head

 

 

 

فەرمانڕەواو فەمانڕەوایەتی لەتیۆری پەیمانی كۆمەڵایەتیدا

 

 

 

خالید عمر رشید

 

(پەیمانی كۆمەڵایەتی لای جان جاك رۆسۆ بە نمونە)

 

 

پێشەكی:

بیرمەندی گەورەی فەڕەنسی (جان جاك ڕۆسۆ) (1712-1778) "لە شاری (جنێف)ی سویسرا و لە بنەماڵەیەكی پڕۆتستانت مەزهەب هاتۆتە دونیاوە، باوكی پیشەی سەعاتچی بووە، هەر لە سەرەتاوە ژیانێكی چەرمەسەری و ئاوارەیی و پڕ نەهامەتی ژیاوە، هەفتەیەك دوای لەدایك بوونی دایكی دەمرێت و پوری دەیگرێتە خۆی... لەو بارەیەوە دەڵێت: ((بە لاوازی و نەخۆشیەك لەدایك بووم، لە پێناو هاتنە دنیای مندا، دایكم قوربانی بە گیانی خۆی دا، هاتنە دنیام بەم جۆرە، یەكەمین كۆست و نەهامەتی من بوو))".(1)

ئەم سەرەتایە و چەندان نەهامەتی دیكەی وەك (هەڵهاتنی بۆ ئیتاڵیا لە دەست مامۆستاكەی لە 16 ساڵیدا، ناردنی منداڵەكانی بۆ هەتیوخانە بەهۆی هەژاریەوە، بریاری دەركردنی ڕۆسۆ و سوتاندنی كتێبی (ئەمیل) لە لایەن پەرلەمانی پاریسەوە... هتد. بریتی بوون لە ژیانی ڕۆسۆ لە لایەك، لە لایەكی ترەوە بەشداری كردنی لە چەندین پێشبڕكێ‌ و بەدەست هێنانی چەندان خەڵاتی  وەك (خەڵاتی یەكەمی پێشبڕكێی ئەكادیمیای (دیگۆن) لە 1749)، فێربوونی مۆسیقا و هونەری هەڵكۆڵین و نوسینی چەندان وتار و كتێبی بە نرخ لایەكی دیكەی ژیانی ڕۆسۆ بوون.

بەم پێكهاتە ئاڵۆزەی ژیانیەوە توانی كاریگەری هەبێت لەسەر گۆڕینی ژیانی مرۆڤایەتی، چونكە ڕۆسۆ لە بیروبۆچونەكانیدا كراوەبوو، داوای ئازادی مرۆڤ و بەشداری هاوڵاتی لەژیانی سیاسیدا دەكرد و زۆری نەبرد فكرەكانی جێگەیان گرت و كاریگەریان لەسەر وڵاتەكەی و دواتر ئەوروپا و جیهان بەجێهێشت، لەنێو حكومەتە یادشایی و ستەمكارەكانی ئەو سەردەمەدا، ڕۆسۆ بە شێوەیەك جەختی لەسەر فراژوبونی بەشداری تاك لە بڕیاردان و دانانی یاسا و ئاڵوگۆڕ و دەستاودەست كردنی حكومەت دەكردەوە و مافی چاودێری دەوڵەتی دەبەخشە هاوڵاتی كە لەئێستادا هەندێك بە سەرچاوەی گۆران لە ئازادی مرۆڤ و هەندێكی دیكە بەسەرچاوەی دانپیادانان و سەرهەڵدانی ڕای گشتی دادەنێن.(2)

لێرەوە دەبینین ڕۆسۆ زیاتر ماف دەداتە هاوڵاتی و دەیكاتە سەرچاوەی شەرعیەتی سیاسی، لە بارودۆخی ئاڵۆزی ئەو سەردەمەدا لە جیاتی گەڕان بەدوای سەركردەیەك بۆ كۆنتڕۆڵكردن و بەڕێوەبردنی وڵات، جەخت لەسەر بە فەرمانڕەوا كردنی تاك و فراوانكردنی دەسەڵاتەكانی لە پڕۆسەی سیاسیدا دەكاتەوە، ئێمە كە (ڕۆسۆ)مان وەك بابەتی توێژینەوەكە هەڵبژاردووە بە دیوێكدا بۆ خستنە رووی تێڕوانینە تازەكانی (دەرهەق بەو زەمانە بەبەراوردكردنی بە بیرمەندە هاوزەمانەكانی) و بە دیوێكی تردا بۆ ڕەواندنەوەی ئەو لێڵیەی كە لەلای ڕۆسۆ سەبارەت بە فەرمانڕەوایی كردن بە گشتی و كەسی فەرمانڕەوا بەتایبەتی هەیە سەبارەت بەحوكمڕانی سەرجەم گەل، كە هەوڵ دەدەین لە چوارچێوەی باسەكەدا هەندێكیان بخەینە ڕوو.

بۆ ئەوەی ئەمەش بە سادەیی ئەنجام بدەین لە ژێر چەند ناونیشانێكدا چەند لایەنێكی فیكری ڕۆسۆ دەخەینە ڕوو كە دەشێت ڕونكردنەوەی ئەو لێڵیەی كە لەسەر فەرمانڕەوایەتیكردن هەیە بە شێوەیەكی چمنی لە نوسینەكەدا دەربكەوێت و لە هەر جێگەیەكیشدا توانرا بە ڕاستەوخۆ ئاماژەی بۆ دەكەین.

 

گێڕانەوەی شەرعیەتی حوكمڕانی بۆ تاك

ڕۆسۆ لەكتێبی یەكەمی (پەیمانی كۆمەڵایەتی)دا بەم ڕستانە مەبەستی كتێبەكەی و دواتر بیرۆكەی (پەیمانی كۆمەڵایەتی) ڕوون دەكاتەوە، "مرۆڤ بە ئازادی لەدایك دەبێت، كەچی لە هەموو شوێنێك كۆت و زنجیر كراوە، وا دەزانێت سەرداری ئەوانی ترە، كەچی لەوان كۆیلەترە، ئەم گۆڕانە چۆن ڕوویدا؟ نازانم، وەلێ‌ چیە ئەوەی شەرعیەتی پێ دەدات؟ پێم وایە دەتوانم وەڵامی ئەو پرسیارە بدەمەوە".(3)

بەم جۆرە دەبینین كە ڕۆسۆ دەیەوێت لەسەرەتاوە بۆ هۆكاری ملكەچكردنی مرۆڤەكان بۆ دەسەڵاتە جۆراوجۆرەكان بگەڕێت، لەم پێناوەشدا و هەر لە كتێبی یەكەمی (پەیمانی كۆمەڵایەتی)دا بەجیا لەسەر هەریەك لەو سیستەم و بۆچوونانە دەوەستێت كە شەرعیەتیان بە چەوساندنەوەی مرۆڤ داوە و دواتریش مرۆڤ (تاك) وەك سەرچاوەی شەرعیەتی دەوڵەت دەناسێنێت.

یەكێك لەو بۆچوونانەی كە مرۆڤیان ملكەچكردووە و ئیرادەیان لێ زەوت كردووە بە پاساوی هێز بووە، بەو واتایەی كە بەهێزەكان مافی فەرمانڕەوایی بێهێزەكانیان هەیە، بۆ وەڵام دانەوەی ئەم بۆچوونە ڕۆسۆ پێیوایە "بەهێزترین كەس هەرگیز ئەوەندە بەهێز نیە كە هەموو كاتێك ئاغا بێت، مەگەر هێزەكەی خۆی بگۆڕێت بۆ ماف، گوێڕایەڵیكردنیش بكات بە ئەرك"(4)

دەبینین ڕۆسۆ دەیەوێت بڵێت: ئەگەر هێز پێشتر وەك فاكت سەیر كرابێت، بەڵام دواجار پێویستی بەوەیە كە شەرعی بكرێتەوە، بەوەی هێزی خۆی بخاتە چوارچێوەی یاساوە و بیگۆڕێت بۆ ماف، (گوێڕایەڵیكردن)یش كە لەڕووی واتاوە مانای زۆر لێكردنی تێدایە بیگۆڕێت بە (ئەرك)، بەكارهێنانی یاسا لای ڕۆسۆ (وەك لە جێگەی دیكەشدا ئاماژەی بۆ دەكەین) بە واتای بەشداری هاووڵاتیانە لە دانانی یاساكەدا و دواتر پەیڕەوكردنی، نەك ئەوەی یاسادانان مافی فەرمانڕەوا بێت و (تاك)یش تەنها (ملكەچی) لەئەستۆدا بێت، سەبارەت بە (ماف) ڕۆسۆ لەوە بەگومانە كە هێز بتوانێت ماف بچەسپێنێت "چونكە ئەگەر هێز ماف بخوڵقێنێت ئەوا ئەنجامەكەی لەگەڵ گۆڕانی هۆیەكەیدا دەگۆڕێت: هەر هێزێك لەوەی پێشوو بەهێزتر بێت ئەوە دەبێتە خاوەنی مافەكەشی، هەروەها هەر ئەوەندەی بۆمان بلوێت بێ‌ سزادان گوێڕایەڵ نەبین، ئیتر گوێڕایەڵیكردن مافێكی شەرعیە، هەروەها هەمیشە بەهێزترین لەسەر هەقە، تاقە شتێك گرنگ بێت ئەوەیە ڕەفتار بكەیت بۆ ئەوەی ببیتە بەهێزترین، بەڵام ئەوە چ جۆرە مافێكە كە بە نوشوست هێنانی هێزەكەی، ئەویش دەپوكێتەوە، ئەگەر ئێمە بە زۆرە ملێ‌ ناچاربین گوێڕایەڵ بین، ئەوا پێویست ناكات خۆمان لەخۆمانەوە گوێڕایەڵ بین، هەروەها ئەگەر زۆرمان لێ‌ نەكرێت گوێڕایەڵ بین، ئەوا هیچ ناچار نین گوێڕایەڵ بین، بە ڕاشكاوی، وشەی "ماف" هیچ زیادەیەك ناخاتە سەر "هێز"، هێز لەم پەیوەندیەدا هیچ مانای نیە"(5).

لێرەوە دەبینین ڕۆسۆ سەرچاوەی شەرعیەتی دەسەڵات بە (هێز) دەخاتە ژێر پرسیارەوەو ڕەتی دەكاتەوە، لەحاڵەتێكیشدا ئەگەر ئەم هێزە سەرچاوەیەكی یەزدانی هەبێت (واتە ئەگەر دەسەڵاتێك بیەوێت بە "هێز" شەرعیەت دەست بخات بەو پاساوەی نوێنەری خواوەندە لەسەر زەوی)، ڕۆسۆ ئەمەش ڕەتدەكاتەوە و دەڵێت:"دان بەوەدا دەنێم كە هەموو هێزەكان لە یەزدانەوە دێن، بەڵام هەموو خراپەكانیش هەر لەوەوە دێن: ئایا ئەمە مانای ئەوەیە قەدەغەیە دكتۆر بۆ نەخۆشەكانمان بانگ بكەین؟"(6).

بەم جۆرە ڕۆسۆ یەكێك لە تیۆرەكانی درووستبوونی دەوڵەت (تێوری هێز) وە شەرعیەت بە "هێز"ەكان بۆ كۆیلەكردنی مرۆڤ ڕەت دەكاتەوەو لە هەناوی ڕەتكردنەوەكەشدا هەمیشە ئەوە بەدی دەكرێت كە دەیەوێت بۆ بەدیلێك بگەڕێت بۆ سەرچاوەی شەرعیەت كە دواتر بە (پەیمانی كۆمەڵایەتی) جێگەی بۆ دەكاتەوە.

جگە لە هێز ڕۆسۆ ئەوە ڕەت دەكاتەوە كە سەرچاوەی ملكەچكردنی تاك لە خێزانەوە هاتبێت، بە جۆرێك لەجۆرەكان هەست دەكرێت كە ئەم بۆچونەی ڕۆسۆ بەدیوێكدا بەرپەرچدانەوەی بیروڕاكانی (فیلمر) بێت كە باس لە (دەسەڵاتی باوكانە بۆ پاشاكان - السلگە الابویە للملوك) دەكات، بەڵام هیچ ئاماژەیەكی ئاشكرا لەو بارەیەوە نابینرێت. هەرچۆنێك بێت ڕۆسۆ خێزان وەك یەكەمین یەكەی كۆمەڵایەتی دەبینێت، هاوكات پێیوایە كە ڕێساكانی ناو خێزان ناتوانن بە شێوەیەكی هەمیشەیی مرۆڤ ملكەچ بكەن، بەڵكو پەیوەندی سروشتی نێوان باوك و منداڵەكان هەڵدەوەشێتەوە كاتێك منداڵەكان گەورە دەبن و ئیرادەی ئازادی خۆیان دەبێت، وە ئەگەر ئەم پەیوەندیەش بەردەوام بێت ئەوا بە ڕەزامەندی ئەندامانی خێزانەكە بەردەوامی دەبێت نەك بە زۆر لێ‌ كردن، وە هیچ یاسایەك لە ئارادا نیە كە رێگە بە شەرعیەتی ملكەچكردنی منداڵەكان بدات بۆ باوك لە كاتی گەیشتنی منداڵەكان بە تەمەنی ژیری، هاوكات ڕۆسۆ بەراورد دەكات لە نێوان خێزان و كۆمەڵگای سیاسی و بەم شێوەیە خاڵە جیاواز و هاوبەشەكانیان دەخاتەڕوو "دەتوانرێت بە خێزان بوترێت یەكەمین نمونەی كۆمەڵگای سیاسی، فەرمانڕەوا لەوێنەی باوكدا بەرجەستە دەبێت و گەلیش لە وێنەی منداڵەكاندا، هەمووشیان بە ئازادی و یەكسانی لەدایك دەبن، هەموو جیاوازیەكە ئەوەیە لە خێزاندا خۆشەویستی باوك بۆ منداڵەكانی پاڵی پێوە دەنێت بەخێویان بكات، لە كاتێكدا لەدەوڵەتدا چێژی سەركردایەتی جێی ئەو خۆشەویستیە دەگرێتەوە كە سەرۆك ناتوانێت بەرامبەر گەلەكەی هەیبێت"(7).

لە كۆتایداو بەهەمان شێوەی بەرپەرچدانەوەی (تیۆری هێز) ڕۆسۆ ئەوە رەت دەكاتەوە كەتاك بە هیچ شتێكەوە ملكەچ بێت كە لە دەرەوەی ئیرادەی خۆی بێت.

ڕۆسۆ لە بەرامبەر كۆیلایەتیشدا هەڵوێستێكی هاوشێوەو بگرە توندتری هەیە و پێیوایە جگە لەوەی ناشەرعیە، ناعەقڵانیشە "ئەوە شتێكی گەمژانەیە كە پیاوێك بە پیاوێك یان بە گەلێكی تر بڵێت: من پەیمانێكت لەگەڵدا دەبەستم بەپێی ئەو پەیمانە هەموو سزایەك بۆتۆ و هەموو خەڵاتێك بۆ من، من چەندە پێم خۆش بێت ڕێزی پەیمانەكە دەگرم، تۆش هەتا من پێم خۆش بێت لەسەرتە ڕێزی بگریت"(8).

لە كۆتاییدا دەگەینە ئەو ئەنجامەی كەڕۆسۆ دەیەوێت بۆ فۆڕمێكی دیكە بگەڕێت بۆ كۆبونەوەی خەڵك و بنیاتنانی كۆمەڵگا بە شێوەیەك ئیرادەی ئازادی تاك تێیدا بوونی هەبێت و ببێتە سەرچاوەی شەرعیەتی حوكمكردن، نەك فەرمانڕەوایەك بەهۆی (هێز) یاخود (دەسەڵاتی باوكانە) یاخود (مافێكی یەزدانی) یان هەر هاوشێوەیەكی تریان حوكم بكات، ئەم فۆڕمە لای ڕۆسۆ لە گرێبەستی كۆمەڵایەتیدا بەرجەستە دەبێت.

پێگەی فەرمانڕەوا لە پەیمانی كۆمەڵایەتیدا

بەر لە ڕۆسۆ هەریەك لە (هۆبز و لۆك) دەربارەی پەیمانی كۆمەڵایەتی دوواون(9) ، بەڵام هەردووكیان بەستنی پەیمانەكە لە نێوان دوو لایەن (حكام - محكومین) گریمانە دەكەن، جیاوازی ڕۆسۆ لە هەریەكە لە هۆبز و لۆك بەشێكی لەم لایەنەوە دەبینرێت، لای ڕۆسۆ پەیمانی كۆمەڵایەتی لە نێوان سەرجەم تاكەكانی كۆمەڵگا دەبەسترێت كە خاوەنی ئیرادەی ئازادی خۆیانن و پێكەوە یاساكان دادەڕێژن و سنوری ماف و ئەرك و دەسەڵاتەكان دیاریدەكەن، بۆیە تا ئێرە سەركردە وجودی نیە، وە ئەگەر گریمانەی بونیشی بكەین، ئەوا دەسەڵاتێكی فعلی نیە، ئەگەر گریمانی بوونی دەسەڵاتیشی بۆ بكەین، فەرمانڕەوا ناتوانێت كارێك بكات كە رێگە لە ئیرادەی ئازادی تاكەكان و دواتر رێگە لە ئیرادەی گشتی بگرێت.

"لە تیۆری گرێبەستی كۆمەڵایەتیدا بەشێوەیەكی كلاسیكی باس لە دوو جۆر گرێبەست دەكرا: یەكەم گرێبەستێك كە خەڵكی لەگەڵ یەكتریدا دەیبەستن و ڕێكدەكەون كە یەكبگرن لەگەڵ یەكتردا و بەڕەزامەندی هاوبەش پارێزگاری لە ئاسایشی خۆیان بكەن، دووەم ئەو گرێبەستەیە كە ئەو خەڵكە لەگەڵ دەسەڵاتێكدا دەیبەستن و حكومەتی پێ دەسپێرن، گرێبەستی یەكەم گرێبەستی كۆمەڵگا و گرێبەستی دووەم بە گرێبەستی شوێنكەوتویی ناو دەبرێت".(10)

ڕۆسۆ لەم دوو جۆرە گرێبەستە جۆری یەكەمی قبوڵكرد، بەم پێیەش گەل لەیەك كاتدا هەم (گەل)ە و هەم (فەرمانڕەوا)یە.

سەبارەت بەمەبەستی پەیمانەكەش ڕۆسۆ دەڵێت:"هەریەك لە ئێمە كەسی خۆی و توانای خۆی دەخاتە ژێر سەرپەرشتی باڵای ئیدارەی گشتیەوە، هەموومان لە شێوەی كۆمەڵەیەكدا، هەموو ئەندامێك بە بەشێكی جیانەككراوەی گروپ وەردەگرین"(11).

گواستنەوەی مرۆڤ لە حاڵەتی سروشتیەوە بۆ حاڵەتی مەدەنی و دەرئەنجام و پێكهاتە نوێیەكانی بەم جۆرە لای ڕۆسۆ گوزارشتی لێ‌ دەكرێت "جاران ئەو كەسە گشتیەی لە یەكگرتنی هەموو كەسەكانی تر پێك دەهات پێی دەوترا (شار) و ئێستاش پێی دەوترێت (كۆمار) یان (دەزگای سیاسی)، ئەگەر ناكارا بێت ئەندامەكانی پێی دەڵێن دەوڵەت، ئەگەریش كارا بێت ناوی دەنێن سەروەر، خۆ ئەگەر بە هاوشێوەكانی بەراورد بكرێت پێی دەوترێت دەسەڵات، ئەوانەی بەشداری تیا دەكەن ناوی (گەل)یان لێدەنرێت و تاك تاك بە هەر یەكێكیان دەوترێت هاووڵاتی وەك بەشدارێك لە دەسەڵاتی سەروەردا، هەروەها پێیان دەوترێت (ڕەعیەت) بەو سیفەتەی ملكەچن بۆ یاساكانی دەوڵەت"(12).

"لای ڕۆسۆ گەلی ئازاد ئەو گەلەیە یاسا پراكتیك دەكات، بەڵام كۆیلە نیە و سەركردەشی نیە یاسا پەیڕەو دەكات، لە یاسا بەولاوە دان بە هیچ شتێكدا نانێت، ئەویش لە سایەی یاساوە ملكەچی مرۆڤ نابێت"(13).

دەسەڵات لە پەیمانی كۆمەڵایەتیدا بریتیە لە ویستی گشتی و چوار تایبەتمەندی و خاسیەتی باڵای هەیە، دابەش ناكرێت و لەیەك جیا ناكرێنەوە و كەس بۆی نیە بە ناوی كەس ڕەفتاری پێ بكات"(14).

لە گرێبەستی كۆمەڵایەتیدا مرۆڤ بەشدارە لە دانانی یاساكان، بەو پێیەی بەشدارە لە ئیرادەی گشتیدا، هەمووانیش وەك یەك پابەندن پێوەی تەنانەت فەرمانڕەواش، بۆیە ڕۆسۆ پێیوایە كە "ناشێت بپرسین ئایا میر لە سەرو یاساوەیە یان نا، چونكە ئەندامێكە لە دەوڵەتدا"(15).

كاتێكیش تاك ملكەچی یاسا دەبێت، ئەوا ملكەچییە بۆ ئیرادەی ئازادی خۆی كە لە ئیرادەی گشتیدا بەشدارە و ئەو ئیرادەیەش یاسای داناوە.

ڕۆسۆ بڕوای بە وەحی ئیلاهی نیە، بۆیە بۆ ڕێكخستنی پەیوەندی نێوان تاك و فەرمانڕەواكان پەنا بۆ یاسا دەبات، "ڕاستە هەموو داد پەروەریەك لە یەزدانەوە دێت و یەزدان سەرچاوەیەتی، بەڵام ئەگەر بمانزانیایە چۆن پەی بەو سروشتە مەزنە دەبەین، ئیتر پێویستمان نە بەحكومەت دەبوو نە بە یاسا"(16).

ئەو هەمیشە مەترسی خۆی پیشاندەدات لەوەی فەرمانڕەواكان بە ئیرادەی تایبەتی خۆیان فەرمانڕەوایی بكەن و ئەو مافە دەداتە سەرجەم ئەندامانی كۆمەڵگە (ئیرادەی گشتی)كە چاودێری فەرمانڕەوا بكەن تا بە ئیرادەی گشتیەوە پابەندبێت و نەیخاتە ژێر ئیرادەی تایبەتی خۆیەوە، هەروەها یەكێك لە ئەركەكانی فەرمانڕەوایە كە ڕێگە لە ئیرادەی تایبەتی خەڵكانی تریش بگرێت گەر بیەوێت زاڵ بێت بەسەر ئیرادەی گشتیدا.

فەرمانڕەوا یاسادانەر نیە، یاسادانەر پلەیەكی تایبەتی هەیە لە پەیمانی كۆمەڵایەتیدا، بە شێوەیەكی گشتی فەرمانڕەوا لە پەیمانی كۆمەڵایەتیدا (تاك)ێكە كە پێشتر بەشداربووە لە بەستنی پەیمانەكەداو دواتر مافی نوێنەرایەتی هاوڵاتیانی پێدراوە بۆ حوكمكردن بە شێوەیەك كە لە چوارچێوەی ئەو یاسایانە دەرنەچێت كە لە لایەن ئیدارەی گشتیەوە دانراون، بە واتایەكی تر فەرمانڕەوا بەدەرنیە لەملكەچی بۆ یاساكان بەو پاساوەی كە هەر لەساتی یەكەمەوە وەك تاكێك ملكەچی ئیدارەی گشتی بووە نەك وەك ئەوەی كە لایەنێك بووبێت لەگرێبەستەكە (وەك ئەوەی لۆك و هۆبز ئاماژەیان بۆ كردووە).

هەروەها ڕۆسۆ لەناو پەیمانی كۆمەڵایەتیدا زۆر كەم باسی لە سیفەتەكانی فەرمانڕەوا كردووە، ئەمە جگە لەو ئاڵۆزیەی كە هەیە لە نێوان فەرمانڕەوا و سەروەر و یاسادانەردا كە ڕەنگە بەشێكی بۆ ئەوە بگەڕێتەوە كە دیموكراسیەتی شەعبی لە سەرەتایدا بووە و بەم شێوەیەی ئێستا كامڵ نەبووە تا لەسەر هەموو ئاستەكاندا جیاكاری وردی بۆ كرابێت، بەڵام لە سیستەمەكانی حكومڕانیدا یاخود لە جۆرەكانی حكومەتدا ڕوونتر ئاماژەی بۆ فەرمانڕەوا كردووە، بۆیە ئێمە بە باسێكی سەربەخۆ باسی دەكەین.

 

    فەرمانڕەوا لەسیستەمە سیاسیە جیاوازەكاندا

"گەرچی نەشیاوە سۆڤەرێن كەرت بكرێت، كەچی ڕۆسۆ سەرباری ئەمەش ئۆرگانێكی دووەم لە نێو دەوڵەتدا دیاریدەكات، واتە حكومەتێك، كە ئەركە سەرەكیەكەی بریتیە لە ئەنجامدانی ئەو فەرمانانەی لە دەرەوەی سۆڤەرێندان"(17).

لای ڕۆسۆ دەسەڵات لەدەوڵەتدا بریتیە لەدەسەڵاتی دادوەری و جێبەجێكردن (حكومەت)، حكومەتیش بەوە پێناسە دەكات كە "دەزگایەكی نێوەندیە لە نێوان ڕەعیەت و سەروەردا دامەزراوە، بۆ ئەنجامدانی پەیوەندی ئاڵوگۆڕ لەنێوانیاندا، بەرپرسە لە جێبەجێكردنی یاساكان و پاراستنی سەربەستی، مەدەنیش و سیاسیش"()18.

ڕۆسۆ لە ڕووی زمانەوانیەوە جیاوازیەكی بچوكی لە نێوان دەسەڵاتی جێبەجێكردن و حكومەتدا كردووە و دەڵێت: "من بە پیادەكردنی شەرعیانەی دەسەڵاتی جێبەجێكردن دەڵێم حكومەت یاخود ئیدارەی باڵا"(19)

لێرەوە ڕۆسۆ بە وردی پێناسەی (فەرمانڕەوا) یاخود (میر) دەكات بەوەی ئەو كەسەیە كە متمانەی ئەم دەزگایەی (حكومەت)ی پێ بەخشراوە و سەركردایەتی دەكات و بەڕێوەی دەبات، بەمپێیە مانای (سەروەری - سەروەر) ڕووندەبێتەوە كە مەبەستی لە ئیرادەی باڵای گەلە، بەڵام ڕۆسۆ فەرمانڕەوا بۆ ئەم پێگەیە دیاریناكات بەو پاساوەی كە كارێكی نەگونجاوە سەروەری گەلێك لەلایەن كەسێكەوە (میرێك) بەرجەستە بكرێت، سەربارەت بەو سەرۆكی حكومەت(فەرمانڕەوا)ـەی باسی دەكات بە هەمانشێوە پێیوایە نوێنەری خەڵك نیە، چونكە ئیرادەی گشتی نوێنەرایەتی ناكرێت، ئەم فەرمانڕەوایەش كەسێكە (ڕاسپێردراوە) تا بەپێی داخوازیەكانی ئیرادەی گشتی كاروبارەكان بەڕێوە ببات و یاساكان جێبەجێ‌ بكات.

فەرمانڕەوا هاوتا لەگەڵ سەروەر و هاووڵاتی ئەو سێ‌ كوچكەیەن كە ڕۆسۆ بەردەوام لە باسی دەسەڵاتداریدا باسیان دەكات، هاووڵاتی لەم نێوەندەدا دوو پێگەی هەیە لە لایەكەوە سەروەرە و لە لایەكی ترەوە ڕەعیەتە، كەواتە سێ كوچكەكە جارێكی تر دەبێتەوە بە دووجەمسەر، كە هاوڵاتی لە لایەك و فەرمانڕەوا لەلاكەی ترە، هاوكات سیفەتەكانی هاووڵاتی (كە سەروەر و رەعیەتیشە) بە شێوەی تیۆری هەر دەمێنێتەوە، وەلێ‌ پێدەچێت لە پراكتیكدا تێكەڵ ببێتەوە، لەگەڵ ئەوەشدا ڕۆسۆ پێی باشە ئەم سێ جەمسەرە هاوكات خاسیەتەكانی خۆیان بپارێزن، لەو بارەیەوە ڕۆسۆ دەڵێت: " ئەگەر سەروەر بیەوێت فەرمانڕەوایی بكات یان فەرمانڕەوا بیەوێت یاسا دەربكات، یاخود ئەگەر ڕەعیەت نەیویست گوێڕایەڵ بێت،  پشێوی جێگەی ڕێكوپێكی دەگرێتەوە، چیتر هێز و ئیرادە پێكەوە ناسازێن، دەوڵەت دەتوێتەوە و دەگۆڕێت بۆ فەرمانڕەوایی ڕەها یان گێرەشێوێنی"(20).

ڕۆسۆ بەردەوام جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە نابێت سنوری دەسەڵاتی فەرمانڕەوا و حكومەتەكەی لە (سەروەر) باڵاتر بن، پێدەچێت هۆكاری ئەم جەختكردنەوەیەش لەوەوە سەرچاوەی گرتبێت كە حكومەت تاكە دەسەڵاتە لەچاو دەسەڵاتەكانی تردا زۆرترین بەریەككەوتنی لەگەڵ هاوڵاتیاندا هەیە و تەنانەت ئێستاشی لەگەڵدا بێت ڕۆڵی حكومەت لە چاو دەسەڵاتەكانی تردا بەرچاوترە، ڕۆسۆ كە باسی لە ملكەچی میر و حكومەت بۆ دەوڵەت دەكات پاساوێكی مێژوویی دەهێنێتەوە بەوەی كە پێش بوونی میر و بونیاتنانی حكومەت دەوڵەت بوونی هەبووە، بەڵام حكومەت ئەو كاتە درووستبووە كە (سەروەر) متمانەی پێداوە و بە شەرعی ناساندویەتی، كاتێكیش ئەم فەرمانڕەوایە دەسەڵاتی زیاتر لەوەی بۆی دیاریكراوە بەكاربهێنێت وەك پێشتریش ئاماژەمان پێكرد پەیوەندی سێ‌ جەمسەرەكە تێكدەچێت و ئیتر حكومەتیش شەرعیەتی خۆی لەدەست دەدات، چونكە حكومەت ئەوكاتە حكومەتە و فەرمانڕەوا ئەو كاتە فەرمانڕەوایە كە بە پێی تایبەتمەندیەكانی خۆیان كار بكەن.

لای ڕۆسۆ فەرمانڕەوا لە یەك كاتدا سێ ئیرادەی جیاوازی هەیە:

"یەكەم: ئیرادەی تایبەتی، كە تەنیا بەرەو سودی تایبەتی خۆی مل دەنێت.

دووەم:ئیرادەی ئەنجومەنی فەرمانڕەواكان(21) كە پەیوەندی بە بەرژەوەندی میرەوە هەیە و دەشێت ناوی ئیرادەی هاوبەشی لێ‌ بنرێت، بەنسبەت حكومەتەوە گشتییە و بەنسبەت دەوڵەتیشەوە كە حكومەت بەشێكیەتی تایبەتیە.

سێیەم: ئیرادەی گەل یاخود سەروەر، كە ئیرادەیەكی گشتیە چ بە نیسبەت دەوڵەتەوە كە بە گشتی لە قەڵەم دەدرێت هەروەها بۆ حكومەتیش كە بە بەشێك لە گشت دادەنرێت."(22)

لەم سێ ئیرادەیەی میردا دەبێت ئیرادەی گشتی لەپێش هەموو شتێكەوە دابنێت و پشت بكاتە ئارەزووەكانی و ئیرادەی تایبەتی خۆی، هاوكات ڕۆسۆ ئەوەش ناشارێتەوە كە هەمیشە فەرمانڕەوا بەر لەوەی فەرمانڕەوا بێت (خۆی)یەتی و دواتر فەرمانڕەوایە و دوای ئەوەش ئینجا هاونیشتمانیە، بەڵام ئەم شێوە ڕیزبەندیە ڕەتدەكاتەوە.

لە باسكردنی فۆڕمەكانی حكومەتدا یاخود سیستەمە سیاسیەكاندا ئاماژە بە سیستەمی دیموكراسی و ئەرستۆكراسی و پادشایەتی دەكات، ئەگەر چی هەندێك لە نوسەران ئاماژە بەوە دەكەن كە لایەنگری حوكمی دیموكراسی بووە و زۆرێكیش لە بۆچوونەكانی ئەم لایەنگیریە پشت ڕاست دەكەنەوە، بەڵام (د.كمال پولادی) لە باسی ڕۆسۆدا و لە ژێر ناوی "فۆڕمی ئایدیالی حكومەت"دا ئاماژە بەوە دەكات كە لای ڕۆسۆ فۆڕمی حكومەت گرنگ نەبووە سەرەڕای باسكردن و جیاكردنەوەی جۆرەكانیشی، چونكە ڕۆسۆ دەیەوێت سیستەمێك حوكم بكات كە لەگەڵ خواستی گشتیدا بێتەوەیەك جا هەر جۆرێك بێت.

 ڕۆسۆ جۆری حكومەتەكان بە پێی ژمارەی فەرمانڕەوا دیاریدەكات، لەكاتێدا ئەگەر (سەروەر) متمانە ببەخشێت بە زۆرینەی گەل یاخود هەموو گەل، ئەوا ئەو حكومەتە پێیدەوترێت دیموكراسی، وە ئەگەر هاتوو ژمارەیەكی كەم فەرمانڕەوایی بكەن، ئەوا بەم سیستەمە دەوترێت ئۆتۆكراتی، وە ئەگەر تەنها كەسێك حوكمی كرد، ئەوا پادشایەتی شاهەنشایە. سەبارەت بە گونجاندنی فۆڕمی حكومەتێك لە دەوڵەتێكدا ڕۆسۆ پەنا دەباتە بەر پێوەرێكی ژمارەیی و پێیوایە كە " پێویستە ژمارەی فەرمانڕەوا باڵاكان بە شێوەیەكی پێچەوانە لەگەڵ هاونیشتیمانیاندا بگونجێت، لەمەشەوە حكومەتی دیموكراسی بەكەڵكی دەوڵەتە بچوكەكان دێت، حكومەتی ئەرستۆكراتیش بۆ دەوڵەتە مامناوەندەكان و پادشایەتیش بۆ وڵاتە گەوەكان"(23).

دەبینین فەرمانڕەوا دەبێت پێچەوانە بگونجێت لەگەڵ ژمارەی دانیشتواندا، چونكە پادشا پێوستی بەزۆرترین دەسەڵاتە تا بتوانێت بەباشترین شێوە حوكم بكات، بەڵام فەرمانڕەوا لە حكومەتی دیموكراسیدا بەوپێیەی ژمارەیەكی كەم خەڵك لە ژێر دەسەڵاتیدان و ئەوانیش بەشدارن لە حكومەتدا، كەمتر پێویستی بەسەپاندنی هێز هەیە.

لێرەوە پاش ڕوونكردنەوەی واتا حكومەت و پێگەی فەرمانڕەوا لە حكومەتدا و فۆڕمەكانی حكومەت، باشترە خاسیەتەكانی فەرمانڕەوا لە هەریەك لەو جۆرە فۆڕمانەدا بە جیا باس بكەین.

لە سیستەمی دیموكراسیدا سەركردە كەمتر رۆڵ دەبینێت، ئەوەی كە حوكم دەكات گەلە نەك تاكێك بە ناوی فەرمانڕەواوە، فەرمانڕەوا ملكەچی گەلە و ناتوانێت دەسەڵاتەكانی پێشێلی داخوازیەكانی خەڵك بكات، واتە فەرمانڕەوا ناتوانێت ئیرادەی تایبەتی خۆی لە حوكمكردندا بەكاربهێنێت، فەرمانڕەوا لەم سیستەمەدا شاراوەیە ئەگەر لە بەرامبەر بە فەرمانڕەوا لە سیستەمێكی وەك پادشایەتیدا بەراورد بكرێت.

ڕۆسۆ پێیوایە "ئەو گەلەی هەمیشە فەرمانڕەوایەكی لەبار دەكات، پێویستی بەوە نیە فەرمانڕەوایی بكرێت"(24).

ڕۆسۆ پێیوایە دیموكراسیەت بەشێوەیەك لە شێوەكان واتای فەرمانڕەوایی ئاوەژوو دەكاتەوە، چونكە بەپێی دیموكراسیەت زۆرینە (گەل) حوكم دەكات و كەمینە (فەرمانڕەوا) حوكم دەكرێت، ئەمەش بە پێچەوانەی یاساكانی سروشت دەزانێت، لەپاڵ ئەمەشدا سەرسامی خۆی بۆ دیموكراسیەت دەردەبڕێت و دەڵێت: "ئەگەر گەلێك هەبوایە ئەندامەكانی هەموویان خواوەند بونایە، ئەوا حكومەتەكەیان دیموكراسی دەبوو، حكومەتێكی ئەوەندە چاك بۆ مرۆڤ ناشێت"(25).

لەباسكردنی حكومەتی ئەرستۆكراسیدا ڕۆسۆ سێ چەشن دیاریدەكات كە فەرمانڕەوا لەم سیستەمەدا بەیەكێك لەم سێ شێوازە حوكم دەگرێتە دەست كەبریتین لە(سروشتی - هەڵبژاردن - پشتاوپشت)، سەبارەت بە یەكەمیان (سروشتی) پێیوایە بۆ گەلە بەراییەكان باشە، دووەمیان (هەڵبژاردن) بەباشترین شێواز دادەنێت و پێیوایە ئەگەر فەرمانڕەوا لە سیستەمی ئەرستۆكراتیدا بە هەڵبژاردن دیاریكرا ئەوا ئەرستۆكراتیەت مانای تەواوی خۆی داوە بەدەستەوە، لەو بارەیەوە ڕۆسۆ لایوایە "لە حكومەتیی گەلیدا، هەموو هاونیشتیمانەكەمان لە فەرمانڕەوایی لە دایك بوون، بەڵام فەرمانڕەواییەكە لە ژمارەیەكی كەمدا دەهێڵدرێتەوە كە بە هەڵبژاردن نەبێت نابنە فەرمانڕەوا"(26).

شێوازی سێهەمی وەرگرتنی دەسەڵات لە سیستەمی ئەرستۆكراتیدا لای ڕۆسۆ بریتیە لە پشتاوپشت و ڕۆسۆ بە خراپترین شێوازی دیاریكردنی فەرمانڕەوای دادەنێت.

ڕۆسۆ لێرەدا كە جەخت لەسەر هەڵبژاردن دەكاتەوە مەبەستی لە بەشداری تاك و  كردنەوەی دەرفەتە بۆ حەكیمەكان و پێیوایە ئەوانە دەتوانن باشترین جۆری فەرمانڕەوا بن، چونكە داناكان لە پێناو بەرژەوەندی گەلدا حوكم دەكەن نەك لە پێناو بەرژەوەندی تایبەتی خۆیدا، لە نێو باسكردنی حوكمی ئەرستۆكراتیدا ڕۆسۆ بەرپەرچی ئەرستۆ دەداتەوە كە ئەو  پێیوابووە دەبێت بەردەوام دەوڵەمەندەكان لە پێشەوە بن، ڕۆسۆ سەرنجی خۆی ئاشكرا لەوبارەیەوە دەردەبڕێت و جارێكی دیكە پشتیوانی بۆ حوكمی داناكان دووپات دەكاتەوە و لەوبارەیەوە دەڵێ "لێهاتوویی لە دەوڵەمەندی گرنگترە"(27).

لە سیستەمی پادشایەتیدا بەو پێیەی یەك كەس فەرمانڕەوایە، ڕۆسۆ زیاتر لەسەر خاسیەتەكانی فەرمانڕەوا دەوەستێت، چونكە وەك بینیمان و ئاماژەمان بۆ كرد لە سیستەمێكی وەك دیموكراسیدا بەو پێیەی دەسەڵات لای زۆرینەیە (گەل)، بۆیە كەمتر فەرمانڕەوا دەردەكەوێت و كەمتر ئاماژە بە سیفەتەكانی دەكات، لای ڕۆسۆ و لە حوكمی پادشایەتیدا دەسەڵات لای "كەسێكی سروشتی"یە واتە بە پێچەوانەی سیستەمی دیموكراسیەوە ئەم كەسە بە یاسا دەسەڵاتەكانی كۆت نەكراوە، بە كارهێنانی زاراوەی "كەسی سروشتی" لای ڕۆسۆ دەشێت ئاماژەكردن بێت بۆ ئەو دۆخەی كە ئەو كەسە (فەرمانڕەوایە)تیایدا دەژی كە دۆخێكی سروشتیەو نەگوازراوەتەوە بۆ حاڵەتی مەدەنی، واتا ڕاستە فەرمانڕەوایە بەڵام كەسێكی سروشتیە و نەگوازراوەتەوە بۆ حاڵەتی مەدەنی، هەروەها لە پاڵ "كەسی سروشتی" دا ڕۆسۆ پادشا بە "كەسێكی ڕاستەقینە" ناو دەبات.

 پادشایەتی تەواو پێچەوانەی دیموكراسیە،  لە دیموكراسیەتدا فەرمانڕەوا "بونەوەرێكی دەستە جەمعیە" و نوێنەرایەتی (تاك)دەكات،  بەڵام لە پادشایەتیدا، یادشا تاكە كەسێكەو ڕابەرایەتی بونەوەرێكی دەستەجەمعی دەكات، كە گەلە، ئەم تاكە (پادشا) سەرجەم ئیرادە و هێزەكانی تیادا كۆبۆتەوە، ڕۆسۆ لە كتێبی پەیمانی كۆمەڵایەتیدا چەند سیفەتێك دەداتە پاڵ پادشاكان لەوانە "پادشاكان حەزیان لە ڕەهاییە"، "بەرژەوەندی خۆیان لەوەدایە كە گەل لاواز و نەهامەتبارێت "، بەمشێوەیە دەبینین هارمۆنیەتێك لە نێوان فەرمانڕەوا و فەرمانبەسەرداكراوان(محكومین)دا نیە ، ئەگەر وەك خۆپەرستیش بێت ڕۆسۆ وەك پێشنیارێك ئەوە بۆ پاشا دەخاتە ڕوو كە"بەرژەوەندی میر لەوەدایە گەل بەهێزبێت، چونكە هێزی گەل هێزی میر خۆیەتی و وایلێدەكات دراوسێكانی لێی بسڵەمنەوە"(28) ، بەڵام لەگەڵ ئەم پێشنیارەشدا ڕۆسۆ پێیوایە پادشاكان بەمە قایل نابن، چونكە بەهێزبونی گەل بەرژەوەندیەكی سانەویە بۆ پادشا لە چاو ئەو بەرژەوەندیەی كە گەلەكەی بۆی ملكەچبن.

ڕۆسۆ پێیوایە "گەل لە ئیختیارەكانیدا زۆر كەمتر لە میر هەڵەدەكات، بۆیە بەقەدەر دەگمەنی ئەوەی كەسێكی گەمژە ببێت بە سەرۆكی حكومەتێكی كۆماری، دەگمەنە كەسێكی لێوەشاوە و بەتوانا لەناو ئیدارەی پادشایەتیدا هەبێت"(29).

ئەگەر بە پلەی یەكەم مەبەستی ئەم دەربڕینەی ڕۆسۆ ئەوەبێت كە پادشاكان دانا نین، بەو پێیەی لە بنەڕەتی هاتنیان بۆ سەر حوكمەوە لەسەر بنەمای خاسیەتی باش نەهاتوون، مەبەستێكی دیكەی ئەم دەربڕینە لەوەوە دێت كە ڕۆسۆ لێرەوە جارێكی دیكە جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە باشترە هەڵبژاردنی فەرمانڕەوا لە ئیختیاری گەلدا بێت.

لای ڕۆسۆ فەرمانڕەوایەتیكردن دانایی دەوێت، ئەو لە كتێبی پەیمانی كۆمەڵایەتیدا هێما بۆ ئەولەویەتی دانایی لە چاو هێز بۆ فەرمانڕەوا دەكات وەك دەڵێت: "داگیركردن شتێكی ئاسانترە لە فەرمانڕەوایی كردن"، جەخت لەسەر ئەوەش دەكاتەوە كە فەرمانڕەوا ئەگەر بەهرەداربوو دەبێت ئەو بەهرانەی هەیەتی بە باشی بیانخاتە گەڕ، چونكە "خراپ بەكارهێنانی بەهرە زیادەكانی سەرۆك باشتر نیە لەوەی سەرۆك بەهرەدار نەبێت"(30).

ئاشكرایە لەسیستەمی پادشایەتیدا شێوازی پشتاوپشت ڕۆڵ لە دانانی پادشای نوێدا دەبینێت، ڕۆسۆ پێیوایە لەم شێوازی پشتاوپشتەدا هەڵەیەك دەكرێت، چونكە بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی كە هەڵبژاردنی پادشاكان نائارامی دەنێتەوە پەنا بۆ ئەم شێوازە براوە، بەڵام ئەوە لە یادكراوە كە بەدانانی پادشایەكی تر ئیختیارە باشەكان وەلانراون و هاوكات ئەگەری هاتنی (منداڵ - گێل - دڕندە) لە ئارادایە و ئەمە قبوڵ كراوە تەنها بە پاساوی پاراستنی ئارامی، ئەگەر پادشاكان بەر لە لەناوچونیان پادشای دوای خۆیان رێنمونی بكەن و پەروەردەیان بكەن تا وەك فەرمانڕەوای داهاتووی گەل شارەزای حوكمڕانی بن، ڕۆسۆ ئەم پەروەردەكردنەش ڕەتدەكاتەوە كە پەروەردەیەكە لە پێناو فەرمانڕەوایەتیكردندا و پێیوایە سودبەخش نابێت و لەو بارەیەوە دەڵێت: "ئەو پادشا مەزنانەی مێژوو باسیان دەكات هەرگیز لە پێناو فەرمانڕەوایدا پەروەردە نەكراون، فەرمانڕەوایی كردن زانستێكە ئەوكاتەی شت دەربارەی فێر دەبین لە هەموو كاتێكی تر زیاتر لێوەی دوورین "(31).

دەشێت لە فكری ڕۆسۆدا بە ڕوونی ئەوە بەدی بكەین كە بەهەموو شێوەیەك سیستەمی پادشایەتی ڕەتدەكاتەوە گەرچی پێیوایە بەهێزترین سیستەمە، هۆكاری ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ (پادشا - فەرمانڕەوا) كە لەلای ئەو شتێك نیە بتوانێت قەناعەتی پێبكات كە شەرعی بێت، یاخود دانا بێت، تێڕوانینەكەی ئەفڵاتونیش دەخاتە ژێر پرسیارەوە كە پێیوایە پادشا بە سروشتی خۆی شتێكی دەگمەنە، لای ڕۆسۆ ئەم تێڕوانینە قبوڵ نەكراوە، چونكە مەرج نیە سروشت هەمیشە ئەو هاوكارە بێت كە تاجی پادشایەتیمان بۆ بخاتە سەر چەند كەسانێك، هەروەها ڕۆسۆ ئەو تێڕوانینانەش ڕەت دەكاتەوە كە بنەڕەتێكی ئاسمانیانە دەگێڕنەوە بۆ پادشاكان و پێیان وایە پادشاكان نێردراوی خواوەندن و خوداش پادشای باشمان بۆ دەنێرێت و ئەگەر توڕەش بوو بە پادشای خراپ تۆڵەمان لێ‌ دەكاتەوە، بە بڕوای ڕۆسۆ ئەم تێڕوانینانە زیاتر تێروانین و بیركردنەوەیەكی ئاینین وەك لەوەی سیاسی بن و ناكرێت لە كتێبە سیاسیەكاندا باس بكرێن.

   

     كۆتایی و دەرئەنجام

زۆر سەرنجی دیكە ماون كە دەربارەی فەرمانڕەوایەتیكردن لای ڕۆسۆ شایەنی هەڵوەستە لەسەر كردنن، دەرهەق بەم دەرفەتە كورتە هەوڵمانداوە جەغت بخەینە سەر خاڵە دیارو ئاشكراكان. بەهۆی كەمی ماوەو بچوكی قەبارەی نوسینەكەوە پێدەچێت لە هەندێك جێگەدا نەمانتوانیبێت بەتەواوی هەڵسەنگاندنی وردو لێكدانەوەی تەواو بخەینە ڕوو،بە ئومێدین لە داهاتوودا بتوانین درێژەی پێبدەین.

ڕۆسو لە پاڵ بەرپەرچدانەوەی شەرعیەتی فەرمانڕەوا كە بەرمەبنای هێز بێت یان دەسەڵاتی باوكانەی پاشاكان بێت، مۆدێلی پەیمانی كۆمەڵایەتی وەك فۆرمێك بۆ ڕێكخستنی كۆمەڵگاو بنیاتنانی دەوڵەت پێشنیار دەكات و لە ناویشیدا فەرمانڕەوا  پابەند دەكات بە ئیرادەی گشتییەوە كە لەكۆی ئیرادەی ئازادی تاكەكانی كۆمەڵ پێك هاتووە.

فەرمانەڕەوا ئەگەرچی لایەنێك نیە لە پەیمانی كۆمەڵایەتی ، بەڵام هەر گوێڕایەڵی ئیرادەی گشتی دەبێت، چونكە پێشتر وەك تاك تیایدا بەشداربووە، هەركات فەرمانڕەوا لەو سنورە دەرچوو كە لەلایەن ئیرادەی گشتییەوە بۆی دیاریكراوە ئەوا دەوڵەت دەپوكێتەوە، چونكە لەپاڵ حوكمڕانی فەرمانڕەوادا سەروەری و هاووڵاتی بونیان هەیە كە هەردوكیان فەرمانڕەوا كۆت دەكەن بە یاسا.

ڕۆسۆ لایوایە گونجاوترە داناكان حوكمی وڵات بكەن. ئەگەرچی پێیوایە كە پەروەردە گرنگە بۆ مرۆڤ، بەڵام لە باسی پەروەردەی پادشاكاندا ئەوە ڕەتدەكاتەوە كە پەروەردەكرن لە پێناو فەرمانڕەوایەتیكرندا كارێكی گونجاو بێت.

ڕۆسۆ باس لەسەركردە دەكات لە سیستەمە سیاسیە جیاوازەكاندا و لە سیستەمەكانی (دیموكراسی – ئەرستۆكراسی - پادشایەتی)دا ڕەخنەو سەرنجی خۆی دەربارەی فەرمانڕەوا دەخاتە ڕوو، ڕەخنەكانیشی دەربارەی پادشایەتی و ئەرستۆكراتی توندترن لە چاو ڕەخنەكانی لە دیموكراسی، چونكە ڕەخنەكانی لە دیموكراسی زیاتر لەوەدا دەردەكەوێت كە ڕەخنەكانی ئاراستەی سیستەمەكە دەكات نەك فەرمانڕەوای سیستەمی دیموكراسی، ڕۆسۆ ئەوە دەخوازێت سەركردە ڕەنگدانەوەو ملكەچی ئیرادەی گشتی بێت لە ڕاستیدا ئەمەش زیاتر لە سیستەمی دیموكراسیدا بەدی دەكرێت ، بەڵام بێ ئومێدە لەوەی ئەم سیستەمە بخوڵقێت.

 

 

 پەراوێزو سەرچاوەكان:

(1) د. موسا ابراهیم ، فكری سیاسی لە ماكیاڤیلیەوە تا ماركس، و. شوان احمد، دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، سلێمانی، 2005 چاپی یەكەم،  لا 193.

(2) دەربارەی كاریگەری ڕۆسۆ لەسەر ڕای گشتی لە مێژودا بڕوانە د. عامر حسین فیاچ، رای گشتی، و. ئاكۆ فاتح، دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، سلێمانی، چاپی یەكەم 2008.

(3) جان جاك رۆسۆ،سەرچاوەی پێشو، لا46 ،47.

(4) جان جاك روسۆ، سەرچاوەی پێشوو، لا57

(5) جان جاك روسۆ، سەرچاوەی پێشوو،  لا 57.

(6) جان جاك روسۆ، سەرچاوەی پێشوو لا 59 - 60.

(7) جان جاك روسۆ، سەرچاوەی پێشوو ،   لا 50

(8) جان جاك روسۆ، سەرچاوەی پێشوو، لا75.

(9) هەندێك سەرچاوە ئاماژە بەوە دەكەن كە بنەڕەتی پەیمانی كۆمەڵایەتی لەمە دێرینترە و دەگەڕێتەوە بۆ سۆفستاییەكان.

(10) د.كمال پولادی، مێژووی هزری سیاسی لە رۆژئاوا – بەرگی دووەم، و.ئازاد وەلەد بەگی و سیروان زەندی،دەزگای موكریانی، هەولێر،2005، لا130-131.

(11) جان جاك روسۆ، سەرچاوەی پێشوو ، لا86.

(12) جان جاك روسۆ، سەرچاوەی پێشوو 2005، لا 88-89.

(13) رێبین رەسوڵ، سیستەمی سیاسی، بەڕێوەبەرایەتی گشتی چاپ و بڵاوكردنەوە، 2003، لا 193.

(14)ڕێبین ڕەسوڵ، سەرچاوەی پێشوو،  لا166.

(15) جان جاك روسۆ، سەرچاوەی پێشوو ، لا  166

(16) جان جاك روسۆ، سەرچاوەی پێشوو، لا 163.

(17) كاوە جلال، جان جاك رۆسۆ، لە بڵاوكراوەكانی مەكتەبی بیرو هۆشیاری (ی.ن.ك)، سلێمانی 2007،  لا 94.

(18) جان جاك روسۆ، سەرچاوەی پێشوو ، لا 224.

(19) جان جاك روسۆ، سەرچاوەی پێشوو ، لا224.

(20) جان جاك روسۆ، سەرچاوەی پێشوو ، لا226.

(21) ئەنجومەنی فەرمانڕەواكان لە جێگەیەكی دیكەشدا ئاماژەی بۆ كردووە بەو پێناسەیەی كە كۆمەڵێك میرن لە دەسەڵاتی جێبەجێكردندا دەشێت راست بێت بە واتای ئەمڕۆ (ئەنجومەنی وەزیران) دێت.

(22) جان جاك روسۆ، سەرچاوەی پێشوو ، لا 239 -240.

(23) جان جاك روسۆ، سەرچاوەی پێشوو ، لا252.

(24) جان جاك روسۆ، سەرچاوەی پێشوو ،  لا256.

(25) جان جاك روسۆ، سەرچاوەی پێشوو ، لا261.

(26) جان جاك روسۆ، سەرچاوەی پێشوو، لا264.

(27) جان جاك روسۆ، سەرچاوەی پێشوو، لا266.

(28) جان جاك روسۆ، سەرچاوەی پێشوو ، لا272.

(29) جان جاك روسۆ، سەرچاوەی پێشوو، لا276.

(30) جان جاك روسۆ، سەرچاوەی پێشوو،  لا277.

(31) هەمان سەرچاوەی پێشوو - لا281.

 

سەرچاوەكان:

1-       جان جاك ڕۆسۆ،پەیمانی كۆمەڵایەتی، و.پێشڕەو حوسێن و ئاوات ئەحمەد، لە بڵاوكراوەكانی مەكتەبی ڕێكخراوە دیموكراتیەكان، سلێمانی،2005.

2-       رێبین رەسوڵ، سیستەمی سیاسی، بەڕێوەبەرایەتی گشتی چاپ و بڵاوكردنەوە،2003

3-       كاوە جلال، جان جاك رۆسۆ، لە بڵاوكراوەكانی مەكتەبی بیرو هۆشیاری (ی.ن.ك)، سلێمانی 2007، 

4-       د. موسا ابراهیم ، فكری سیاسی لە ماكیاڤیلیەوە تا ماركس، و. شوان احمد، دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، سلێمانی، 2005 چاپی یەكەم.

5-       د.كمال پولادی، مێژووی هزری سیاسی لە رۆژئاوا – بەرگی دووەم، و.ئازاد وەلەد بەگی و سیروان زەندی،دەزگای موكریانی، هەولێر،2005.

6-       ستیڤن ئێرك لیدمان مێژووی بیروباوەڕی سیاسی، و.علا نوری و دلێر میرزا، بەڕێوەبەرایەتی خانەی وەرگێڕان، سلێمانی، 2004

7-       د. عامر حسین فیاچ، رای گشتی، و. ئاكۆ فاتح، دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، سلێمانی، چاپی یەكەم 2008.

 

 

 

 
رۆشنگەری
وتار‌و بۆچوون

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت

سەعید کاکەیی

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین

مەریوان عەلی

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون

هەردی عەلی

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا...

ئاسۆ ئه‌مین

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی

سه‌وسه‌ن هیرانی

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە

سەعید کاکەیی

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز

مه‌ریوان عه‌لی

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌

سه‌لام مارف

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت

سه‌لام مارف

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری

بێستون محمو‌د

 
رؤشنطةرى

C 2010 All right reserved, roshngari.com