتی (Some general principles)

بــوكلی گفتوگۆی دەكرد لەسەر پەیوەندی نێوان سیستەمە كەلتورییەكان‌و سیستەمە میكانیكیەكان‌و هەروەها سیستەمە ئۆرگانییەكان.بــوكلی تەركیزی خستبوەسەر دیاریكردنی جیاوازی بنەڕەتی نێوان ئەم سیستەمانە، كەلە چەند روویەكەوە زنجیرەیەكی بەردەوام لە سیستەمە میكانیكیەكانەوە دەچێت بۆ سیستەمە ئۆرگانیەكان‌و لەوێشەوە بۆ سیستەمە كەلتوریەكان، واتە لە سادەترینەوە بۆ ئاڵۆزترینی بەشەكان، لە كەمترین بەشی ناجێگیرەوە بۆ بەشێك كە زۆرترین ناجێگیری هەیە، هەروەها لەنزمترین پلە بۆبەرزترین پلەی لەو بەشانەی كە دەكرێت ببەسترێنەوە بەسیستەمە گشتییەكەوە.

لەئاستەكانی دیكەدا، سیستەمەكان لەرووی جۆرایەتییەوە لەیەكتر جیاوازن تا ئەوەی كە هەروا بەسانایی لەڕووی چەندایەتییەوە ئەو جیاوازییەیان دەردەكەوێت. لە سیستەمە میكانیكیەكاندا، پەیوەندی ناوەكی نێوان بەشەكان لەسەر گواستنەوەی ووزە راگیراوە. بەڵام لە سیستەمە ئۆرگانییەكاندا، پەیوەندی ناوەكی نێوان بەشەكان تارادەیەكی زۆر لەسەر ئاڵوگۆڕی زانیاری بنیاتنراوە تاوەكو لەسەر ئاڵوگۆڕی ووزە. لەناو سیستەمەكانی سۆسیۆكەلتورەكەشدا، پەیوەندی نێوان بەشە ناوەكییەكان زۆرتر لەسەر ئاڵوگۆڕی زانیاری بنیاتنراوە.

هەروەها ئەم سێ‌ جۆرەی سیستەمەكان(میكانیكی‌و ئۆرگانی‌و سۆسیۆكەلتوری) لەرووی كرانەوە‌و داخرانیشیانەوە لەیەكتر جیاوازن، واتە پلەی ئاڵوگۆڕی ناوەكی لەگەڵ بوارەكانی  ژینگە فراوانەكانیاندا لەیەكتری جیاوازە. ئەو سیستەمەی كە زۆرترین پلەی كرانەوەی هەبێت باشتر دەتوانێت وەڵام‌و ئیستیجابەی ئیختیارانەی هەبێت  بۆ بوارێكی گەورەتر‌و درێژتری شتە جۆراوجۆرەكانی ژینگەكە.

بۆیە، دەبینین سیستە میكانیكیەكان دەیانەوێت داخراوبن، سیستەمە ئۆرگانیكەكان كراوەترن‌و سیستەمە سۆسیۆكەلتورییەكانیش لەهەردوو سیستەمەكەی دیكە كراوەترە(وەك لەمەولا دەبینین، لوهمان لەگەڵ ئەم خاڵەی كۆتایدا نیە). پلەی كرانەوەی سیستەمێك پەیوەستە بەدوو چەمكی گرنگی دیكەوە لەناو تیۆری سیستەمەكاندا، كە ئەوانیش چەمكی ئینترۆپی(entropy) خولیای سیستەمەكان بەرەو شێوازی‌و تێكچون، هەروەها چەمكی نیجێنترۆپی (negentropy) خواست‌و خولیای ستراكچەری سیستەمەكانە بەرەو ئاڵۆزبون(Bailey,1990).

 سیستەمە داخراوەكان بەرەو شێواوبوون (ئەنترۆپی)دەچن، لەكاتێكدا سیستەمەكراوەكان دەیانەوێت بەرەو ئاڵۆزبوون بچن(نیجێنترۆپی)، سیستەمە سۆسیۆكەلتورییەكانیش پێكهاتەیەكی گرژ‌و ئاڵۆزتریان هەیە تاوەكو دوو سیستەمەكەی تر. دواشت ئەوەیە  سیستەمە سۆسیۆكەلتورییەكان دەتوانن بە شێوەیەكی مەبەستدارانە‌و بەئامانجەوە بگەڕێن چونكە ئەوان فیدباكێكیان لەژینگەكەوە وەرگرتوە بەوەی كە رێگەیان پێدەدات بەردەوام بەدوای ئامانجەكانیان بگەڕێن.

فیدباك لایەنێكی بنچینەیی لێكدانەوەی ئەو سیستەمی كۆنترۆڵكردنەیە(سایبەرنێت)كە تیۆریستە سیستەمییەكان بۆ سیستەمە كۆمەڵایەتیەكان هێناویانە. ئەمە بە پێچەوانەی لێكدانەوە‌و تەفسیری هاوسەنگیانەیە(equilibrium)، كە زۆربەی سۆسیۆلۆجیستانی پێناسراوە (بۆ نمونە، پارسۆنز) كە بەشێوەیەكی مەبەستدار لەسیستەمەكاندا كاریانپێكردوە.

بەكارهێنانی فیدباك (ئاماژە یاخود سەدا یان زایەڵە، لەكوردیدا فیدباك ئەو مانایانەی هەیە) وایكرد لە تیۆریستە سیستەمییەكان كە بتوانن مامەڵەبكەن لەگەڵ گەشەو پەرەسەندن‌و بەریەككەوتن‌و گۆڕانە كتوپڕەكاندا. كرانەوەی سیستەمێكی كۆمەڵایەتی  بۆ ژینگەكەی‌و فشاری فاكتەرە ژینگەییەكانی سەر ئەو سیستمە جێگەی بایەخی گرنگی  تیۆریستە سیستەمییەكانە(Bailey,2001).

هەروەها جۆرا‌وجۆری پرۆسێسە ناوەكیەكانی سیستەمە كۆمەڵایەتیەكانیش كاریگەری هەیە. ئەم دوو چەمكە لێرەدا باسكراون‌و روونكراونەتەوە، كە ئەوانیش چەمكی مۆرفۆستاستیز (morphostasis)‌و مۆرفۆجێنەسیز(morphogenesis)ن، مۆرفۆستاستیز بۆ ئەو پرۆسێسانە دەگەڕێتەوە كە یارمەتی مانەوەی سیستەمەكە دەدەن، لەكاتێكدا مۆرفۆجێنەسیز ئەو پرۆسانە دەگرێتەوە كە یارمەتی گۆران‌و زیاتر ئاڵۆزبونی سیستەمەكە دەدات.

 سیستەمە كۆمەڵایەتیەكان زیاتر‌و زیاتر بەرەو ئاڵۆزبون گەشەدەكەن، هەروەها سیستەمە نێوەندیەكانیش(mediating systems)، كە دەچنە نێوان هێزە دەرەكییەكان‌و چالاكی سیستەمەكانەوە. هەندێك لەم سیستەمە نێوەندیانە یارمەتی مانەوەی سیستەمەكە خۆی دەدەن، هەندێكی دیكەیان یارمەتی گۆرانی دەدەن. ئەم سیستەمە نێوەندیانە زیاتر‌و زیاتر گەشەدەكەن بەرەو ئۆتۆنۆمبون‌و سەربەخۆیی‌و دیاریكردنی چالاكییەكانی سیستەمەكە. بەواتایەكی تر، ئەم سیستەمە نێوەندیانە رێگە بە سیستەمە كۆمەڵایەتیەكە دەدەن، كە كەمتر پشتببەستن بە ژینگەكە.

ئەم ئاڵۆزبونەی سیستەمە نێوەندیەكان بەچەند وەزیفەیەكی جۆراوجۆر نمایشدەكرێت لەناو سیستەمە كۆمەڵایەتیەكەدا، بۆ نمونە ئەو سیستەمە نێوەندیانە رێگەدەدەن بەسیستەمە كۆمەڵایەتیەكە بۆ ئەوەی بەشێوەیەكی كاتی خۆی بگونجێنێت لەگەڵ بارودۆخە دەرەكییەكاندا. هەروەها ئەو سیستەمە نێوەندیانە دەتوانن سیستەمە كۆمەڵایەتییەكە ئاراستەكەن لە سەختی‌و دژوارییەوە بەرەو ژینگە گونجاو و لەبارەكان. هەروەها دەتوانن رێگەبدەن بە سیستەمە كۆمەڵایەتیەكە بۆئەوەی  بەشەكانی خۆی بناسێتەوە بۆ ئەوەی بەشێوەیەكی زۆركاریگەرانە مامەڵە لەگەڵ ژینگەكەدا بكات.

 

جێبەجێكردنەكان بەسەرجیهانە كۆمەڵایەتیەكەدا(Applications to the social world)

بوكلی(1967) لەگفتوگۆكردن لەسەر پرەنسیپە گشتیەكانەوە هەنگاوی نا بەرەو تایبەتمەندیەكانی جیهانە كۆمەڵایەتیەكە بۆ ئەوەی توانای جێبەجێكردنی تیۆری سیستەمەكان نیشاندا. ئەو لەئاستە شەخسییەكەوە دەستیپێكرد(individual)، ئەو ئاستەی كە لای كارەكەی زانا میـد زۆر گرنگ‌و بەبایەخ بوو، كەتیایدا هۆشیاری‌و كردە یاخود چالاكی بەناویەكداچوون.

 لەواقیعدا، زانا بوكلیش هەرهەمان هاوكێشەكەی میدی نیشاندایەوە لەچوارچێوەی تیۆری سیستەمەكاندا. چالاكی(ACTION) بە ئاماژە یاخود هێمایەك دەستپێدەكات لەژینگەكەوە، كە ئەمە دەگوێزرێتەوە بۆ بكەر یاخود ئەكتەر، ئەو ئاماژەیە زانیاری دەبەخشێت بە بكەر. لەسەر بنچینەی ئەم زانیارییە، بكەر رێگەی پێدەدرێت كە وەڵامێك هەڵبژێرێت. ئەوەی كە لێرەدا سەرەكی‌و گرنگە ئەو شتەی بكەرە لە میكانیزمێكی ناوەندیدا، كە هۆشیاری زاتە(self consciousness). بــوكلی بەمشێوەیەی خوارەوە باسی لە هۆشیاری زاتی كردوە لەناو چەمكەكانی  تیۆری سیتەمەكاندا:

"لەناو زمانێكی سایبەرنێتیكیدا (كۆنترۆڵیدا)، شتێكی وەك هۆشیاری زاتی، میكانیزمێكی فیدباكی ناوەكی حاڵەتی سیستەمەكان خۆیانە، كە رەنگە وێنابكێشرێن یاخود بەراوردكرێن بە زانیارییەكی دیكەی حاڵەتێك‌و یادەوەرییەك، رێگەدان بەهەڵبژاردنێك لە پۆلێنكردنێكی چالاكیەكانەوە لەشێوازێكی مەبەستدار‌و ئامانجداردا كەیەكێك خۆی وەریدەگرێت‌و بەئاشكرا لەرەفتاریدا حیسابی بۆ دەكات(Buckley,1967:100)."

بەلای زانا مید‌و كارلێكگەرا سیمبولیەكان‌و تیۆریستە سیستەمییەكانەوە، هۆشیاری (consciousness) جیانابێتەوە لەچالاكی‌و كارلێككردنەكان بەڵكو تارادەیەك هەریەكەیان رەگەزێكی تەواوكەری ئەویتریانە.

سەرەڕای ئەو بۆچونەی كە پێیوایە  هۆشیاری‌و كارلێككردن بەیەكداچوون‌و ئەو ئاستە نابێت لەیەكتری جیابكرێتەوە، بەڵام بــوكلی لە هۆشیارییەوە رۆیشت بەرەو بواری كارلێكگەرایی. شێوازەكانی كارلێككردن، واتە لاساییكردنەوە‌و وەڵامدانەوە، بەشێوەیەكی روون دەگونجێت لەگەڵ ئەو تێروانینە سیستەماتیكیەی كە بۆ جیهان هەیە. ئەوەی كە زۆرگرنگە، بــوكلی  راستەوخۆ فەزا ناوەكییە شەخسییەكەی بەستەوە بە سیستەمە شەخسییەكەوە. لەراستیدا، ئەو هەردووكیانی وەك دووشتی دیاریكراو و حەتمی دەبینی. دواشت ئەوەبوو كە بایدایەوە بەلای هێلكاری‌و ئاستە فراوانەكانی دەزگاكانی كۆمەڵگا، بەتایبەتی رۆڵ‌و دامەزراوەكان، كەئەو لەچوارچێوەیەكی سیستەماتیكیدا دەیبینین وەكئەوەی پێكەوە پەیوەستبن‌و نەتوانرێت جیابكرێنەوە لە لەئاستەكانی دیكەی واقیعە كۆمەڵایەتیەكە.

بـوكلی بەهۆی گفتوگۆكردن لەسەر هەندێك پرەنسیپی گشتی تیۆری سیستەمەكان، گەشتە ئەو دەرەنجامەی كە تیۆری سیستەمەكان جێبەجێدەكرێن بەسەر بواری سۆسیۆكەلتورەكەدا. یەكەم، چونكە تیۆریستانی سیستەمی بەو ئایدیا قایلن كە گرژی‌و ئاڵۆزی شتێكی ئاساییە، هەمیشە هەیە‌و پێویستییەكی واقیعی سیستەمە كۆمەڵایەتییەكەیە. دووەم، تەركیزكردنێك هەیە لەسەر سرووشت‌و سەرچاوە جۆراوجۆرەكانی ناو سیستەمە كۆمەڵایەتییەكە. ئەم جەختكردنەوە لەسەر هەریەكە لە جۆرایەتی‌و گرژی‌و ئاڵۆزی وایكردوە كە سیستەمەكان روانگەیەكی داینامیكییان هەبێت. سێیەم، بایەخدانێك هەیە بە هەڵبژاردنی پرۆسە لە هەردوو ئاستی تاك‌و ئاستی ناوەكی كەسییەكەدا كە تیایاندا بەدیلە جۆراوجۆرەكان ئەكرێنەوە بۆ سیستەمەكان‌و رێكدەخرێن‌و لەبێژنگ دەدرێن، كەئەمە دەبێتە هۆی زیاتر داینامیك بوونی. چوارەم، ئاستە ناوەكییە كەسییەكە(interpersonal)وەك پنت‌و بناغەی ستراكچەرە گەورەترەكان دەبینرێن. مامەڵەكردنی پرۆسێسیانەی ئاڵـوگۆڕكردن(exchange)، دانوستان(negotiation)، سازشكردن(Bargaining) پرۆسەگەلێكن لەدەرەوەی ستراكچەرە كۆمەڵایەتی‌و كەلتورییەكان كە بەرێژەیەك جێگیرن. دواشت ئەوەیە كە لەگەڵ ئەو سرووشتی داینامیزمەی  كە هەیە بۆ لێكدانەوەی سیستەمەكان، جۆرێك لەناسەرەوەی پرۆسەیەكی هەمیشەیی‌و گواستنەوەش دەبینرێت. وەك بوكلی دەنوسێت كە:( لەدەرەوە مامەڵەو رێكەوتنە بەردەوامەكان هەندێك شوێن‌و خۆگونجانی تارادەیەك جێگیر دەبینرێن)(1967:60)

تێبینییەكی گرنگ: چەند لێكچونێكی بەرچاو هەیە لەنێوان تیۆری سیستەمەكان‌و لێكدانەوەی دیالێكتیكیدا، هەرچەندە هەریەكەیان لەدوو سەرچاوەی زۆرجیاوازەوە هاتون(یەكێكیان سەرچاوەكەی زانستە، ئەویتریان فەلسەفەیە)و هەریەكەیان چەمك‌و لێكدانەوەی جیاوازیان هەیە(BALL,1978). لێكچوونەكانی نێوانیان ئەوە تەركیزكردنەی هەردووكیانە لەسەر پەیوەندییەكان‌و پرۆسەكان‌و داهێنانكاری‌و گرژی‌و ئاڵۆزی.

 

تیۆری گشتی سیستەمییەكەی نیكلاس لوهمان(1)

بەناوبانگترین تیۆریستی سیستەمەكان لە سۆسیۆلۆجیادا نیكلاس لوهمانە(1927-1998). لـوهمان پەرەیدا بەروانگەو لێكدانەوەیەكی سۆسیۆلۆجی بەوەی كە توخم‌و رەگەزەكانی تیۆری بونیادە وەزیفییەكەی تالكۆت پارسۆنزی لەگەڵ تیۆری گشتی سیستەمەكان . هەروەها هەندێك چەمكی لە مەعریفەی بایلۆجیاوە هێنایە ناوەوە، وك سیستەمی كۆنتڕۆڵكردنی ئالی (cybernetics) ‌و دیاردەگەرایی (phenomenology)(paul,2001).

لـوهمان ئایدیاكانی ئەمدواییەی پارسۆنزی بەشێوەیەك دەبینی وەكئەوەی تەنها تیۆرێكی گشتی بن، كە پێكهاتەیەكی ئاڵۆزبن بۆ پێكهێنانی بناغەیەك بۆ لێكدانەوەی سۆسیۆلۆجی نوێ‌ كە رەنگدانەوەی دۆزینەوە نوێیەكانی ناو سیستەمە بایلۆژیی‌و سیستەمی كۆنترۆڵە ئالییەكانە.

 ئەو هەرچەندە دوو گرفتی دەبینی لە تەفسیرو لێكدانەوەكەی پارسۆنز. یەكەم ئەوەبوو كە لەو لێكدانەوەیەدا شوێنێك نەبوو بۆ مەرجەعی زاتی (self-reference)، كە بەپێی لوهمان بێت، توانای كۆمەڵگا بۆ ئەوەی ببێتە مەرجەعی خۆی  شتێكی بنچینەییە بۆ تێگەیشتنی ئێمە لەكۆمەڵگا وەك سیستەمێك. دووەم، پارسۆنز دەستنیشانی رووداوی كتوپڕ‌و لەناكاو (contingency)ی نەكردوە، هەربۆیە، پارسۆنز نەیتوانی بەتەواوەتی تەفسیری كۆمەڵگای مۆدێرن بكات هەروەها ئەو شتەی نەدەبینی كە دەكرێت پێچەوانەكەی رووبدات. بەم شێوەیە، نمونەیەك وەردەگرین لەكارەكەی پارسۆنز كەئەویش ئەم هێلكارییەی خوارەوەیە كەبە هێلكاریی (AGIL) ناسراوە.

 

سیستەمی كۆمەڵایەتی         سیستەمی كەلتوری

سیستەمی شەخسی  (كەسێتی)         رەفتاری ئۆرگانی

                               هێڵكاری سیستەمی گشتی چالاكی

ئەم هێڵكارییە نابێت وەك فاكتێك سەیربكرێت، بەڵكو دەبێت وەك ئەگەرەكان دابنرێت. بۆنمونە، ئەو هێڵكارییەی سەرەوە نیشانیدەدات، كە خۆگونجان‌و ئامانجی سیستەمە فەرعییەكان دەكرێت بەچەند رێگەیەكی جۆراوجۆر بەیەكەوە بەندبن، لەبەرئەوە مەبەستی شیكردنەوەكە دەبێت تێگەیشتن لەوەبێت كە بۆچی سیستەمەكە پەیوەندییەكی تایبەت بەرهەم دێنێت لەنێوان ئەم دوو سیستەمە فەرعییەدا لەهەركاتێكی دیاریكراودا. لـوهمان باس لەم دوو گرفتەی ناو كارەكەی پارسۆنز دەكات بەوەی كە پەرە بە تیۆرییەك دەدات كەتیایدا مەرجەعی زاتی دەبێتە سەنتەری سیستەمەكان‌و جەختدەكرێتەوە لەرووداو‌و ئەگەری چاوەرێنەكراو(contingency)، ئەو فاكتەی كە شتەكان دەكرێت جیاوازتر بن.

كلیلی تێگەیشتن لەوەی كە لوهمان مەبەستی لەسیستەمێك چییە، دەكرێت بدۆزرێتەوە لەو جیاكردنەوەی نێوان سیستەمێك‌و ژینگەی ئەو سیستەمە. بەشێوەیەكی بنەرەتی، لە جیاوازی نێوانیان لەرووی ئاڵۆزییانەوە(complexity)، بەوەی كە سیستەمێك هەمیشە كەمتر ئاڵۆزترە تاوەكو ژینگەكەی. بۆنمونە، كارگەیەكی وەكو ئۆتۆمۆبیل، كە دەكرێت وەك سیستەمێك سەیركرێت مامەڵە لەگەڵ ژینگەیەكی ئاڵۆزدا دەكات كەتیایدا چەندین جۆر خەڵكی جیاوازی تیایە، بەردەوام گۆران لە ژینگە فیزیكیەكەیدا روودەدات، هەروەها چەندین سیستەمی جۆراوجۆریتر.(2)

هەرچەندە، ئەم ئاڵۆزییە لە فۆرمێكی زۆر سادەكراوی ناو سیستەمەكە نیشاندراوە.كاتێك كە كارگەكە پێویستی بە كەرەستەخاوەكانە (وەكو لاستیك،ئیستیل، هتد)، هەروا بەو ساناییە ئاگای لەوەنیە كەئەم كەرەستانە لەكوێوەدێن، چۆن بەرهەمدەهێنرێن، سرووشتی ئەوانەی ئامادەیان دەكەن چۆنە. هەموو ئەم ئاڵۆزیانە كورتدەكرێتەوە لەنرخەكەیان‌و جۆرایەتی كەرەستەخاوەكاندا. بەهەمانشێوە، گشت چالاكییەكانی كڕیار كورتدەبێتەوە لەو فشارەی كەلەسەر ئەوانەیە كە ئاخۆ ئۆتۆمبیلەكە دەكڕن.

سادەكردنەوەی ئاڵۆزی مانای بوونی ناچاركردنە بۆ هەڵبژاردن (كارگەیەك ئاگای لەوەیە كە چۆن كەرەستە خاوەكان بەرهەمدێن بەڵام رەنگە ئاگای لە بارودۆخە سیاسییەكە نەبێت لەو ووڵاتەی كە ئەو كەرەستە خاوانەی تیا بەرهەم دێت)، ناچاركردن بۆ هەڵبژاردن مانای ئەگەری چاوەرێنەكراو دەگەیەنێت چونكە كەسێك دەتوانێت بەشێوەی جیاواز جیاواز ئیختیار بكات (كارگەكە دەتوانێت چاودێری بارودۆخە سیاسییەكە بكات).هەروەها ئەگەری چاوەرێنەكراویش(contingency) مانای ریسك‌و موجازەفە دەگەیەنێت. بۆیە، ئەگەر كارگەیەك ئەوەی هەڵبژارد كە نەبێت بەچاودێر بەسەر بارودۆخە سیاسییەكەوە لەو ووڵاتەی كە كەرەستە خاوەكەی تیابەرهەمدێت، ئەو كاتە پرۆسەی بەرهەمهێنان رەنگە بەخراپی تێكبچێت بەهۆی  كارێكی رێگرییەوە لەدەستەبەركردنی كەرەستە خاوەكان.

سیستەمێك هەروابە سانایی ناتوانێت وەك ژینگەكەی ئاڵۆزبێت. سیستەمێك هەوڵی لەم شێوەبدا ئەو چیرۆكەی بۆرجسمان (1964)دێنێتەوە یاد كە سەبارەت بە پاشایەك خستویەتیەڕوو، ئەو پاشایەی كە فەرمان دەدات بە نەخشەكێشێك كە نەخشەیەكی تەواو‌و ووردی وڵاتەكە بكێشێت، بەڵام كاتێك نەخشەكێشەكە لێدەبێتەوە، نەخشەكە بەقەد ووڵاتەكە خۆی گەورەبوە بۆیە بەكەڵكی ئەوەنایەت كە وەك نەخشەیەك بەكاربهێنرێت. نەخشەش وەكو سیستەمەكان، دەبێت ئاڵۆزییان كەمبێت. ئەو نەخشەكێشە دەبێت ئەو تایبەتمەندییانە هەڵبژێرێت كە گرنگن. چەند نەخشەیەكی جیاوازی هەمان یەك شوێن، دەكرێت درووستبكرێت چونكە هەڵبژاردنەكان شێوازی ئەگەر‌و گریمانەی هەیە. ئەمە هەمیشە شتێكی پێویستە، بەڵكو لەهەمانكاتدا ریسك‌و موجازەفەشە چونكە نەخشەكێش هەرگیز دڵنیانابێت لەوەی كە جێیهێشتوە ئایا گرنگ نابێت بەنیسبەت بەكارهێنەری ئەو نەخشە.

لەكاتێكدا ناتوانن هەرگیز وەك ژینگەكەیان ئاڵۆزبن، بەڵام سیستەمەكان پەرەدەدەن بە سیستەمە فەرعییەكان‌و پەیوەندی جۆراوجۆر لەنێوان سیستەمە فەرعی‌و بچوكەكان دادەمەزرێنن، بۆئەوەی بەشێوەیەكی كاریگەرانە مامەڵە لەگەڵ ئاڵۆزی ژینگەكەیاندا بكەن. ئەگەر كاری لەم شێوە نەكەن، ئەوە دەبن بەژێرەوە لەلایەن ئاڵۆزی ژینگەكەوە. بۆنمونە، كارگەیەكی ئۆتۆمبیل دەتوانێت بەشێك دابنێت بۆ لێپرسراوی كاروباری نێودەوڵەتی‌و چاودێریكردنی ئەو وڵاتانەی كە كەرەستەكانی بۆ دابین دەكەن.

 ئەم بەشە نوێیە بەرپرسیاردەبێت لە پاراستنی بەردەوامی كارگەكە لەو تێكچونە نادیارانەی كەلەناو دابینكردنی كەرەستەخاوەكاندا روودەدەن‌و گەران بەدوای بەدیل لەهەر حاڵەتێكی تێكچوندا. بۆیە بەشێوەیەكی پارادۆكسییانە"تەنها ئاڵۆزی دەتوانێت ئاڵۆزی لاببات"(Luhmann,1995:26)

 

سیستەمی ئۆتۆپۆیتیك (Autopoietic system)

 

لوهمان زۆرباش بەبیركردنەوەی  ئۆتۆپۆیسسزی ناسراوە.(3) چەمكی  ئۆتۆپۆیسسز(AUTOPOISIS)دەگەرێتەوە بۆ جۆراوجۆرییەك لە سیستەمەكانی خانە بایلۆجیەكان بۆ تەواوی جیهانە كۆمەڵایەتیەكە. لـوهمان ئەم زاراوەی بەكارهێناوە بۆ ئەم جۆرە سیستەمانەی وەك ئابوری، سیاسی، سیستەمی یاسایی، سیستەمی زانستی‌و بیرۆكراسی‌و هەروەها ئەوانەی لەنێوان ئەو سیستەمانەدایە. لەم رونكردنەوەیەی خوارەوەدا، هەوڵدەدەین چەند نمونەیەكی جیاواز بخەینەڕوو بۆئەوەی هەستێك بدەین بەخوێنەر سەبارەت بەم چەمكە. سیستەمە ئۆتۆپۆیتیكەكان ئەم كاراكتەرەی خوارەوەیان هەیە.

1ـ سیستەمێكی ئۆتۆپۆیتیكی خۆی توخم‌و ئیلیمێنتە بنچینەییەكانی خۆی بەرهەمدێنێت. ئەمە رەنگە بەشێوەی پارادۆكسانە(لێكدژ) دەربكەوێت. بەوەی چۆن سیستەمێك ئەتوانێت توخمە بنچینەییەكانی خۆی بەرهەم بێنێت، لەكاتێكدا هەموو شتێك لەدەرەوەی خۆیەوە دروستدەكرێت؟ تۆ بیركەرەوە لە سیستەمێكی ئابوری مۆدێرن‌و ئیلمێنت یاخود توخمە بنچینەییەكەی كە پارەیە(money).

ئێمە دەڵێین پارە توخمێكی بنچینەییە چونكە بەهای شتەكان لەناو ئەم سیستەمە ئابورییەدا لەرێگەی پارەوە دیاریدەكرێت، بەڵام زۆر زەحمەتە بڵێین پارە خۆی بەهای چییە. ماناو نرخی پارە‌و ئەوەی كە ئێمە ئەتوانین بەكاریبێنین بۆ دیاریكردن‌و بریاردان لەسەر بەهای شتێك بەهۆی سیستەمە ئابورییەكە خۆیەوەیە.

 پارە، وەكئەوەی ئەمڕۆ لێی تێدەگەین شتێكە بەرلە ئابوری دراو نەبوە. هەریەكە لە شیوازی مۆدێرنی دراو‌و سیستەمی ئابوری پێكەوە دەركەوتون‌و پشت بەیەكتردەبەستن.

بەبێ‌ پارە، زۆر گرانە تصوری سیستەمێكی مۆدێرنی ئابوری بكەین. پارەش بەبێ‌ سیستەمێكی ئابوری تەنها پارچەیەك كاغەز یان مادەیەكە.

2ـ سیستەمە ئۆتۆپۆیتیكەكان خۆیان بە دوو شێواز رێكدەخەن، بەوەی كە چوارچێوەكەیان‌و هەروەها ستراكچەرە ناوەكیەكانیشیان رێكدەخەن‌و ئۆرگانیزەی دەكەن. چوارچێوەكەیان رێكدەخەن بە جیاكردنەوەی ئەوەی كەلەناو سیستەمەكەدایە لەوەی كەدەكەوێتە ناو ژینگەكەوە. بۆنمونە، سیستەمە ئابورییەكە حیساب بۆ هەرشتێك دەكات كە دەگمەنەو لەسەرئەوەی كە نرخێكی هەیە‌و دەتوانرێت وەك بەشێك لەسیستەمە ئابورییەكە دابنرێت.

دەبینین هەوا لەهەموو جێگەیەك دەستدەكەوێت، لەبەرئەوە نرخی لەسەر دانانرێت‌و نابێتە بەشێك لەسیستەمە ئابورییەكە. لەگەڵئەوەی هەوا بەشێكی گرنگ‌و پێویستی ژینگەكەیە. ئەوەی كە ئەكەوێتە ناو سیستەمەكەوە‌و ئەوەی كەلە دەرەوەی سیستەمەكەیە بەهۆی رێكخستنی خودی سیستەمەكە خۆیەوەیە، نەك ئەوەی كە بونیادگەرا وەزیفیەكان باوەڕیان پێی هەیە، بەوەی بەهۆی وەزیفەی بنچینەییەكانی سیستەمەكەوە دەبێت.

رەنگە هەندێك هێزی تر هەوڵبدەن سنور‌و مەودای سیستەمە ئۆتۆپۆیتیكەكان دیاریكەن، بۆنمونە، سیستەمە ئابورییە سەرمایەدارەكان هەمیشە سنوری خۆیان فراوان دەكەن بۆئەوەی سێكس‌و دەرمانە نایاسایی‌و قاچاخەكانیش  بهێننە ناوسیستەمەكەوە. ئەمە رودەدات سەرەرای ئەوەی كە سیستەمە سیاسییەكە ئەو یاسایانەش دەردەكات كە دەبنە یارمەتیدەری ئەوەی سێكس‌و دەرمانە نایاسایی‌و قاچاخەكان نەبنە كاڵای ئابوری.

بەڵام لەبری ئەوەی ئەمانە لەدەرەوەی سیستەمە ئابورییەكە بمێننەوە، تارادەیەك ئەم جۆرە یاسایانە كەلە بارەیانەوە دەردەچێت لەناو سیستەمە ئابوریەكەدا كاریگەری دەبێت لەسەر نرخەكانیان. ئەم قاچاخبون‌و نایاساییەی ئەو مادانە وادەكات نرخێكی بەرزتریان هەبێت، بۆئەوەی هەوڵی نەفرۆشتنی بدرێت.

بەڵام لەناو سیستەمە ئابورییەكەدا، بەرزبونی نرخی ئەمانە بۆئەوەی نەكڕرێت یارمەتی فرۆشتنیشی دەدات. ئەگەر بتوانرێت پارەیەكی زۆر لەرێگەی سێكس‌و دەرمانی قاچاخەوە دەسبكەوێت، ئەوە لەناو سیستە ئابورییەكەدا دەمێنێتەوە. لەبەرئەوە، ئەو یاسانەی كە هەوڵدەدەن ئەم كاڵانە لەدەرەوەی سیستەمە ئابورییەكە بهێڵنەوە زۆربەئاسانیش كاردەكەنە سەر ئەو رێگایەی كەئەم كاڵانە لەناو سیستەمە ئابورییەكەدا نرخیان هەبێت.

لەناو چوارچێوە‌و سنورەكانیدا، سیستەمێكی ئۆتۆپۆیتیك ستراكچەرەكانی خۆی بەرهەم دەهێنێت. بۆنمونە، بەهۆی بونی پارەوە، بازار بەشێوازێكی بابەتییانە دادەنرێت‌و بینادەكرێت، بانكەكانیش دادەمەزرێن بۆ خەزنكردنی پارە‌و پێدانی قەرز، مانا‌و چەمكی سود پێشدەكەوێت، هەروەها زۆرشتی دیكەی تریش. گەر سیستەمە ئابورییەكە توخمێكی بنچینەیی وەك قەوارەیەكی ئەبستراكت‌و جوڵاوەی نەبێت، ئەوە ستراكچەرەكانی ناوی بەتەواوی جیاوازدەبن.

 بۆنمونە، گەر ئابورییەك لەجیاتی پارە لەسەر شمەك بەشمەك دابمەزرێت، ئەوە ئەوكاتە نەبانكەكان دەبن‌و نەشتێك دەبێت بەناوی سودەوە‌و بازاڕیش كە شتومەكی تیادەفرۆشێت‌و دەكڕرێت بەشێوازێكی تەواو جیاوازتر بینادەكرێت.

3ـ سیستەمە ئۆتۆپۆیتیكەكان خۆیان مەرجەعی زاتی خۆیانن(1996،Esposito)، بۆنمونە، سیستەمە ئابورییەكە خۆی نرخ(price) بەكاردەهێنێت بەشێوازێك كەتایبەتە بەخۆیەوە. بە بەستنەوەی نرخی گۆرا‌و بە پشكەكانی ناو كۆمپانیایەكەوە.بازاری بورصە ئەو مەرجەعە زاتییەی كەلەناو ئابوری دراودا هەیە دەیخاتەڕو‌و دەینوێنێت. نرخەكانی ناوبازارێكی بورصە بەهۆی هیچ كەسێكەوە دیاریناكرێت، بەڵكو بەهۆی ئابوریی خۆیەوە دیاریدەكرێت. بەهەمانشێوەش، سیستەمە یاساییەكەش یاساكانی كە هەیەتی بەسیستەمەكە خۆیەوە بەندن، وەك ئەو یاسایانەی كە سیستەمە یاساییەكە هەیەتی سەبارەت بەوەی كەچۆن یاساكان دەتوانن كاربكەن‌و جێبەجێكرێن‌و رونبكرێنەوە‌و تەفسیركرێن...

4ـ سیستەمی ئۆتۆپۆیتیك سیستەمێكی داخراوە، ئەمە مانای ئەوەیەكە پەیوەندییەكی ئاراستەییانە نیە لەنێوان سیستەمێك‌و ژینگەكەیدا. بەڵكو لەبری ئەوە ئەو سیستەمە مامەڵە لەگەڵ رەمز‌و هێماكانی ژینگەكەی دەكات. بۆنمونە، سیستەمێكی ئابوری رەنگە ببێتە هۆی وەڵامدانەوەی پێداویستی‌و خواستە ماددیەكانی خەڵكی، هەرچەندە ئەم خواست‌و پێداویستیانە تەنها ئەوكاتە كاریگەرییان دەبێت كەلە رێگەی پارەوە تەعبیرییان لێبكرێت.

 بۆیە سەرەنجام سیستەمە ئابورییەكە بەباشی دەبێتە وەڵامدەرەوەی پێداویستی‌و خواستە ماددیەكانی خەڵكانی دەوڵەمەند بەڵام زۆربەكەمی وەڵامی خواست‌و پێداویستیە ماددیەكانی خەڵكانی هەژار دەداتەوە.

نمونەیەكی تر بۆ ئەمە بیرۆكراسییە(bureaucracy)، بۆنمونە خزمەتگوزاری داهاتی ناوخۆ(internal revenue service). خزمەتگوزاری داهاتی ناوخۆ(IRS) هەرگیز لەگەڵ هاوبەشیكەرانی دا مامەڵە ناكات، بەڵكو تەنها لەگەڵ ئەو هێماو رەمزانەدا مامەڵەدەكات كە هی بەشداربوانێتی. ئەوانەی كەباجدەدەن تەنها لەرێگەی فۆرمێكەوە دەردەكەون‌و تەعبیریان لێدەكرێت كەلەو فۆرمانەدا زانیاری لەبارەیانەوە پڕكراوەتەوە. باجدەری راستەقینە تەنها بەهۆی شێواندنی رەمز‌و هێماكانی بیرۆكرسییەوە كاریگەرییان دەبێت لەسەر بیرۆكراسی. ئەوانە كە دەبنە هۆی شێواندن‌و تێكچون(پركردنەوەی هەڵەی فۆرمەكان‌و فۆرمە ساختەكان‌و فۆرمە لێكدژەكانن) كە ئەمانە هەمیشە زۆربەتوندی مامەڵەیان لەگەڵ دەكرێت چونكە هەرەشەن بۆ سەر سیستەمەكە.

سەرەڕای ئەوەی كە سیستەمێكی ئۆتۆپۆیتیك داخراوە‌و پەیوەندییەكی راستەهێڵیانەی نیە بەژینگەكەوە، ژینگەكەش دەبێت رێگەی شێواندنی رەمز‌و هێما ناوەكیەكانی بدات. بەبێ‌ ئەم تێكچون‌و ئاڵۆزییانە، سیستەمەكە بەهۆی هێزەكانی ژینگەو دەوروبەرییەوە لەناو دەبرێت‌و ئەو هێزانە زاڵدەبن بەسەریدا. بۆ نمونە، نرخی بۆرصەكانی ناو بازاڕی بۆرصەیەك رۆژانە دەگۆرێت.

 جیاوازی نێوان نرخی بۆرصەی كۆمپانیایەك ئەمڕۆ لەگەڵ سبەیدا كەمتر پەیوەستە بەبەهای راستەقینەی كۆمپانیاكەوە، سود‌و قازانجەكان‌و هەموو شتەكانی تر پەیوەستن بەدۆخی بازاری بۆرصەكەوە.واتە بازاڕ رەنگە ماوەیەك لەبوژانەوەدا بێت(بازاری هەڵكشاو) كە تیایدا نرخی بۆرصەكان زۆربەرزترە لەو نرخەی كە كۆمپانیاكە دایناوە.

 هەرچەندە، دوای ماوەیەكی درێژ لەتێپەرینی نرخی بۆرصەكان پێویستی بەوەیە كە ئەو نرخە واقیعیانەبێت كە كۆمپانیاكان پێوەی سەرقاڵن یان ئەوەتا سیستەمەكە هەڵدەوشێتەوە. ئەمە ئەو ووردوخاشبونەبوو كە روویدا لەبازاڕی بۆرصەی ساڵی 1929. نرخی بۆرصەكان پەیوەندی نەبو بەنرخی واقیعییەوە، بۆیە ئەوەبو سیستەمەكە گەشتە ئەو قەیرانە. بۆكاركردنی بەشێوەیەكی رێكوپێك ، بازاڕی بۆرصە وەكئەوەی سیستەمێكە، بەلایەنی كەمەوە دەبێت تێكبچێت بەهۆی هەلومەرجە واقیعیەكانی كۆمپانیاكانەوە كە بەشێكن لەسیستەمەكە.

سیستەمێكی كۆمەڵایەتی داخراو جیاوازە لەو تاكانەی كەوادەردەكەون بەشێكن لەسیستەمەكە. بەپێی زانا لــوهمان، لەناو ئەم جۆرە سیستەمانەدا، تاكەكان بەشێكن لەژینگەكە. باجارێكی كە نمونەی بیرۆكراسیەكە وەرگرینەوە، ئەمە مانای ئەوەیە كەنەك تەنها بەشداربوانی خزمەتگوزاری ئەو سیستەمە بەشێكن لەژینگەی سیستەمەكە، بەڵكو ئەو كەسانەش كەكاردەكەن لەناو سیستەمەكەدا. لە روانگەی ئەم سیستەمەی بیرۆكراسییەوە، خەڵكانێك كە لەناو سیستەمەكەدا كاردەكەن سەرچاوەی دەرەكی ئاڵۆزبون‌و پێشبینییەكانی سیستەمەكانن.

 بۆئەوەی ببێتە سیستەمێكی داخرا‌و، بیرۆكراسی دەبێت شێوازێك بدۆزێتەوە بۆئەوەی تەنانەت كاركەرەكانی خۆی لەرێگەیەكی سادەدا تەعبیریان لێبكات. بۆیە بەمشێوەیە، لەبری ئەوەی شێوازێكی مرۆییانەی تەواو پێشكەوتو هەبێت، كەچی كەسێك وەك بەرێوەبەر سەیر دەكرێت یەكێكی دیكە وەك ژمێریار هەروەها زۆری تریش. ئەوەی كە بەواقیعی كاریگەری هەیە لەسەر بیرۆكراسی  تەنها ئەو رەمزانەی بیرۆكراسین كە دەبنە هۆی شێواندن‌و تێكچوون.

 

كۆمەڵگاو سیستەمی سایكۆلۆجییەكان .

لـوهمان باس لەوەدەكات كە كۆمەڵگا سیستەمێكی ئۆتۆپۆیتیكە. چونكە ئەو چواركاراكتەرەی كەلە سەرەوە باسكران بەسەریدا جێبەجێ‌ دەبێت، بەوەی كە كۆمەڵگا خۆی توخم‌و ئیلیمێنتەكانی بەرهەمدێنێت، خۆی چوارچێوە‌و ستراكچەرەكانی دادەنێت، هەروەها كۆمەڵگا سیستەمێكی داخراویشە.

توخم یاخود ئیلیمێنتی بنچینەی كۆمەڵگا كۆمیونیكەیشنە(communication)و كۆمیونیكەیشنیش لەلایەن كۆمەڵگاوە بەرهەمدێت. بەشداربوانی ناو كۆمەڵگا لەرێگەی كۆمیونكەیشنەوە بەكۆمەڵگاوە بەندن. لەواقیعدا ئەوەی كەئێمە ئێستا ئیشی لەسەردەكەین ئەوەیە كە تاك تەنها لەرێگەی ئەوەی كە بەشدارە لەكۆمیونیكەیشن یاخود دەتوانێت وەك بەشداربویەكی كۆمیونیكەیشنێك حیساب بكرێت، پەیوەستە بەكۆمەڵگاوە.

ئەو بەشە نهێنیانەی تۆ كەهەرگیز كۆمیونیكەیشنی لەبارەوە ناكرێت، یاخود ناتوانرێت وەك كۆمیونیكەیشنێك ئەوانی تر لێی تێبگەن، نابنە بەشێك لەكۆمەڵگا. بەڵكو ئەوانە بەشێك دەبن لەو ژینگەی كە رەنگە كۆمەڵگا بشێوێنێت. بەپێی تێگەیشتنی لـوهمان، هەرشتێك كۆمیونیكەیشن نەبێت بەشێك دەبێت لەژینگەی كۆمەڵگا. ئەمە سیستەمە بایلۆجیەكانی مرۆڤ‌و تەنانەت سیستە سایكۆلۆژییەكانیشیان دەگرێتەوە. تاك وەكئەوەی بونەوەرێكی بایلۆجییەو وەك ئەوەی بونەوەرێكی هۆشدارە بەشێك نیە لە كۆمەڵگا، بەڵكو دەكەوێتە دەرەوەی كۆمەڵگاوە. ئەمە بەرەو ئایدیایەكی غەریب مل دەنێت بەوەی كە تــاك بەشێك نیە لەكۆمەڵگا.

لـوهمان مەبەستی لەسیستەمە سایكیەكان یاخود سایكۆلۆجیەكان هۆشیاری تاكە. سیستەمی سایكۆلۆجی‌و كۆمەڵگا (واتە سیستەمە كۆمیونیكەیشنەكان) لەیەك سیفاتدا هاوبەشن. ئەویش ئەوەیە كە هەردولایان پشتدەبەستن بەمانا(meaning).

 مانا(meaning) زۆربەتوندی پەیوەستە بەو خیار یاخود هەڵبژاردنانەی كە سیستەمێك دروستی دەكات. مانای كردەیەكی تایبەتی (یاخود بابەتێك) جیاوازە لەو كردانەی (یاخود ئەوبابەتانەی)كە ئەگەری روودانیان هەیە.مانا تەنها لەدژی ئەگەری پشت پەردە دەردەكەوێت.

ئەگەر ئەگەری روودانی جیاواز نەبێت، ئەوە ماناش بونی نابێت. كردەش تەنها ئەوكاتە مانای دەبێت كە هەڵبژاردەیەك دروستببێت لەنێوان كۆمەڵێك كردەدا كەئەگەری روودانی هەبێت. بۆنمونە، جل‌و بەرگی ئێمە مانای هەندێك شت دەگەیەنن چونكە ئێمە دەتوانین جل‌و بەرگێكی دیكە هەڵبژێرین بۆ لەبەركردن. سیستەمەكانی وەكو سیستەمە دەرونییەكان‌و سیستەمە كۆمەڵایەتیەكان كە پشتدەبەستن بەمانا، سیستەمی داخراون چونكە:

1ـ مانا هەمیشە پەیوەستە بەهەندێك مانای كەوە.2ـ تەنها مانا دەتوانێت مانا بگۆڕێت.3ـ مانا عادەتەن مانای زۆرتر بەرهەمدێنێت. مانا چوارچێوە بۆ هەریەكە لەم سیستەمانە دیاریدەكات. بۆ نمونە، لەناو سیستەمە دەرونییەكەدا، ئەوەی كە بێمانایە وەك دەرەوەی سیستەمەكە سەیردەكرێت، وەك هۆكاری كردەكانمان، لەكاتێكدا ئەوەی كەمانای هەیە دەكەوێتە ناو سیستەمەكەوە‌و وەك پاڵنەری كردەكانمان سەیردەكرێت. روداوەكانیش تەنها وەك مانا دێنە ناو سیستەمە دەروونییەكەمانەوە.

تەنانەت جەستەمان هەروا بەسانایی دەبنە ژینگەكانی ئەم سیستەمەی مانا. جەستەمان دەكرێت وەك شێوێنەرەكانی سیستەمە دەرونییەكانمان سەیركرێت. جەستە دێتە ناو هۆشیاریمانەوە بەوەی كە دەبێتە مانا، لەبەرئەوە، بۆنمونە هەڵچونێكی فیزیكیش وەك هەستێك‌و سۆزێك دێتە ناوهۆشیارییەوە. بەهەمانشێوە، لەسیستەمە كۆمەڵایەتیەكەشدا، مــانـا بریتییە لەجیاوازی نێوان كۆمیونیكەیشنێك لەناو سیستەمێكدا لەگەڵ ئەو ژاوەژاوەی كە دەكەوێتە دەرەوەی سیستەمەكە.

سیستەمە دەروونی‌و كۆمەڵایەتیەكان پێكەوە گەشەدەكەن. هەریەكەیان ژینگەی پێویستی ئەویكەیانن. توخم یاخود ئیلیمێنتەكانی سیستەمێكی مانای دەرونی كۆمەڵێك رەمز‌و هێمای تصوریین، بەڵام ئیلمێنتەكانی سیستەمێكی مانای كۆمەڵایەتی بریتین لەكۆمیونیكەیشنەكان.

 شتێكی هەڵەیە وابیربكرێتەوە كە مانا لەناو سیستەمێكی دەرونیدا ئەولەویەت‌و بەگێتی هەبێت بەسەر مانا لەناو سیستەمە كۆمەڵایەتیەكەدا. لەبەرئەوەی هەردووكیان دوو سیستەمی ئۆتۆپۆیتیكن، هەردووكیان لەدەرەوەی پرۆسەكانی خۆیان مانای خۆیان بەرهەمدێنن. لەناو سیستەمە دەرونیەكەدا مانا بەهۆشیاری‌و وەعییەوە بەستراوە ، لەكاتێكدا لەناو سیستەمە كۆمەڵایەتیەكەدا مانا بە كۆمیونیكەیشنەوە بەستراوە‌و دەورە دراوە.

 مانا لەناو سیستەمە كۆمەڵایەتیەكەدا ناكرێت نەبگەڕێنرێتەوە بۆ نیەتی تاك‌و نەئەوەیە سیفەتێكی تایبەتی ئیلیمێنتەكانی سیستەمە كۆمەڵایەتیەكە بێت. بەڵكو مانا دەگەڕێتەوە بۆ ئیختیارێك لەنێوان ئیلیمێنتەكاندا.

 مانای  ئەو شتەی كە كۆمیونیكەیشن دەكرێت لەو جیاوازیەی كۆمیونیكەیشنەكە خۆیەوە دادەهێنرێت كە دەكرێت كۆمیونیكەیشن كرێت. بۆ نمونە، ووشەی چـۆنی ، باشی، رۆژباش، هەلەو، رەنگە هەموویان لەیەك نیەتەوە هاتبن بەوەی كە سڵاو لە كەسێك دەكرێت، بەڵام ئەگەر بە هاوڕێیەك بڵێت، رۆژباش، لەكاتێكدا عادەت پێی دەڵێیت چۆنی، ئەو كاتە هەندێك مانا كۆمیونیكەیشن دەكرێت. مانایەك كەلەبنەرەتدا نەمەبەستی لێی هەیە وەنە پەیوەستە بە ووشە تایبەتەكانەوە. مـانـا لە هەڵبژاردنی ئەو وشە تایبەتانەوە دێت بەبەراورد بەهەندێك ووشەی تر كە دەكرێت ئەوانە هەڵبژێررێت.         

 

ئەگەرە دوانییەكان یاخود دەبڵەكان (double contingency)

سیستەمە كۆمەڵایەتیەكە كەلەسەر كۆمیونیكەیشن دامەزراوە ستراكچەر یاخوو بونیادە كۆمەڵایەتیەكان دروستدەكات بۆئەوەی ئەو گرفتە چارەسەركات كە لـوهمان پێیدەڵێت ئەگەر دوانی یان دەبڵ(double contingency)(4).

 ئەگەری دوانەیی دەگەرێتەوە بۆئەو فاكتەی كە هەموو كۆمیونیكەیشنێك دەبێت بەو شێوەیە ئیعتیباركرێت كەدەگات. بەڵام ئێمە دەشزانین ئەو رێگەیەی كە پێی دەگات پشتدەبەستێ‌ بەهەڵسەنگاندنی وەرگر بۆئەو كەسەی كۆمیونیكەیشن دەكات. لەمەدا بازنەیەكی ئەگەر پێكدێت بەوەی كە: وەرگر پشتدەبەستێ‌ بەو كەسەی كە كۆمیونیكەیشن دەكات، ئەو كەسەش كەقسە‌و كۆمیونیكەیشنەكە دەكات پشتدەبەستێ‌ بەوەرگر. بۆنمونە، پرۆفیسۆرێك، لەهەڵبژاردنی ئەوەی كە چۆن سڵاو لەخوێندكارێك بكات، رەنگە بەشێوەیەكی نارەسمی بڵێ‌"چـۆنی" ئەگەر خۆی وادەرخات زۆر دۆست‌و هاوڕێیەتی(لێرەدا ئەوكەسەی كۆمیونیكەیشن دەكات حیساب بۆ وەرگر دەكات). بەڵام ئەگەر خوێندكارەكە بیربكاتەوە لەوەی كە پرۆفیسۆرەكە ئاوا بەو شێوەیە سڵاوی لێدەكات، ئەو كاتە رووخساری وەك هاوڕێیەك پیشان نادات(وەرگر حیساب بۆ ئەو كەسە دەكات كە كۆمیونیكەیشن دەكات). كەمترین شت كەئێمە بزانین دەربارەی هەریەكە لەپێشبینیەكان، گرفتێكی گەورەتری ئەگەری دوانییە(double contingency).

خۆشبەختانە، ئێمە بەهۆی ستراكچەرە كۆمەڵایەتیەكانەوە تەقریبەن شتی زۆریش دەزانین سەبارەت بە پێشبینی‌و ئەگەرەكانی تر. لەو نمونەی سەرەوە، ئێمە ئەو خەڵكانە دەناسین كە لەناو ئەم كۆمیونیكەیشنەدان، كەئەوانیش پرۆفیسۆرێك‌و خوێندكارەكەیەتی. تەنها لەسەرئەمە، ئێمە پێشبینی ئەوەدەكەین كە ئەوان جۆرێك لەپەیوەندی دیاریكراویان دەبێت كە دەگونجێت لەگەڵ یاسا‌و دابونەریتەكانی دامەزراوەكەدا. ئێمە پێشبینی دیكەمان دەبێت  بەزانینی رەگەزی ئەو دوانە، زانینی ئیتنیكیان، زانینی تەمەنیان، زانینی جل‌و بەرگیان هتـد.

بەهۆی ئەم پێشبینیانەوە، نۆرم‌و رۆڵەكانی پێشبینیكردنەكان پێشدەكەون بۆئەوەی تەفسیری كۆمیونیكەیشنەكانی خەڵكی بكەن. ئیتر یان ئەوەتا خەڵكی نۆرم‌و رۆڵەكانی پێشبینیان دەگونجێن یان ناگونجێن. گەر ئێمە چەند نمونەیەكمان دۆزییەوە لەوەی كە پێشبینییەكانمان ناگونجێت‌و ناسازێت، ئەو كاتە پێشبینییەكانمان رەنگە بگۆڕێن، بەڵام كۆمەڵگا هەرگیز ناتوانێت بەبێ‌ ئەم پێشبینییانە هیچ بكات بەهۆی گرفتی ئەگەر یاخود ئیحتیمالی دوانی.

لەبەرئەوەی هەریەكە لەئێمە كۆمەڵێك نۆرمی جیاوازی هەیە كە وادەكات كۆمیونیكەیشن ببێتە شتێكی پێویست‌و زەروری، هەروەها لەبەرئەوەی كۆمیونیكەیشن گرفتی ئەگەری دوانی هەیە، وادەكات كە كۆمەڵێك نۆرم پەرەپێبدەین.

 ئەمە نیشانی دەدا كە چۆن كۆمەڵگا وەك سیستەمێكی ئۆتۆپۆیتیك كاردەكات بەوەی كە ستراكچەری كۆمەڵگا(نۆرمەكانی دامەزراوەو ترادسیۆن، رۆڵەكان) ئیلیمێنت‌و توخمەكانی كۆمەڵگا دروستدەكات(كۆمیونیكەیشن)و ئەو ئیلیمێنتانەش ستراكچەری كۆمەڵگا دروستدەكات، بۆئەوەی، وەك هەموو سیستەمەكانی دیكەی ئۆتۆپۆیتیك، ئیلیمێنت‌و توخمەكانی خۆی پێكبێنێت.

بەهۆی ئەگەری دوانی (double contingency)، هەر كۆمیونیكەیشنێكی دیاریكراو دەبێتە شتێكی نائەگەرو نائیحتیمال. یەكەم، نائەگەرە لەوەی كە ئێمە هەندێك شتمان دەبێت كە دەمانەوێت كۆمیونیكەیشنیان لەسەربكەین بۆ كەسێكی تایبەت. دووەم، لەبەرئەوەی زانیاری دەكرێت كۆمیونیكەیشنی لەبارەوە بكرێت بەچەند رێگایەك، دەبێتە شتێكی نائیحتیمال لەوەی ئێمە هەریەكە لەو رێگە تایبەتیانە هەڵبژێرین.

سێیەم، شتێكی نائیحتیمال‌و نائەگەرە لەوەی ئەو كەسەی كەئێمە قسەی بۆدەكەین لەئێمە تێبگات بەشێوەیەكی رێكوپێك. ستراكچەرە كۆمەڵایەتیەكان پێشدەكەون بۆئەوەی كۆمیونیكەیشنە نائەگەرەكان زیاتر بكات بەشتی ئەگەر‌و شیمانەكراو. بۆنمونە، ووتنی "خواحافیز" بەكەسێكی تایبەت لەهەركاتێكی تایبەتدا شتێكی نائەگەر‌و نائیحتیمالە، بەڵام ستراكچەرە كۆمەڵایەتیەكان سڵاوكردنی پێوانەیی دروستدەكات لەبارودۆخە دیاریكراوەكاندا، ئەو ستراكچەرانە چەند رێگەیەكی گونجا‌و مەعقولی دیاریكراومان بۆ دەستەبەردەكات بۆ سڵاوكردن لەخەڵكی، هەروەها دڵنیایش دەدەن بەسڵاو لێكراو لەوەی تێدەگات لەو سڵاوە تەقریبەن وەكئەوەی سڵاوكەر مەبەستێتی.

نائەگەرییەكان كەئێمە گفتوگۆیان لەسەردەكەین تائێستا ئەوانەن كەپەیوەستن بە كارلێكەكانەوە(interactions)، بەڵام كۆمەڵگا گەورەترە لەوەی كە كۆمەڵێك كارلێكی سەربەخۆ بێت. كارلێكەكان لەدواییدا تەنها ئەو خەڵكانە دەگرێتەوە كەلە كۆمیونیكەیشنەكەدا دەردەكەون، بەڵام لەم روانگەی كۆمەڵگاوە، كارلێكەكان زنجیرەیەكی بەردەوامی پرۆسە كۆمەڵایەتیەكانن.

هەموو سیستەمێكی كۆمەڵایەتی رووبەرووی ئەم گرفتە دەبێتەوە، گرفتی ئەوەی كە هەموو سیستەمێك ئەگەر گرەنتی كۆمیونیكەیشنی زیاتری نەبێ ئەوە رێگەی مانەوەی لێدەگیرێت‌و نامێنێتەوە، بەوەی كە ئەگەرێك نیە لەبەستنەوەی كۆمیونیكەیشنەكانی پێشوو بەكۆمیونیكەیشنەكانی داهاتوەوە.

بۆرێگرتن لەوەستانی كۆمیونیكەیشنێك، دەبێت ستراكچەرەكان گەشەپێبدرێن بۆئەوەی رێگە بدەن بەبەستنەوەی كۆمیونیكەیشنەكانی پێشووتر بە كۆمیونیكەیشنەكانی دواترەوە. هەڵبژاردنەكان كە دروستدەبن لەناو كۆمیونیكەیشنێكدا، سنورداردەكرێن تەنها بەهۆی هەڵبژاردنەكانی كۆمیونیكەیشنەكانی داهاتوەوە.

 ئەمە شێوازێكی كەیە كە تیایدا نائیحتیمالەكانی پرۆسەی كۆمیونیكەیشن  زاڵدەبێت‌و دەگۆرێت بۆ كۆمەڵێك ئەگەر بەهۆی سیستەمە كۆمەڵایەتیەكەوە. كەئەمە پێویستە بۆ زاڵبون‌و سەركەوتن بەسەر كێشەی ئەگەری دوانی (double contingency)و كۆمیونیكەیشنە نائیحتیمالەكان ببنە شتێكی زیاتر ئەگەر بەوەی كە پەرەسەندنی سیستەمە كۆمەڵایەتیەكان رێكدەخات.

 

پەرەسەندنی سیستەمە كۆمەڵایەتیەكان(evolution)

پەرەسەندن بریتیە لەقسەكردن، پرۆسەی هەوڵدان‌و هەڵەكردنە. پەرەسەندن شتێكی تیلۆلۆجی(ئامانجدار)نیە، دەرهاویشتەكانی بەهۆی ئامانجێكی پێشوەختەوە بەرێوە نابرێن. لە تیۆریەكەی لوهماندا، یەكێك لەئاماژەكان ئەوەیە كە ئایدیای پێشكەوتن شتێكی هەستپێنەكراوە.

 ئەمە جیایدەكاتەوە لە تێروانینەكەی پارسۆنز بۆ پەرەسەندنە گەورەو گەردونییەكە لەناو كۆمەڵگا مۆدێرنەكاندا. بەگریمانەی ئەوەی دەروازیەكی پێویست بۆ پێشكەوتنی كۆمەڵگا شتێكی غایی‌و زانراوبێت‌و ئەو فاكتە فەرامۆشكرێت كە چەند رێگەیەكی جۆراوجۆار هەیە بۆ مامەڵكردن لەگەڵ گرفتێكی دیاریكراودا.

لەئاستێكی گشتیدا، پەرەسەندن نائیحتیمالی‌و نائەگەری دەكاتە شتی زیاتر ئەگەر‌و ئیحتیمال. بۆ نمونە، شتێكی نائەگەر‌و نائیحتیمالە كە كۆمەڵیك جوتبونی بایلۆجی گیانلەبەرێكی وەك مرۆڤ بەرهەم بێنێت. بەڵام هەڵبژاردنی سرووشتی‌و سیفەتە بۆماوەییە جێگیرەكان ئەمە دەكەنە شتێكی زیاتر ئیحتیمالی بەوەی كە مەیمونێك لەهەندێكشتدا پێشدەكەوێت بەرەو مرۆڤ تاوەكو ئەوەی بەرەو ئەختەبوت بچێت.

وردتر بڵێین، پەرەسەندن پرۆسەیەك نیە بەڵكو كۆمەڵە پرۆسەیەكە كە دەكرێت لەسێ‌ وەزیفەدا بنوێنرێت، ئەوانیش وەزیفەكانی جیاكاری(variation)و هەڵبژاردن(selections)‌و جیگیربوونی(stabilization)ی بەرهەمهێنانەوەی كاراكتەرەكانە. ئەم وەزیفانە تەعبیر لەكۆمەڵێك میكانیزم دەكەن كە بەهۆیانەوە پەرەسەندن كاردەكات‌و دەكەوێتەگەڕ.

جیاكاری(variation) پرۆسەی هەڵەكردن‌و هەوڵدانە. گەر سیستەمێك روبەرووی گرفتێكی بێ هاوتا ببێتەوە، جیاوازی‌و جۆاروجۆری چارەسەرەكان رەنگە پێشبكەون بۆئەوەی مامەڵە لەگەڵ ئەو تێكچونەی ژینگەكەدا بكەن. هەندێك لەم چارەسەرانە كاردەكەن‌و هەندێكیان كارناكەن.

 هەڵبژاردنی(selection) چارەسەرێكی تایبەتیش مانای ئەوەنیە كەباشترین چارەسەر هەڵبژێرراوە. بەڵكو رەنگە هەروا بەئاسانی چارەسەرێكی تایبەت ئاسانترینیان بێت بۆ جێگیركردن، بەواتایەكی تر، ئاسانترینیان بۆ بەرهەمهێنان وەكئەوەی ستراكچەرێكی هەمیشەیی‌و جێگیربێت. لەناو سیستەمێكی  كۆمەڵایەتیدا، ئەم جێگیربونە(stabilization) عادەتەن خەریكی جۆرێكی نوێ‌ لەجیاكارییە كە پێویستە بۆ گونجاندنی گشت بەشەكانی سیستەمەكە بۆئەم چارەسەرە نوێیە. پرۆسەی پەرەسەندن بەشێوەیەكی كاتی كۆتایی دێت تەنها ئەوكاتەی كە قۆناغی جێگیركردن تەواو دەبێت.

با نمونەیەك بێنینەوە لەسەر ئابوری، یەكێك لەگرفتەكان كە سیستەمە ئابوریەكان روبەروی دەبنەوە ئەوەیە كە چۆن شتومەكەكان لەناو رێگەیەكی یەكساندا ئاڵوگۆڕی پێدەكرێت لەگەڵ سیستەمە ئابوریەكانی دیكەدا، بەوەی كە چۆن بتوانرێت ئابورییەك كە دۆلار بەكاردێنێت شتەكانی ئاڵوگۆركات لەگەڵ سیستەمێكدا كە دراوی "یـین" بەكاردێنێت؟

جۆرایەتییەك لەچارەسەرە جۆراوجۆرەكان  پێشدەكەوێت(پەرەسەندنی جۆرا‌وجۆری). هەندێك لەسیستەمە كۆنەكان ئاڵوگۆڕی دیاری‌و بەخششییان دادەنا بۆرەوینەوەی دڵەراوكێ‌و ئاڵوگۆڕكردنی كاڵاكان بەشێوەیەكی رێكوپێك‌و تەواو. هەندێكی كە كاڵایەكی جێگیری وەكو زێڕ دادەنێت بۆ رێكخستنی ئەم ئاڵ‌و گۆڕە.

 ئەم دوو چارەسەرە ئەو ئاڵۆزییە دەسەلمێنن كەهەیە بۆبەرهەمهێنانەوە لە هێلكارییەكی جیهانیدا. لەیەكەم چارەسەردا، شتێكە كەتەنهاو بەشێوەیەكی بەرفراوان وەك دیاری ئاڵوگۆڕبكرێت، هەروەها لەدووەمیشدا، بەهای كاڵاكانی وەكو زێڕ بەجێگیری نامێنێتەوە چونكە بەبڕی كەم‌و زۆر لەهەركاتێك بتەوێت زێڕ دەستدەكەوێت.

لەبری ئەمە، فۆرمێك كە بەشێوەیەكی زۆر بەرهەمدێتەوە دادەمەزرێت لە ستراكچەرێكی نوێدا، لەبازارێكی ئاڵوگۆڕی دراودا، كەلە ئاستێكی جیهانی دا كاردەكات‌و رێگە بەئاڵوگۆڕی رێژەیەكی گەورەی دراو دەدات(پەرەسەندنی هەڵبژاردن).

رەنگە نەبێتە باشترین چارەسەر چونكە زۆرجار شێوازێكی توند لە مامەڵەكردن دێتەكایەوە، ئەمە لەساڵی 1998 لە ئاسیا بینراوە. هەرچەندە، ئەوە وەك تەنها چارەسەرێك دەردەكەوێت كەتوانای بەرهەمهێنانەوەی هەبێت لە هێلكارییە جیهانیەكەدا(پەرەسەندنی جیگیری). بێگومان، توانای بەرهەمهێنانەوەی ئەم چارەسەرە مانای ئەوەنیە كە چارەسەرەكانی دیكە دیارنامێنن. هەندێك لەوڵاتان تائێستاش دیاری‌و بەخشش ئاڵ‌و گۆڕدەكەن، بەتایبەتی لەئاستی سەرۆكایەتی ئەو وڵاتانە لەرێگەی دیپلۆماتەكانەوە، هەروەها زۆر وڵاتی دیكەش هەوڵدەدەن رێژەی ئاڵوگۆڕكردن جێگیركەن بەبەستنەوەیان بەهەندێك كاڵای وەك زێڕ یان تەنانەت دراوی دیكەی وەكو دۆلاری ئەمریكی.

 

جیــاكـاری(Differentiation)

لەروانگەی تیۆری سیستەمییەكەی لـوهمانەوە، شێوازی بنچینەیی كۆمەڵگای مۆدێرن پرۆسەی زیادكردن‌و بەرزبونەوەی سیستەمی جیاكارییە، وەكئەوەی رێگایەك بێت بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ ئاڵۆزی ژینگەكەی(Rasch,2000). جـیاكـاری (Differentiation) وەڵامدانەوە‌و لاكردنەوەیە لەناو سیستەمێكی جیاواز لەنێوان سیستەمێك‌و ژینگەكەی(b:2301982).(5)

ئەمە مانای ئەوەیەكە لەناو سیستەمێكی جیاكاریدا دوو جۆر لەژینگە هەیە، یەكێكیان هاوبەشە بۆگشت سیستەمە فەرعیەكان یاخود نیمچە سیستەمەكان‌و ژینگەیەكی جیای ناوەكیە بۆ هەریەكە لەو سیستەمە فەرعیانە. بۆنمونە، كارگەیەكی ئۆتۆمبیلی وەكو كارگەی فـۆرد، كارگەی دیكە دەبینێت وەكو جەنراڵ مۆتۆرز‌و كریسلەر، بۆنمونە وەكئەوەی بەشێكبن لە ژینگەكەی. بەشی پەیوەندییە نێودەوڵەتیەكانی (سیستەمە فەرعیەكە) كارگەی فۆردیش كارگەكانی جەنراڵ مۆتۆرز‌و كریسلەر لەدەرەوەی خۆی دەبینێت‌و وەك بەشێك لەژینگەكەی سەیردەكات.

 هەرچەندە، بەشی پەیوەندیە نێودەوڵەتییەكان لەناو فـۆردا هەندێك سیستەمی فەرعی دەبینێت بۆنمونە، بەشی پەیوەندییە مرۆییەكان كە سیستەمێكی فەرعییە وەك سیستەمە فەرعییەكانی تر، ئەم بەشەی پەیوەندییە مرۆییەكان، بەشێوەیەكی گشتی شتێكی ناوەكییە بۆ رێكخستنی سیستەمەكە، بەڵام لەناو ژینگەكەدایە بۆ پەیوەندیە نێودەوڵەتیەكانی سیستەمە فەرعییەكە. بەهەمانشێوە.

هەروەها پەیوەندییە مرۆییەكانی سیستەمە فەرعییەكانی كارگەكان وەك بەشێك لەژینگەكەی دەبینێت، بەڵام لەگەڵئەوەشدا سیستەمە فەرعییەكانیش (لەم كاتەدا پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكانی سیستەمە فەرعییەكانیشی تێدایە)‌و وەك بەشێك لەژینگەكەی سەیردەكرێت. لەبەرئەوە، هەریەكە لە سیستەمە فەرعیەكان تێروانینێكی جیاوازییان هەیە لە ژینگە ناوەكییەكەی سیستەمەكە. ئەمە ئاستێكی بەرز لەئاڵۆزی‌و ژینگەیەكی داینامیكی ناوەكی پێكدەهێنێت.

جیاكاری ناوسیستەمێك رێگایەكە بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ گۆرانەكانی ناو ژینگەكە. وەك دەبینین، هەر سیستەمێك دەبێت چوارچێوەكەی بمێنێتەوە لەو پەیوەندییەی كە هەیەتی لەگەڵ ژینگەكەدا. ئەگینا بەپێچەوانەوە لەلایەن ئالۆزی ژینگەكەیەوە كۆنترۆڵدەكرێت‌و دەستی بەسەردا دەگیرێت، دەوەستێت‌و رێگری مانەوەی لێدەكرێت. لەپێناو مانەوەیدا، سیستەمەكە دەبێت بتوانێت مامەڵەبكات لەگۆراوەكانی ژینگەكەیدا. بۆنمونە، ئەوە زۆرباش زانراوە كە هەر رێكخراوێكی گەورەی جیهانی وەك سیستەمێك بەهێواشی دەسازێت لەگەڵ گۆرانكارییەكانی ژینگەكەیدا(وەكو، داخوازی پتەوی جەماوەر، گۆرانكاری سیاسی، یان تەنانەت گۆرانكارییە تەكنۆلۆجییەكان بۆ نمونە دەسكەوتنی كۆمپیوتەری تایبەتییەكان).

هەرچەندە، رێكخراوەكان پێشدەكەون، بەڵام بەهۆی چەند جیاكارییەكی ناو سیستەمەكەوەیە پێشدەكەون‌و گەشەدەكەن. واتە، گۆرانێكی ژینگەیی دەگۆرێت بۆ ستراكچەرێكی سیستەمەكە. لەكارگەیەكی ئۆتۆمبیل بەشێكی نوێ‌ بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ بارودۆخێكی نوێ دێتەكایە، بۆنمونە بوونی كۆمپیوتەری شەخسی لەشوێنی كاركردن. كرێكارەكان كە بەكرێ دەگیرێن، خولیان بۆدەكرێتەوە بۆ چۆنێتی بەكارهێنانی ئەم تەكنۆلۆجیا نوێیەو بەرێوەبەرێك هەڵدەبژێررێت، هەروەها هەندێك شتی دیكە.

پرۆسەی جیاكاری مانای زیادبوونی ئاڵۆزی سیستەمەكەیە، چونكە هەر سیستەمێكی فەرعی دەتوانێت چەند پەیوەندییەكی جیاواز لەگەڵ سیستەمە فەرعییەكانی دیكەدا درووستبكات. كە ئەوە رێگەی پێدەدات بۆ زیاتر جۆراوجۆری لەناو سیستەمەكەدا بۆئەوەی ببێتە وەڵامدەری جیاوازبوونی ناوسیستمەكە.

لە نمونەكەی سەرەوە، بەشە نوێیەكە وەك هەموو بەشەكانی تری سیستەمە بیرۆكراتییەكە، ژینگەیە بۆبەشەكانی دیكە، بەڵام ئەم بەشە نوێیە زیاتر ئۆرگانیزە دەبێت چونكە پەیوەندییە نوێ‌و زیاترەكانی نێوان بەشەكان ئەم ئەگەرە درووستدەكات

ئەم بەشە نوێیە دروستدەكرێت بۆئەوەی خزمەت بە كۆمپیوتەری كرێكارەكان بكات‌و باشتر بتوانێت وەڵامدەری گۆرانە زیادەكانی تربێت لەتەكنۆلۆجیاكانی كۆمپیوتەردا‌و یارمەتی ئەم دەزگایە بدات‌و ئەم توانا نوێیانە تێكەڵاو بكات. سەرەڕای ئەوەش، رەنگە ئەمە ببێتەهۆی دروستبونی پەیوەندیە نوێیەكان كەلەنێوان بەشەكاندا دەبینرێن، وەك ئەو رێگەدانە گشتییەی بۆ سەنتەربون‌و گەورەبون یان رێگەدان بەخەڵكی بۆ داهێنان بەشێوەیەكی راستەوخۆ.

نەك هەرتەنها زۆرتربوونی جۆراوجۆری بەهۆی جیاكارییەوە رێگەدەدات بەوەی باشتر وەڵامی ژینگەكە بدرێتەوە، بەڵكو لەگەڵ ئەوەشدا بۆ خێراتركردنی پەرەسەندنە. لەیادمان بێت كە ووتمان پەرەسەندن پرۆسەی هەڵبژاردنی جیاوازییەكانە. زیاتر دەستەبەركردنی جۆراوجۆری، هەڵبژاردن باشتردەكات.

 لەگەڵ ئەوەی كە لــوهمان باس لەوەدەكات كەتەنها هەندێك شێوازی ناوەكی گەشەدەكات. ئەو ئەم شێوازانەی بەمشێوە ناوبردوە، جیاكاری بەش بەش بوون یان پارچە پارچەكردن(segmentation)، جیاكاری چین چینی یاخود توێژی(stratification)، جیاكاری ناوەند لەدەوروبەر(center-periphery)، جیاكاری وەزیفی(functional). ئەم جۆرانە لە جیاكاری دەبێتەهۆی زیادبونی ئاڵۆزی سیستەمەكە لەرێگەی دووبارەكردنەوەی جیاكاری لەنێوان سیستەمەكە‌و ژینگەی ناوسیستەمەكەدا.

 لەچوارچێوەی ئەو توانا شاراوەی كە هەیانە بۆ پەرەسەندن، ئەم جۆرانە لەجیاكاری توانای جیاوازیشیان دەبێت بۆبەرهەم هێنانی جۆارجۆری‌و لەئەنجامدا هەلبژاردەی زیاتر دەستەبەردەكەن بۆ پرۆسەی پەرەسەندن. ئاڵۆزتربوونی شێوازەكانی جیاكاری توانایەكی شاراوەشی هەیە بۆ خێراكردنی پەرەسەندنی سیستەمەكە.  

 

جیاكاری بەش بەشی (segmentary differentiation )

جیاكاری بەش بەشی، لەسەر بنەمای پێویستی بەشەكانی سیستەمەكە دابەش دەكات بۆ ئەوەی زیاتر‌و زیاتربگونجێت لەگەڵ شوناسە وەزیفیەكانی سیستەمەكەدا. بۆنمونە، كارگەكانی ئۆتۆمۆبیلی ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا لەرووی وەزیفییەوە وەك یەكن كەبەرهەمهێنانی ئۆتۆمبیلە لەچەند جێگەیەكی جیاوازدا. هەموو شوێنەكان بەزۆری وەك یەك رێكخراون، هەریەكەیان هەمان ستراكچەریان هەیەو دەگونجێن لەگەڵ هەمان وەزیفەدا كەبەرهەمهێنانی ئۆتۆمبیلە.

 

 

 

جیاكاری چین چینی یاخود توێژی (stratification differentiation)

 جیاكاری توێژی جیاكارییەكی ستونییە بەپێی پلە یاخود یاخود پلەوپایەی سیستەمێك كە شێوەیەكی هیراركی هەڵگرتبێت. هەریەكە لەو پلەو مەرتەبانە وەزیفەیەكی تایبەت‌و جیاواز بەجێدەهێنن لەناو سیستەمەكەدا.

لەكارگەیەكی ئۆتۆمبیلدا، ئێمە چەند ئاست‌و مەرتەبەیەكی جیاواز دەبینین، بۆنمونە، بەرێوەبەری ئەو بەشە نوێیەی كەتایبەتە بەكاروباری نێودەوڵەتییەوە لەناو ئەم ریزبەندیەدا لەسەری سەرەوەیە لەم بەشەدا. ئەم بەرێوەبەرە ئەركێكی هەیە كەئەویش بەكارهێنانی دەسەڵاتیەتی بۆئاراستەكردنی كارەكانی بەشەكە. دوای ئەوە چەندین كرێكاری جۆراوجۆر هەیە لە پلەكانی خوارەوەی ئەم سیستەمەدا كە ئاگایان لەچەند وەزیفەیەكی تایبەتی جۆراوجۆرە(بۆنمونە، یەكێك لەوانە هەڵەچنە).

 سەرای ئەوەش، بەرێوەبەری ئەو بەشەی پەیوەندیە نێودەوڵەتیەكان لەناو ستراكچەری سیستەمی توێژی ئەو كارگەیەدا جێگەیەكی هەیە. ئیتر بەمجۆرە، سەرۆكی كۆمپانیاكە بەرزترین پلەی هەیە تاوەكو بەرێوەبەری بەشی پەیوەندییە نێودەوڵەتیەكان‌و لەم جێگەیەدایە بۆ دەركردنی هەندێك فەرمانی تر.

لەجیاكاری بەشیدا، نایەكسانی بەهۆی رودانی جۆراوجۆری ژینگەكەوە دروستدەبێت(بۆنمونە، ئۆتۆمبیل لەناوچەیەك زیاتر دەفرۆشرێت تاوەكو ناوچەیەكی دیكە) بەڵام ئەمە وەزیفەیەكی سیستەمی نیە.

لەجیاكاری توێژیشدا (تەبەقی)، نایەكسانی شتێكی بنچینەییە بۆسیستەمەكە. گەر راستربین، ئێمە جۆرێك لەكارلێكردنی یەكسانی‌و نایەكسانی دەبینین. ئەندامەكانی ناو یەك مەرتەبەو ئاست (بۆنمونە، گشت هەڵەچنەكان) لەبنچینەدا یەكسانن، لەكاتێكدا مەرتەبەو ئاستە جیاجیاكان جیاكراونەتەوە بەهۆی نایەكسانییان.

 پلەو مەرتەبە بەرزەكان(بۆنمونە، بەرێوەبەری بەشەكان) زیاتر دەستیان دەگاتە سەرچاوەكان‌و توانایەكی مەزنتریان دەبێت لەوەی كاریگەرییان هەبێت لەسەر گفتوگۆكان. لەئەنجامدا، سیستەمێكی چین چین یاخود توێژی زیاتر بایەخ دەدات بەوانەی كە لە ئاستە بەرزەكاندان‌و بەشێوەیەكی گشتیش بایەخ دەدا بەمەرتەبە نزمەكان گەر ئەوانە بوونە هەڕەشە بۆسەر ئاستە بەرزەكان. لەگەڵ ئەوەی كە هەردووكیان پشت بەیەكتری دەبەستن‌و سیستەمە كۆمەڵایەتیەكەش كاتێك دەمێنێتەوە كە هەموو ئەم ئاستانە بەشێوازێكی سەركەوتوانە وەزیفەكانیان ریالیزە بكەن.

گرنگی ئاستە نزمەكان‌و گرفتەكانیان لەناو كۆمیونیكەیشندا گرفتێكی بونیادی دروستدەكات‌و دەبێتە هۆی سنورداركردنی ئاڵۆزی سیستەمەكە. كاتێك ئەوانە سیستەمەكە ئاراستەدەكەن بەوەی زۆرتر دوركەونەوە لە ئاستە نزمەكان، ئەوكاتە سیستەمەكە دەیەوێت بەرەو داڕووخان بڕوات چونكە گرنگی وەزیفەی ئاستەكانی خوارەوە بەشێوەیەكی رێكوپێك نانوێنرێت‌و نمایشناكرێت. بۆئەوەی كاریگەرییەكی هەبێت لەسەر سیستەمەكە، ئاستە نزمەكان پێویستە بپارێزرێن بۆ ئەو ململانێیە.

 

جیاكاری ناوەند‌و بەش (center-periphery differentiation)

 ئەم جۆری سێیەمەی جیاكاری، كە دەكەوێتە نێوان ناوەند‌و ژینگە یاخود دەوروبەرەوە، بەستەرێكی نێوان جیاكاری بەشی‌و جیاكاری تەبەقییە(Luhmann,1997:663-678). بۆنمونە، هەندێك لەكارگەكانی ئۆتۆمبیل لقێكی دیكە دادەنێن لەوڵاتانی تردا، لەگەڵ ئەوەشدا، ئۆفیسی سەرەكی كۆمپانیاكە لەسەنتەر دەمێنێتەوە، فەرمان دەردەكات‌و تارادەیەك كۆنترۆڵی لقەكانی دەوروبەردەكات.(6)

 

جیاكاری وەزیفی سیستەمەكان (differentiation of functional systems)

 جیاكاری وەزیفی ئاڵۆزترین فۆرمی جیاكارییە‌و فۆرمێكە كە هەیمەنەی كردوە بەسەر كۆمەڵگای مۆدێرندا. هەموو وەزیفە یاخود ئەركێك لەناو سیستەمێكدا بەندە بە بەشێكی تایبەتەوە. بۆنمونە، كارگەیەكی ئۆتۆمبیل لەڕووی وەزیفییەوە بەشەكانی جیاكراوەتەوە، بۆنمونە بەشی بەرهەمهێنان، بەشی بەرێوەبردن، بەشی ژمێریاری، بەشی پلان، بەشی خۆیەتی.

جیاكاری وەزیفی زیاتر نەرمترە تاوەكو جیاكاری تەبەقی، بەڵام گەر سیستەمێك شكستیهێنا لەبەجێهێنانی كارەكانیدا، تەواوی سیستەمەكە گرفتی گەورەی تێدەكەوێت.(7) هەرچەندە، هەتا هەر سیستەمێك ئەركی خۆی بەجێبێنێت، بەشە جیاوازەكان دەتوانن پلەیەكی بەرز لەسەربەخۆیی بەدەستبێنن.

 لەواقیعدا، جیاكاری وەزیفی سیستەمەكان پێكهاتەیەكی ئاڵۆزی سەربەخۆی‌و ناسەربەخۆییە. بۆنمونە، كاتێك كە پلانی دابەشبون پشتدەبەستێت بەدابەشبونی ژمێریاری بۆ داتا ئابورییەكان، هەتا شێوازەكان ووردبن، پلانی دابەشبون باشتر دەتوانێت ئەو شتە ئیهمال كات كەچۆن كتومت ژمێریارەكە داتاكەی بەرهەمهێناوە.

ئەمە ئاماژەیە بۆ زیاتر جیاوازی نێوان فۆرمەكانی جیاكاری. لەحاڵەتی جیاكاری بەشیدا، گەر بەشێك فەشەلی هێنا لەبەجێهێنانی ئەركەكەیدا(بۆ نمونە، كارگەیەكی ئۆتۆمبیل بەهۆی مانگرتنەوە نەیتوانی ئۆتۆمبیل بەرهەم بێنێت )، نابێتە هەرەشە بۆسەر سیستەمەكە. هەرچەندە لە فۆرمە ئاڵۆزەكانی تری جیاكاری بۆنمونە لەجیاكاری وەزیفیدا، ئەو جۆرە فەشەلە دەبێتە هۆی گرفتێك بۆ سیستەمە كۆمەڵایەتیەكە، رەنگە ببێتە هۆی لەكاركەوتنیشی. بەمشێوەیە، لەلایەكەوە زیادبونی ئاڵۆزی  توانای سیستەمێك زیاد دەكات بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ ژینگەكەیدا. كەچی لەلایەكی كەوە، زیادبونی ئاڵۆزی مەترسی لەكاركەوتنی سیستەمەكە زیاد دەكات ئەگەر وەزیفەیەك بەرێكوپێكی بەرێوەنەچێت.

هەرچەندە، لەزۆربەی حاڵەتەكاندا، ئەم زیادبونە ناجێگیر‌و لاوازە شتێكی پێویستە لەبەرامبەر ئەو زیادبونەی نێوان پەیوەندییە چاوەڕێكراوەكانی نێوان سیستەمە فەرعیە جیاوازەكان. هەبوونی جۆری زیاتری پەیوەندی چاوەڕێكراوی نێوان لقە سیستەمەكان مانای هەبونی گۆڕاوی زیاترە، كە بەكاردێت بۆ هەڵبژاردنێكی ستراكچەری كە دەبێتە وەڵامدەری گۆرانەكانی ناو ژینگەكە.

 لە سیستەمێكی بەش بەشبودا، پەیوەندییەكانی نێوان سیستەمە فەرعیە جیاوازەكان جیاوازی بونیادی یاخود ستراكچەری نین. بۆنمونە، پەیوەندیەكانی نێوان هەردوو كارگەیەك لەبنەرتدا یەكشتن بۆیەكتری.

لەسیستەمێكی  تەبەقیدا،  پەیوەندیەكانی نێوان مەرتەبە‌و ئاستەكان لەبنەڕەتدا جیاوازن لەوانەی كەلەناو ئاست‌و مەرتەبەكاندان. بۆنمونە، ئەو پەیوەندییەی كە كارگەیەك هەیەتی لەگەڵ ئۆفیسە سەركیەكەیدا جیاوازە لەو پەیوەندییەی كە هەیەتی لەگەڵ لقێكی دیكەی كارگەكەدا.

بەشەكانی ژمێریاری‌و بەرهەمهێنان جۆرێك لە پەیوەندییان هەیە لەگەڵ یەكتری، كە جیاوازە لەپەیوەندی نێوان بەشی لێكۆڵینەوە‌و بەرهەمهێنان. جیاكاری وەزیفی، نەرمی‌و مرونەتێكی مەزنتر دەبەخشێت بە كارگەكە. بەمشێوەیە، بۆنمونە، لەژینگەیەك كە تیایدا پێشكەوتنە تەكنیكیەكان هەلی زیاتر دەستەبەر بكەن بۆ سودی ئابوری، ئەو كارگانە دەتوانن بەهۆی لێكۆڵینەوەوە بەرێوەببرێن. بەڵام لەژینگەیەكدا كە تیایدا سودی ئابوری هەرلەناو شتە كۆنەكاندا بدۆزرێتەوە، تەنها بەشێوەیەكی هەرزانتر، كۆمپانیا دەتوانێت تەنها بەهۆی ژمێریارییەوە بەرێوەببرێت.

دەبێت ئێمە تێبینی ئەوە بكەین، كە فۆرمە ئاڵۆزترەكانی جیاكاری وەزیفی فۆرمە كەمتر ئاڵۆزەكانی كەنارناخەن، بەڵكو لەواقیعدا پێویستیان بەو فۆرمە كەمتر ئاڵۆزانە دەبێت.

بۆ نمونە كارگەیەكی بەرهەمهێنانی ئۆتۆمبیل چین چین كراو، بەڵام هێشتا ئەمیش پێكدێت لە دەزگا كەسییەكان كە فۆرمێكی بەش بەشیان هەیە. ئەمە شتێكی گرنگە، چونكە ئێمە عادەتەن باس لە جیاكاری وەزیفی سیستەمەكان دەكەین  لەناو كۆمەڵگای مۆدێرندا بۆ تەفسیركردنی ئەو شێوازە باڵادەستە جیاكارییەی كە هەیەتی، لەگەڵ ئەوەشدا، شێوازەكانی دیكەی تریش بەردەوام وجودیان هەیە.

 

كــۆد (code)

كۆد رێگایەكە بۆجیاكردنەوەی ئیلیمێنتەكانی سیستەمێك لەو ئیلیمێنتانەی كەسەربەو سیستەمە نین. كۆد زمانی بنچینەییە بۆ سیستەمێكی وەزیفی. بۆنمونە، كۆدەكانی وەك باوەڕبوون یان متمانە(truth) كەپێچەوانەكەی بێمتمانەیی یان باوەڕنەبونە لەسیستەمی زانستیدا. یان پارەدان كە پێچەوانەكە پارەنەدانە لە سیستەمی ئابوری. هەروەها یاسایی كە كۆدە پێچەوانەكەی نایاساییە لە سیستەمە یاساییەكەدا. هەموو كۆمیونیكەیشنێك كە كۆدێكی تایبەتی بەكاردێنێت بەشێكە لە سیستەمێك كە سەرچاوەكەی ئەوانەن كەبەكاریدەهێنن.

كۆدێك كەبەكاردێت بۆ سنورداركردنی جۆرێك لە كۆمیونیكەیشنی رێگەپێدراوە. هەموو كۆمیونیكەیشنێك كە كۆد بەكارنەهێنێت نابێتە كۆمیونیكەیشنێك كەئیعتیباری بۆبكرێت‌و سەربە سیستەمێك بێت. بۆیە، لەناو سیستەمی زانستدا ئێمە عادەتەن تەنها ئەو كۆمیونیكەیشنانە بەدیدەكەین، كە كۆدەكەیان متمانەو باوەڕە. هەربۆنمونە، سەرۆكی ئاژانسی فرۆكەوانی‌و فەزا (NASA)و سەرۆكی دەزگای تەندروستی نیشتیمانی (NIH) كۆببنەوە‌و گفتوگۆبكەن دەربارەی ئەو راستیانەی كە جۆهن گلین ساڵی 1998 كەشفیكردوە، ئەوە دەبێتە بەشێك لەسیستەمە زانستییەكە، كە كۆدی متمانە‌و بێمتمانەیی تیا بەكارهاتوە. بەڵام هەرهەمان ئەو كەسانە كۆببنەوە‌و بیانەوێت پارەی ئەو توێژینەوانە بدەن كە لەسەر گەشتكردنی فەزا كراون، ئەوە دەبێتە بەشێك لەسیستەمی ئابوری كە كۆدی پارەدان‌و پارەنەدانی تیابەكارهاتوە.

لەتیۆری سیستەمەكەی لوهماندا، هیچ سیستەمێك كۆدی سیستەمێكی دیكە بەكارناهێنێت‌و لێی تێناگات. هیچ رێگایەك نیە بۆ تەرجەمەكردنی كۆدی سیستەمێك لەناو سیستەمێكی دیكەدا.

لەبەرئەوەی سیستەمەكان داخراون، بۆیە تەنها دەتوانن كاردانەوەیان هەبێت بۆ ئەو شتانەی كە لەژینگەكەی خۆیاندا روودەدات(ئەوەی كەروودەدات بەتەواوی ژاوەژاویش بێت لەلایەن سیستەمەكەوە حیسابی بۆدەكرێت). بەڵام سیستەمەكە دەبێت تەفسیری ئەوشتە بكات كە ژاوەژاوە لەناو ژینگەكەدا لەو پەیوەندییەی كە هەیەتی بەكۆدەكانییەوە. ئەمە تەنها رێگەیە بۆئەوەی هەست بەو شتانە بكەین، كە روودەدات، تەنها رێگەیە كە مانا بەخش بێت.

 بۆ نمونە، سیستەمێكی ئابوری وەك سیستەمێكی زانستی سەیردەكرێت تەنها لەو رێگەوەی كە پارە درووستدەكات(داهاتوی ئەگەری پارەدان درووستدەكات) یاخود پێویستی بە وەبەرهێنانە(پێویستی بەبەخشینی بنەرەتییە بەرلەوەی بتوانێت جارێكی دیكە پارە ببەخشێتەوە)

 

گرفتەكانی جیاكاری وەزیفی

جیاكاری وەزیفی (functional differentiation) بەلایەنی كەمەوە دەبێتەهۆی گرفتێكی گەورە بۆ كۆمەڵگای مۆدێرن. ئەوەی كە پێویستە بۆ كۆمەڵگا بەشێوەیەكی گشتی رەنگە هیچ سیستەمێكی وەزیفی مامەڵەی لەگەڵ نەكات. رەنگە سیستەمێكی وەزیفی نەبێت كە رەمز یاخود كۆدێكی هەبێت بتوانێت تەعبیر لەو گرفتە بكات بەتەواوەتی. بۆ نمونە، سیستەمی ئابوری ناتوانێت بەتەواوەتی تەعبیر لەگرفتە ژینگەییەكان بكات، چونكە پیسبون(pollution) بەزۆری وادیارە كە بەهۆی ئابوری عەقڵانییەوەیە.

 سیستەمە یاساییەكەش رەنگە چەند یاسایەكی هەبێت، كە یارمەتی قەتیسكردنی پیسبونی هەوا بدات، بەڵام ئەو یاسانە لەناو سیستەمە ئابورییەكەدا تەفسیردەكرێن بۆ ئەوانەی ژینگە پیسدەكەن. ئەمە لە نمونەی چیكلۆسۆفاكیای پێشوو دەردەكەوێت، بەوەی كە لەو ووڵاتە بەیاسا سنورەكانی پیسبونی ژینگە رونكرابوەوە. كارگەكان لەبەرامبەر ئەم یاسانەدا هەستان بەدانانی دووكەڵكێشی بەرزتر، كە ئەم دووكەڵكێشانە دەبونە هۆی بڵاوەپێكردنی پیسبونەكە‌و ئەمە بوە هۆی دابەزینی ئاستی پیسبونی هەوا تاوەكو نزیكبویەوە لە پلەی پێوانەیی. كاردانەوەی ئەم كارگانە پێچەوانە وەستایەوە لەگەڵ مەبەست‌و ئامانجی یاساكەدا، بەڵام ئەوە بەپێی كۆدی رێكەوتنە ئابورییەكە كاردانەوەبوو، رێگەیەك بوو بۆ كەمكردنەوەی تێچوونەكان. رێگرییەكی باشتر دژبە پیسبونی هەوا تێچوونەكەی زۆر زیاتر دەبێت لە دروسكردنی ئەو دوكەڵكێشە بەرزترانە.

ئەم گرفتانە بەشێوەیەكی گشتی بەهۆی جیاكاری وەزیفییەوەیە. جیاكاری وەزیفی پێویستی بەوەیە كەئەم گرفتانە لەئاستی كۆمەڵگا راماڵێت‌و بیبات بۆ ناو سیستەمە فەرعییەكان. هەموو سیستەمێكی فەرعی سەربەخۆیی‌و لاستیكیەتێك بەدەستدێنێت لە درووستكردنی بریاڕدا كە كۆدەكانی خۆی بەكاردەهێنێت. هەرچەندە هەریەكەیان پشت دەبەستێت بە سیستەمە فەرعییەكانی تر لە گواستنەوەی بۆ  سیستەمە كۆمەڵایەتییەكە بەشێوەیەكی گشتی و بەكورتی، دەرەنجامی سەربەخۆییەكی مەزنتری سیستەمە وەزیفییەكان زۆرتر قابیلی تێكشكانی سیستەمە كۆمەڵایەتییەكەیە بەشێوەیەكی گشتی.

لوهمان دەگەڕێت بەدوای  ئەو پەیوەندییە گرفتئامێزەی نێوان جیاكاری وەزیفی كۆمەڵگای مۆدێرن‌و ئەو هەوڵانەی كە دەیدات بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ گرفتە ژینگەییەكاندا(1986/1989). كۆمەڵگای مۆدێرن سیستەمێكی جیاكاری تایبەتی نیە بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ گرفتە ژینگەییەكاندا. هەرشتێك كە روودەدات لەناو ژینگەكەیدا دەبێت مامەڵەی لەگەڵ بكات لەناو ئەو سیستەمە وەزیفیانەی كە هەیە لەگەڵ كۆدەكانیدا(تێبینی: ژینگە لێرەدا دوو مانای هەیە، مانای  ژینگەی سیستەمەكە هەروەها ژینگەی سرووشتی).

ئەوە بەمانای ئەوە دێت كە هەموو كێشەیەك لەناو ژینگەكەدا گرفتێكە بۆ سیستەمێك ئەگەر ئەو كێشەیە بتوانرێت لەناو رەمزەكانی ئەو سیستەمەدا تەعبیری لێبكرێت. بۆ نمونە، یاسا دەتوانێت دژبە ژینگەپیسكەران بوەستێتەوە تەنها ئەوكاتەی كە ئەوان بەنایاسایی دەركەون. بەمشێوەیە، دەگونجێت، كە گرفتە ژینگەییەكان بەشێوەیەكی تەواوەتی‌و وەكو پێویست مامەڵەیان لەگەڵ نەكرێت. ئەوەی كە گرنگترە ئەم دەرەنجامە گشتیەیە كە: جیاكاری وەزیفی دەتوانێت وەك فاكتەرێكی قەیرانە ژینگەییەكان وەریبگری         (Luhmann,1986/1989:42).

سیستەمە وەزیفییەكان هەردوو زەنگی گەورەی بەئاگاهێنانەوە‌و زەنگی كەمی بەئاگاهێنانەوەی كێشەكانە لەناو ژینگەكانیاندا. مەبەست لەوەی، كە كەمترین زەنگی بە ئاگاهێنانەوەیە، ئەوەیە كە سیستەمێك بەباشی كاردانەوەی نیە بۆ ئەوكێشانەی، كە ناتوانرێت بەهۆی كۆدەكانیەوە تەمسیلبكرێن. بۆ نمونە، ژینگە گرووپیەكان رەنگە رێگربێت لە پیشەسازی ئۆتۆمبیل لەگەڵ ئەو خواستەی كە بۆ ئەو ئۆتۆمبیلانە هەیە كە كەمتر هەوا پیسدەكەن، هەرچەندە پیشەسازیی ئۆتۆمبیل بەپێچەوانەوە وەڵامی دەبێت بۆ ئەوخواستانە ئەگەر بەرهەڵستی دەستپێبكات لە بەرامبەر كاریگەری قازانجەكان كەخرێنە سەریان. مەبەست لە زەنگی گەورەی بەئاگاهێنانەوە مانای ئەوەیە كە مامەڵەكردن لەگەڵ كێشە ژینگەییەكان لەناو سیستەمێكی وەزیفیدا رەنگە ببێتەهۆی كاردانەوە لەناو سیستەمە وەزیفییەكانی تردا چونكە ئەو سیستەمانە سەربەخۆن.

 بۆ نمونە، پیشەسازی ئۆتۆمبیل رەنگە ئەو ئۆتۆمبیلانە بەرهەمبێنێت، كە كەمتر ژینگە پیسبكەن بەوەی بچوكتربن‌و رووناكیان كەمتربێت، سەرەنجام ئەمانە هەرزانتربن. كە ئەمە دەكرێت ئەو دەرنجامەشی هەبێت كە پێشكەوتنی سیستەمی گواستنەوەی خەڵكی بەرەودواوە بچێت چونكە لەم كاتەدا هەموو كەسێك دەتوانێت سەیارەیەك بكڕێت. سەرەڕای ئەوەش، رەنگە ئەوە ژمارەی روودانی سەیارە زیادبكات‌و بەو شێوەیە ببێتە مەسرەفی سیستەمی تەندروستی زیاتربكات. وەڵامدانەوەی خواستەكانی گرووپە ژینگەییەكان چەندین دەرەنجامی چاوەڕواننەكراوی هەیە لەناو سیستەمە ئالۆزە پشتبەیەكبەستوەكاندا.    

  

سۆسیۆلۆجیای مەعریفەكەی لــوهـمان

بەلای لوهمانەوە، پرسیاری بنچینەیی بۆ سۆسیۆلۆجیاوە ئەوەیەكە، سۆسیۆلۆجیا چییە؟ ئەمە خاڵی دەستپێكردنی ئەو هەوڵەی لوهمان بوو كەدای بۆ پێشخستنی تیۆرێكی سیستەمی(1985). سۆسیۆلۆجیا وەكئەوەی زانستی كۆمەڵگایە، دەگونجێت تێگەیشتنێكی پوختی پێناسەی كۆمەڵگابێت. تیۆری سیستەمەكەی لوهمان پێناسەی كۆمەڵگا بەشێوەیەك دەكات وەكئەوەی كە: "سیستەمێكی كۆمەڵایەتی گشتگیربێت‌و هەموو سیستەمە كۆمەڵایەتییەكانیتر لەخۆبگرێت."( 1997:78, لەلایەن یەكێك لەدانەری ئەم كتێبەوە وەرگێڕراوە). ئەمە ئەوەدەگەیەنێت كە چەمكی كۆمەڵگا شوناسی جیهانە كۆمەڵایەتیەكەیە، بەوەی، كە دەكرێت تەنها یەك كۆمەڵگا هەبێت.

 سیستەمی كۆمەڵایەتی(social system) هەموو سیستەمێك دەگرێتەوە بەومەرجەی ئەو سیستەمە كۆمیونیكەیشن بەرهەمبێنێت وەك توخمێكی بنچینەیی بۆ هێشتنەوە‌و پاراستنی خۆی.

 سیستەمی كۆمەڵگایی ( societal system) سیستەمێكی وەزیفییە وەك سیستەمی ئابوری، سیستەمی زانستی، سیستەمی یاسا، لەناو سیستەمە گشتگیرەكەی كۆمەڵگا.

سیستەمێكی گشتگیری جیهانە كۆمەڵایەتییەكە دەورنەدراوە بەكات‌و فەزا، بەواتایەكی تر، جیهانێكی كۆمەڵایەتی ناونیشانی نیە هەروەها لەژینگەكەیدا كۆمەڵگایترنیە. لێرەوە دەپرسین ئەی باشە ئیتر چۆن بتوانین ووردبینەوە لەكۆمەڵگا؟ بۆئەمە تەنها یەك وەڵام هەیە ئەویش ئەوەیە كە كۆمەڵگایەك تەنها لەدەلاقەكانی ناویەوە دەتوانێت تێبینبكرێت‌و چاودێری بكرێت، واتە لە رێگەی سیستەمێكی وەزیفی كۆمەڵگاكەوە. هەرچەندە سیستەمێكی وەزیفیش نیە، كە مافی ئەوەی هەبێت ببێتە روانگە‌و دەلاقە بۆئەوەی لێوەی چاودێری كۆمەڵگا بكرێت. هەموو دەلاقەكان وەك یەك شەرعیەتیان هەیە. ئیتر چۆن بتوانین تەنها رێگەیەك بەدەستبێنین بۆ بەدەستهێنانی زانیاری دەربارەی جیهانە كۆمەڵایەتییەكە؟ لەواقیعدا، رێگایەك نیە بۆ درووستكردنی راگەیاندنی سادەی لەو شێوە. هیچ روانگەیەك نیە كە پێشەنگ بێت  بەسەر هیچ لە روانگەكانی تردا. هەربۆیە، روانگەیەكی هاوبەشیش هەرگیز ناتوانرێت بەدەستبهێنرێت چونكە ئەگەری هەڵسەنگاندنی روانگە مونافیسەكان لەئارادا نیە. بۆ نمونە، گەر ئێمە وەك سۆسیۆلۆجیستەكان بمانەوێت هەندێك شت بزانین دەربارەی كۆمەڵگا، راهاتوین لەسەر ئەوەی لێكۆڵینەوە بكەین لەبارەی سۆسیۆلۆجیای مەعریفەوە. بەگوێرەی قسەی لوهمان، ئەمە ئەكرێت لەخوێندنەوەی رۆژنامەیەكدا بەدەستبێت، یان لە خوێندنەوەی كتێبێك ،یاخود سەیركردنی تەلەفزیۆن ، یان لە قسەكردن لەگەڵ هاوڕێیەكدا.

 هەر یەكە لەم میتۆدانە شەرعیەتی ئەوەی هەیە ببێتە رێگایەك بۆبەدەستهێنانی زانیاری لەسەر كۆمەڵگا. نە هیچ زانستێك وەنە هیچ سیستەمێك، لە پێشترنیە لەمەدا. ئەگەر سیستەمێكی وەزیفی نەبێت بەوەی كە لە پێشتربێت‌و لێوەی چاودێری بكەین‌و كۆمەڵگا لێوەیەوە پێ‌ تەفسیر بكەین، ئەو كاتە ئێمە گرفتی  ئەو ژمارە بێسنورەی چاودێریكردنی كۆمەڵگامان دەبێت.

لوهمان(2000) پەرەیدا بەشێوازێك كە بەهۆیەوە ئێمە دەتوانین بگەینە مەعریفەیەك لەسەر كۆمەڵگا. كۆمەڵگا بەهۆی خۆیەوە تەعبیر لەخۆی دەكات، بۆ نمونە لە رۆژگارەكۆنەكاندا لەرێگەی خورافیات‌و ئەفسانەوە تەعبیری لەخۆی كردوە‌و لەرۆژگارە مۆدێرنەكانیشدا لەرێگەی مەعریفەی زانستییەوە.لەگەڵ ئەوەشدا، سۆسیۆلۆجیستەكان دەتوانن تێبینی ئەمانە بكەن، چونكە سۆسیۆلۆجیستەكان وەك چاودێری دووەم دەتوانن تێبینی چاودێرەكانی یەكەم بكەن كە كۆمەڵگایە.

سۆسیۆلۆجیستەكان دەتوانن بگەنە دەرەنجامێك سەبارەت بە پەیوەندییەكانی نێوان كۆمەڵگا‌و واتاسازییەكانی، واتە تەعبیری زاتی كۆمەڵگا خۆی. ئەمە مەعریفەیەكی گرنگە سەبارەت بەكۆمەڵگا، بەوەی كە تێبینی واتاسازییەكانی كۆمەڵگا بكەیت، بەوەی كە "كۆمیونیكەیشن لەسەر كۆمیونیكەیشنەكان" سیستەمی كۆمەڵگا پێكدەهێنێت.

لوهمان دەیویست ئەوە دەرخات كە تێبینیكردنی كۆمەڵگا هەروا شتێكی هەرەمەكی نیە چونكە" چەند مەرجێكی بونیادی هەیە بۆ دەربڕینی ئەو دەنگانە، لەگەڵ ئەوەشدا چەند مەیل‌وخولیایەكی مێژووی هەیە لە پەرەسەندنی واتاكان، كە بە شێوەیەكی بەهێز جۆراوجۆربون سنورداردەكات. تیۆری سۆسیۆلۆجی دەتوانێت رایەڵەكانی نێوان ئەم جۆرە پەیوەندییە هاوبەشانە بدۆزێتەوە كەلە نێوان ستراكچەرە كۆمەڵایەتییەكان‌و ‌واتا‌و مەدلولەكان دایە(1997:89، لەلایەن یەكێك لەم دوو نوسەرەوە وەرگیرَِراوە).

 لێكۆڵینەوەكانی لوهمان بیناكردنەوەی مانا‌و بەكارهێنانی تێرمەكان بوو لەپەیوەندییان بە گۆڕانی ستراكچەرە كۆمەڵایەتییەكانەوە، وەرگرتنی واتاسازی(سیمانتیك) وەك تەعبیرێك بۆ تەفسیركردنی ستراكچەرە كۆمەڵایەتییەكان. بۆیە، رێگەی گونجاو بۆ تێبینیكردنی كۆمەڵگا لێكۆڵینەوەی واتاسازییە لەپەیوەندییان بەگۆڕانی ستراكچەرەكانی كۆمەڵگاوە.

 لوهمان چوارچێوەیەكی گەورەی بۆكاركردنی پێشخستن دانا، بۆ نمونە، واتای مۆراڵییەت، تاكگەرایی، یاسا، مەعریفە(1980/1981/1989/1995)، شیعر(2001)، هەروەها عیشق یاخود خۆشەویستی(1982/1986). ئەم میتۆدە بەشێكە لە سۆسیۆلۆجیای مەعریفە‌و دەكرێت وەك شتێكی گشتی بەكاربهێنرێت بۆ پێشخستنی تیۆری كۆمەڵگا.    

 

رەخنەكان

بەكورتی، تیۆری لوهمان بۆ كۆمەڵگای مۆدێرن‌و تێگەیشتنی ئەو بۆ ئەو كۆمەڵگایە هۆكارگەلێكی بەرزی شیكردنەوەن، كە بەهۆیەوە سۆسیۆلۆجیا روانگەیەكی تازەی دەستدەكەوێت لەسەر ئەو گرفتە هەنوكەییانەی ناو كۆمەڵگا(هەروەها ناو سۆسیۆلۆجیا). تیۆری گشتی پەرەسەندن‌و جیاكاری ،هەروەها بیركردنەوەی لوهمان لەسەر سیستەمە تایبەتمەندەكانی وەك سیستەمی زانستی‌و سیستەمی ئابوری، شێوازێكی نوێی خستەڕوو بۆ لێكۆڵینەوە‌و تیۆر.

 جیاكەرەوەی بنچینەیی لەنێوان سیستەم‌و ژینگەدا ئەگەری جۆرێكی نوێی لێكۆڵینەوەی هاوبەشی نێوان چەند لایەنێكی خستەڕوو لەسەر گریمانەی ئەوەی كە ئاڵۆزبون گرفتێكی سەراپاگیرە كە بەرواڵەت پەیوەستە بە فەزا جیاوازەكانی زانستە سرووشتی‌و مرۆڤایەتییەكانەوە(Luhman,1985).

چەند رەخنەیەك گیراوە لەتیۆرییەكەی لوهمان(bluhdorn,2000)، بەڵام ئێمە بەكورتی باس لەچوار لەو رەخنانە دەكەین.

یەكەم، زۆربەی تیۆریستەكان، لەناویشیاندا یۆرگن هابرماس، باس لەوە دەكەن كە ئەوەی لوهمان دەیبینێت وەك پێشكەوتنی پەرەسەندنێكی پێویست، لەواقیعدا، شتێكی دواكەوتو‌و ناپێویستە.

كۆمەڵگا رەنگە لەواقیعدا لەناو سیستەمێكی داخراودا بەرەوپێش بچێت كەئەو سیستەمانە لەرووی وەزیفییەوە جیابن‌و توانای كاركردنییان نەبێت لەژێر بوویەكی گشتگیری كۆمەڵایەتیدا، بەڵام ئەمە بەهۆی چەند شتێكەوە رێگەی لێدەگیرێت. تیۆریەكان دەبێت پێشكەون بۆئەوەی یارمەتی دژایەتیكردنی ئەم مەیل‌و خولیایەبدەن، نەك وەكو ئەوەی كە لوهمان وەك شتێكی حەتمی دەریدەخست.

دووەم، لەتیۆرییەكەی لوهماندا، جیاكاری كلیل‌و سەرەتایە بۆ تەفسیركردنی پێشكەوتنی كۆمەڵگا‌و بەردەوام زیادبوونی ئاڵۆزی سیستەمەكانی كۆمەڵگا لە مامەڵەكردنیان لەگەڵ ژینگەكانیان(Rasch,2000)، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دەتوانین دوو پرۆسەی دژبەیەك بدۆزینەوە لە كۆمەڵگای هاوچەرخدا. یەكەمییان نەهێهشتنی جیاكارییە(de-differentiation)(lash,1988)، ئەوەی كە پرۆسەی نەهێشتن‌و توانەوەی سنورەكانی نێوان سیستە كۆمەڵایەتیەكانە، بۆ نمونە ئەوەی كە دەبینرێت لەنێوان كەلتوری باڵا‌و كەلتوری شەعبیدا.

 ئەو بەیەكداچوون‌و لێكئاڵانە(interpenetration)(R.munch,1987)، پرۆسەی بیناكردنی دامەزراوەكانە بۆئەوەی ببنە نێوەند لەنێوان دامەزراوە كۆمەڵایەتیەكاندا. تیۆری لوهمان دەیویست وانیشاندا كە ئەم پرۆسانە دژە شۆرشن چونكە پەرەسەندن وەك جیاكارییەكی گەورە پێناسەكراوە.

 دەگونجێت تیۆری لوهمان بتوانێت پرۆسەی نەهێشتنی جیاكاری‌و بەیەكداچوون وەك سەرچاوەكانی شەرعی شۆرشە جۆراوجۆرەكان ناسرابێت، بەڵام ئەمە ئەوكاتە مانای شكستی ئەو بیركردنەوە بێهاوتایە دەگەیەنێت كە جەخت لەسەر جیاكاری دەكاتەوە بەوەی كە دەسكەوتی تیۆری زۆری بەدەستهێناوە.

سێیەم، تیۆری لوهمان وادەردەكەوێت كە توانای سنوردارە لە تەفسیركردنی پەیوەندییەكانی نێوان سیستەمەكان، هەموو سیستەمەكان وادەرناكەون كە داخرا‌و‌و ئۆتۆنۆمن وەكئەوەی لوهمان گریمانەی دەكرد. هەربەتەنها ئەوەنیە كە هەندێك سیستەم وادەردەكەون كە كۆدەكانی یەكتر وەرگێرن‌و بیخوێننەوە، بەڵكو هەندێك كات سیستەمەكانیتر هاوبەشی پێدەكەن وەك توخمەكانی خۆیان. ئەوەی كە بەرچاوترینە ئەو شێوازەیە كە سیستەمە كۆمەڵایەتیەكە سیستەمە سایكۆلۆژیەكە لەخۆدەگرێت‌و یەكدەگرن.

 مانای كۆمیونیكەیشنیش لەناو سیستەمە كۆمەڵایەتیەكەدا بەتەواوەتی لەلایەن سیستەمە كۆمەڵایەتییەكە خۆیەوە دیاریناكرێت. بەڵكو سیستەمە سایكۆلۆژیەكانیش(سیستمە فەردیەكان) ئەو واتانە دەبەستنەوە‌و بەرهەڵەستیدەكەن كەلەناو كۆمیونیكەیشنێكی تایبەتدا ئاماژەی بۆدەكرێت.

 لوهمان لەوەدا راستە كە مانای كۆمیونیكەیشن  هەروا بەسانایی نیەتی تاك نیە، بەڵكو نیەت‌و مەبەستی كۆمیونیكەشن چەند كاریگەری‌و شیوازێكی ئاڵۆزتریشی هەیە لەسەر ماناو مەفهومە كۆمەڵایەتییەكە. سیستەمە كۆمەڵایەتییەكە هەروا بەو سادەییە داخراونییە لەبەرامبەر سیستەمە سایكۆلۆژییەكەدا، بەڵكو بەهەمانشێوە، دەگونجێت وادەركەوێت كە سیستەمێكی ئۆتۆنۆم بێت لەسیستەمێكی تری وەك سیستەمە سیاسییەكە، كەئەمەش دەكرێت بچوك بێتەوە بۆ سیستەمێكی فەرعی سیستەمێكی كەی وەك سیستەمی ئابوری. لەو حاڵەتدا، كۆدی سیستەمە سیاسییەكە رەنگە هەروا بەسانایی جیابكرێتەوە لەكۆدی سیستەمە ئابورییەكە.

دواشت ئەوەیەكە تیۆری سیستەمی لوهمان گریمانەی ئەوەدەكات تێروانینە جۆراوجۆرەكان ئەوانەی كە بە یەكسانی هەمان مافی پێشەنگیان هەیە بەبێ‌ ئەوەی هیچ كامیان ئەگەری ئەوەی هەبێت، كە ئەولەویەتی هەبێت لەچاو ئەوانیتردا(ئەمە هاوشێوەی ئەو بۆچونەی  تیۆریستی سۆسیۆلۆجی پۆست مۆدێرن لیوتاردە،1984)، لەگەڵ ئەوەشدا لوهمان بانگەشەی ئەوە دەكات، كە ئێمە دەتوانین پەرەبدەین بەمەعریفەیەكی دڵنیا بۆ كۆمەڵگا بەئاگاداربون لەو واتاسازیانەی كە كۆمەڵگا بەهۆیەوە خۆی پێ تەفسیردەكات.

 ئەم هەڵوەستەكردنە شتێكە ناگونجێت چونكە ناكرێت یەكسەر بانگەشەی هەردوو بۆچونەكە بكەیت. لەگەڵ ئەو خاڵە لاوازانەشیدا، تیۆری سیستەمی لوهمان وەك یەكێك لە تیۆرییە پێشەنگەكان دەركەوت ئەو كاتەی كە ئێمە پێماننایە ناو سەدەی بیست‌و یەكەوە، لەگەڵ ئەوەشدا پریشكی بایەخی تیۆری سیستەمەكانیشە.  

 

پوختەی ئەم بابەتە

ئەم بابەتە بەهەندێك بیركردنەوەی زووی واڵتەر بوكلی(Walter Buckley) دەستپێدەكات لەسەر سرووشتی تیۆری سیستەمەكان. چەند جۆرێك لە دەستكەوت لە تیۆری سیستەمی مۆدێرنەوە وەرگیراوە، كەلە ناویاندا لێكدانەوەی هاوبەشی زانستە سرووشتییەكان‌و زانستە كۆمەڵایەتییە جۆراوجۆرەكانە، هەروەها توانای تەتبیقكردنیان لە هەردوو ئاستە وورد‌و درشتەكەدا (مایكرۆ‌و ماكرۆ)، شیكردنەوەی جیهانە كۆمەڵایەتییەكە وەك بویەكی گشتگیر‌و تەواو، تەركیزخستنەسەر پرۆسەكان، روانگەیەكی تەكامولی، لەگەڵ ئەوەشدا ئاراستەیەكی داینامیكانە.

لەم بەشەدا جۆراوجۆری پرەنسیپی تیۆری سیستەمەكان باس لەوەدەكرێت، لەناویاندا پلەی كرانەوە‌و داخرانی سیستەمەكان، مەیلیان بەلای تێكچوندا(ئینترۆپی)، مەیلیان بەلای ئاڵۆزبوندا(نیجینترۆپی)، كە ئەمانە بەهۆی فیدباكەوە جیادەكرێنەوە، هەروەها شێوازی ئەو پرۆسێسەی كە یارمەتی مانەوەی خودی سیستەمەكە ‌و گەشەكردنی دەدات. بــوكلی تیۆری سیستەمەكانی تەتبیقكرد بەسەر هۆشیاری‌و كارلێكردن‌و بواری سۆسیۆكەلتوردا.

گرنگترین تیۆریستی سیستەمەكان لەمڕۆدا نیكلاس لوهمانە(Niklas Luhman)، لەناو هەموو ئەو شتانەدا سیستەمەكان بەشێوەیەك سەیردەكات كە خۆیان مەرجەعی خۆیان بن، ئیحتیمالی بن، كەمتر ئالۆزبن لەچاو ژینگەكەیاندا. سیستەمەكان دەبێت ئالۆزییان كەمبێتەوە، چونكە ئەوان ناتوانن وەك ژینگەكەیان ئاڵۆزبن یاخود زاڵدەبن‌و لەكاردەكەون.

گرنگترین بەشداری لـوهمان لەسیستەمەكاندا بەهۆی كاراكتەری ئۆتۆپۆیتیكەوەیە (autopoietic). بەوەی كە، سیستەمەكان خۆیان توخم‌و ئیلیمێنتەكانی خۆیان بەرهەمدێنن، خۆیان چوارچێوەی خۆیان ‌و پەیوەندی ناوەكی ستراكچەری خۆیان رێكدەخەن، هەروەها خۆیان مەرجەعی خۆیانن، لەگەڵ ئەوەشدا سیستەمەكان داخراون.  ئەو تێڕوانینەی لوهمان سەبارەت بە داخران‌و ئۆتۆپۆیتیكی سیستەمەكان لێكدانەوەی لوهمان جیادەكاتەوە لەتیۆریستانی تیۆری سیستەمی پێشووتر. لەلایەن لوهمانەوە دووشتی سیستەمەكان شیكراونەتەوە و تەفسیركراون، كە ئەوانیش سیستە كۆمەڵایەتی‌و سیستە سایكۆلۆژییەكانن. سیستەمە كۆمەڵایەتییەكە بەدەست گرفتێكەوە دەناڵێنێت، كە ئەویش گرفتی دووئەگەرییە (double contingency) بەوەی كە هەموو كۆمیونیكەشنێك دەبێت حیسابی ئەوەی بۆبكرێت كەچۆن دەنێررێت، بەڵام چۆنێتی ناردنەكەش پشتدەبەستێ‌ بە هەڵسەنگاندنی وەرگر.

هەر لەبەر ئەمەیە كۆمیونیكەیشن دەبێتە شتێكی نائەگەر یاخود نائیحتیمال، بەڵام ستراكچەرە كۆمەڵایەتییەكان پێشدەكەون بۆئەوەی كۆمیونیكەیشن زیاتر بكاتە شتێكی ئیحتیمالی‌و مومكین.

لوهمان سەرقاڵبوو بە پەرەسەندنێكەوە، كە ئەو پەرەسەندنە سێ‌ كاراكتەری لەخۆگرتوە، جیاوازبوون(variation)، هەڵبژاردن(selection)، جێگیربوون(stablization).

كۆمەڵگا خەریكی  زیاتر  ئاڵۆزبونی ژینگەكەی دەبێت لە رێگەی پرۆسەی جیاكارییەوە(differentiation). جیاكاری دەبێتەهۆی زیادبوونی ئاڵۆزی سیستەمەكان‌و وادەكات، كە زۆرترین وەڵامدانەوەیان هەبێت بۆ دەورووبەرو ژینگەكە، هەروەها بۆ خێراتربوونی پەرەسەندن.

 لوهمان چوار جۆر لەجیاكاری دەستنیشانكردوە، كە ئەوانیش جیاكاری بەش بەشبوو(segmentary)، جیاكاری تەبەقی (stratifactory)، جیاكاری سەنتەرو دەوروبەر(center_periphery)، جیاكاری وەزیفی (functional).

 ئەمەی كۆتاییان(جیاكاری وەزیفی) ئاڵۆزترین فۆرمی جیاكارییە‌و یەكێكە لەو شتانەی كە هەیمەنەی كردوە بەسەر كۆمەڵگای مۆدێرندا. ئەم جیاكاری وەزیفییە مەزنترین مرونەتی هەیە، بەڵام ئەگەر جیاكاری وەزیفی سیستەمێك شكستیهێنا لە بەجێهێنانی ئەركیدا، رەنگە هەموو سیستەمەكە تێك بچێت. زیاد لەوەش، ئەگەری ئەوەش هەیە كە كۆمەڵگا توانای جیاكاری وەزیفی سیستەمە فەرعییەكانی نەمێنێت بۆكۆنترۆڵكردنی گرفتێكی گەورە.

لەبەرئەوەی لـوهمان وا تصوری دەكرد، كە كۆمەڵگا چوارچێوەیەكە هەموو سیستەمەكانی لەخۆگرتوە، جیهانێكی سیستەمییە، بۆیە دەكرێت تەنها لەناو سیستەمەكەدا تێبینی‌و چاودێری كۆمەڵگا بكەین. هەر سیستەمی وەزیفی مافی ئەوەی نیە كە ببێتە دەلاقە‌و روانگە، بەڵكو هەموو ئەوانیتر ئەو مافەیان هەیە. لەگەڵ ئەوەشدا، لوهمان دەیوست ئەولەویەت بدات بە سۆسیۆلۆجیای مەعریفە بە قسەكردن لەسەرئەوەی، كە سۆسیۆلۆجیای مەعریفە یەكەم لێكۆڵینەوەی لەسەر ئەو شتانەی ناوكۆمەڵگایە وەك حیكایەتەكان، ئەفسانەكان، هتد ....

هەرچەندە تیۆریەكەی لوهمان ژمارەیەك رەخنەی لێگیراوە، بەڵام وەك دەلاقەیەكی گرنگ ماوەتەوە لەكاتێكدا ئێمە پێمانخستۆتە ناو سەدەی بیست‌و یەكەوە.

 

پەراوێزەكان :

1-  ئەم برگەیە لەگەڵ Matthias junge دانراوە.

2- بەراستی بوترێت، پیشەسازی ئۆتۆمبیل لە تێگەیشتنی لوهماندا سیستەمێكی ئۆتۆپۆیتیك نیە، چونكە خۆی توخمەكانی خۆی بەرهەم ناهێنێت.هەرچەندە، ئێمە ئەم نمونەیە بەكاردێنین بۆ روونكردنەوەی ئایدیای تیۆری گشتی سیستەمەكان چونكە ئەمە زۆرتر شتێكی دیار‌و كۆنكریتییە تاوەكو سیستەمێكی ئەبستراكتی ئابوری یاخود سیستەمی یاسایی. دواتر كە پێناسەی سیستەمێكی ئۆتۆپۆیتیك دەكەین، پێویستمان بە بەكارهێنانی نمونەی زۆرتر ئەبستراكت دەبێت.

3- لەسەر گرنگی ئەم چەمكە، سەیری بایلی 1988 بكە. 

4- پارسۆنزیش باسی گرفتی ئەگەری دوانی كردوە، بەڵام ئەو چارەسەرەكەی بەو بەهایانە دەبینی كەهاوبەشن‌و پێشتر هەبوون. لوهمان دانی نا بەئەگەری ئەوەی كە بەهایەكی نوێی هاوبەش دەكرێت لەجێگەیەكدا دابهێنرێت(vanderstraeten,2002).

5- بۆ گفتوگۆكردن لەسەر جیاكاری‌و سنورەكانی ئەم چەمكە سەیری  wanger(1998) بكە

6- ئەوەی جێگەی باسە ئەوەیەكە ئەمە ناگونجێت لەگەڵ ئەرگومێنتە گشتییەكەی لـوهماندا (schimank,1994). بەشێوەیەكی گشتی جیاكاری بەش ـ ناوەند سیستەمە كۆمەڵایەتیەكە ناگرێتەوە. بەڵكو تارادەیەك وەك لەو نمونەی سەرەوە دیارە ئەمە جیاكاری وەزیفەكانی  ناو سیستەمێكی پیشەسازی دەگرێتەوە. بۆیە بەمشێوەیە ئەمە سیستەمێكی تایبەتی دەگرێتەوە لەناو سیستەمە كۆمەڵایەتیەكەداو تەواوی سیستەمە كۆمەڵایەتیەكە ناگرێتەوە.

7- زۆرێك لەو سیستەمانەی كە لێرەدا گفتوگۆی لەسەردەكرێت، دەكرێت وەك سیستەمی فەرعی سیستەمی جیهانە كۆمەڵایەتیەكە ناوببرێت، هەرچەندە ئێمە زاراوەی سیستەم بەكاردێنیین تاوەكو لقە سیستەم یان سیستەمی فەرعی تەنها كاتێك نەبێت كە پێویستە جیاوازیبكرێت لەنێوان لقە سیستەمێك‌و ئەو سیستەمە گەورەی كەئەو لقەی تێكەوتوە.

* ئەوەی گرنگە لەمرۆدا ئەوەیە ئێمە بایەخێكی تایبەت بدەین بەتیۆرەكانی بواری مۆدێرن‌و پۆست مۆدێرنی زانستە مرۆڤایەتیەكان، بۆیە ئەم نوسینە هەوڵێكی سەرەتایە بۆ ناساندنی خوێنەری كورد بە تیۆرە مۆدێرنەكانی سۆسیۆلۆجیا‌و رەگ‌و ریشەی ئەم تیۆرانە.

**  تیۆری سیستەمەكان یەكێكە لەو بابەتانەی كە جێگەی بایەخێكی گەورەیە لای بیرمەندان‌و تیۆریستانی گەورەی وەك هابرماس‌و بوكلی‌و لـوهمان‌و جۆرج ریتزەر، ئێمە هەوڵمانداوە لەم نوسینەدا بەشێوەیەكی گشتی بابەتێك لەسەر تیۆری سیستەمەكان بخەینەڕوو.

 

 

 

 

 

سەرچاوەكان :

 

Baecker,Patrick

2001    "why Systems? Theory, Culture and Society 18:59-74

 

Luhman,Niklas

1980/1995    "The world society as social system." International journal of General systems 8:131_138.

 

The differentiation of society.New york: Columbia university press.

 

Buckly, Walter

1967   Sociology and modern systems theory. Englewood cliffs,N.J.:prentice-hall.

 

Ball, Richard A

19778            "sociology and general systems Theory."American sociologist 13:65-72.

 

Baily,Kenneth D.

1990       Social Entropy.Albany: State university of new york press.

 

1994  sociology and the new systems theory: toward a theoretical synthesis. Albany: state university of new york press.

 

1997  "system and conflict: toward a symbiotic reconciliation." Quality and quantity 31:425-442.

1998  "Structure, Structuration, And autopsies: The emerging Significance of Recursive Theory." In Jennifer M.Lehmann (ed.),Current perspective theory vol.18.Greenwich,conn.:jai press:131-154.

2001        "system Theory." In Jonathan turner(ed.),Handbook of sociological theory. New York: Kluwer Academic/plenum               publishers:379-401 

 

Paul, Axel

2001  "organizing Husserl: on the phenomenological foundations of Lumann's systems Theory." Journal of classical theory 1:371-394.

 

Esposito, Elena

1995  "from self-reference to Aautology: How to Operationalize a circular Approach." Social science information 35:269-281.

 

Vanderstraeten , Ralf

2002  "parsons, Luhman and the Theorem of double contingency." Journal of classical sociology 2:77-92.

 

Rasch, William

1999  NIKLAS LUHMAN'S MODERNITY: the paradoxes of differentiation. Stanford, Calif.: Stanford university press.

 

Bluhdorn,Ingelfur

2000  "An offer one might prefer to refuse: the systems theoretical legacy of Niklas luhman." European journal of social theory 3:339-354.

 

Lash, scott

1988  " discourse or figure? Postmodernism as a 'regime of signification'" theory , culture & society 5:311-336.

 

 Munch, Richard

1987       "Relating the micro and macro." In j.c.Alexander, et al.(eds.) The micro macro link Berkeley:university of California Press:356-387.

 

 

 
رۆشنگەری
وتار‌و بۆچوون

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت

سەعید کاکەیی

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین

مەریوان عەلی

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون

هەردی عەلی

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا...

ئاسۆ ئه‌مین

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی

سه‌وسه‌ن هیرانی

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە

سەعید کاکەیی

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز

مه‌ریوان عه‌لی

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌

سه‌لام مارف

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت

سه‌لام مارف

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری

بێستون محمو‌د

 
رؤشنطةرى

C 2010 All right reserved, roshngari.com