head

 

 

 

ئازادی چاكەكاریە

 

 

 

ای.اف.ستون

   فۆنەتیكی ئەگریكی arête كە بە مانای چاكەكاری وەرگێڕدراوە لە ڕەگ و ڕیشەوە دەگەڕێتەوە بۆ نەبەردی لە جەنگدا valor ، لەوانەشە ڕەگ و ڕیشەكەی بگەڕێتەوە بۆ Ares ی خوداوەندی جەنگ لای ئەگریكیەكان كە بە ناوی (مارس Mars) ی ڕۆمانیەوە دەیناسین ، ووشەی arête ئەگریكی و هاوكێشەكەی لە زمانی ئینگلیزی virtue هەندێ هێمای هەیە لەوانە Machismo ، Maniiness بە مانای نەبەردی دێت ، بەڕاستی ئەمەش مانای بنەما فونەتیكە لاتینیەكەیەتی virtue كە ووشەی virtue ی لێكەوتەوە ، هەر بەو هۆیەوە بوو سۆكرات سەری هەڵدا و چاكەكاری ناسی و بیری لە ئازایەتی كردەوە وەك توخمە سەرەتایی یەكەی دواجار گریمانەی ئەوەی پێداین كە ئازایەتی چاكەكاریە هەروەها ئەویش زانینە ، زانینیش بە واتای مەشقكردن لەسەر چەك و پسپۆڕی لە جەنگدا، كە ئەمانە ڕۆڵێكی گرنگ دەبینن لە جەنگدا . كە خەڵك هەر لە كۆنەوە نەبەردی و ئازایەتیان تاقی كردۆتەوە ، بەڵام مەسەلەكە شتی تری نەزانراو دەگرێتەخۆ  كاریگەریەكی گەورەی چالاكی هەیە بۆ سەر ئازایەتی ، سەرمان دەسوڕمێ كە سۆكرات لە جەنگەكاندا ئازایەتیەكی بەربڵاوی هەبووە و خاوەنی چەندجار بەشداری كردنەلە جەنگەكاندا ، سۆكرات دەیتوانی ئەو ئازایەتیانەی لە دادگایی كردنەكەیدا باس بكات و پیشانی بدات ، بەڵام گوێی نەداوەتە ئەو لایەنانەی ، ئازایەتی چەند دیاردەیەكی هەیە ، یان چەند لایەنێكی هەیە ، گەر ململانێ تاقی كردنەوەیەكی سەرەتایی بێت ، ئەوا كاتی وا دێتە ئاراوە كە كوشتار پەسەند نەكەین و قەدەغەی بكەین .

كە بەرزترین پلەكانی ئازایەتیە ، لەژێر باری هەر بارودۆخێكدا بێت ئازایەتی یەكێكە لە چاكەكاری ، گەر ئێمە ئازایەتی وەك تاقی كردنەوە وەریگرین بە پێی دیدی سۆكرات كە دەڵێت چاكەكاری زانینە ئەوا یەكسەر ئەوەمان بۆ دەردەكەوێت كە ئەم چەمكە بەس نیە بۆ تێ گەیشتن لە دیدی سۆكرات و تا چ سنوورێك دیدمان بۆ سروشتی بەشەری ڕووندەكاتەوە ، ئەرستۆ لە لێكۆڵینەوەیەكدا بە ناوی (ئاكاری نیكودیمی) دا بیرۆكەكەی سۆكرات كە دەڵێت (ئازایەتی زانینە) ڕەتدەكاتەوە ، جەنگ هەر وەك ئەرستۆ دەڵێت (پڕە لە مەترسی وەهمی) ئەو سەربازە شارەزایەی بە هۆی شارەزایی و مەشقی سەربازیەوە ئامادەیی هەیە بۆ پێزانینی چوارچێوەی مەترسی ڕاستەقینە ، (پسپۆڕی) هێزی پیشەوەر لە قسەكانی ئەرستۆدا وایلێدەكات كە زۆر لێهاتوو بێت لە وێرانكردنی دوژمندا و زیانی گەورە بە دوژمن بگەیەنێت) بەرامبەر هەندێ برینداربونی سەربازانی ڕیزەكەی (هێزێكی لێهاتوو شارەزایە لە بەكارهێنانی چەكەكاندا) (بە چاكترین جۆری چەك پڕ چەك كراون) (بۆ هێرش بردن و بەرگری كردن) سەربازەكانی (وەك ئەو وەرزشكارە پیشەوەرانە وان لە ڕووبەڕووبونەوەی خولیادا) .

بەڵام سەرنجی ئەرستۆ ئەوەیە زۆرجار هەلومەرجێك دێتەئاراوە، كە زانین دەگۆردرێ بۆ هۆیەكی داڕمانی ڕۆحی ئازایەتی ، ئەو سەربازە بەجەرگانە كاتێك مەترسی گەورەیان لەسەر بێت و خۆشیان بە ژمارەی كەم و تفاقی كەمەوە دەبینن ئەوا بۆ هەڵهاتن لە جەنگ یەكەم دەبن ، هەروەها ئەرستۆ سەرنجی تری هەیە و دەڵێت (سەربازەكانی شار شوێنی خۆیان قایم دەكەن و لەكاتی كوشتاریشدا دەمرن) ئەمەش ئەنجامە لەبەرئەوەی هاوڵاتیان (وای دەبینن كە هەڵهاتن لە جەنگ شەرمەزاریە و مردن بە باشتر دەزانن وەك لە ڕزگار بوون) بەڵام سەربازێكی پیشەوەری بەكرێگیراو بە زوترین كات بڕیاری دۆڕاندنی جەنگ دەدات . لە كاتێكدا هاوڵاتی یان كوڕی شار كە خۆی بۆ مردن و بەرگری كردن ئامادە كردووە و زۆر لای گران بووە كە ترسنۆك دەیبینێ بەرگەی ناڕێكیەك بوە ناتوانێت زاڵ بێت بەسەریدا ، لەم حاڵەتەدا ئازایەتی زانین تێ دەپەڕێنێ . لە ناردنی دەرونیەوە دەردەچێت بۆ هەستكردن بە ئەرك و دڵسۆزی بۆ هاوڕێیانی چەك و لایەنگری نیشتمانپەروەری و باوەڕبوون بە مەسەلەیەك ئەمەش مەترسیەكانی مردن دەڕەوێنێتەوە و بەرەنگاری دەبێتەوە ، وا لە خەڵكان دەكات كە ئامادە بن بۆ مردن لە پێناو ئەو شتەی باوەڕیان پێی هەیە ، هەروەك ئەرستۆ چاكەكاری پێناسە دەكات بەوەی كە سیفەتێكی سەرەكی یان مەدەنیە ، هەروەها ئازایەتیش وە چاكەكاریەكی كۆمەڵایەتی پێناسە دەكات ، دەڵێت (یەكەمین و نزیكترین هاوشێوەی ئازایەتی ڕاستەقینە ئازایەتی هاوڵاتیە) ئەرستۆ ئازایەتی بە پێی باوەڕە ناوەندیەكەی سەیر دەكات ، (یان بە میتۆدی میانڕەوی ماقوڵ ناوی بنێین – بەو پێیەی دیدێكە لەسەر سەیركردنێكی میانڕەوانە لە نێوان دوو سنووری دژ بەیەكدا دامەزراوە ئەویش ترس و هەڵەشەیی یە) ئەرستۆ شوێنەواری ئازایەتی لە ڕوویەكی دوو لایەنییەوە كە سەرچاوەی گرتووە سەیر دەكات ، یەكێك لەو سەرچاوانە سیستەمی بەخشین و سزاكانە كەلە ڕێگەیەوە كۆمەڵگا هەڵدەستێ بە پێكهێنانی كەسایەتی تاك و بۆ چاكەكاری وێنای دەكات ، ئا بەو شێوەیە سەربازانی ڕاستەقینەی هەمیشەیی شار هەروەك ئەرستۆ بۆی دەچێت (بەرگەی مەترسیەكان دەگرن) تەنها بەوە نا كە خۆشەویستیان هەیە بۆ شار بەڵكو (بەهۆی ئەو سزا یاساییانە و ئاگاداریانەی پەیوەندن بە ترسەوە) ترس لە (ئاگادار كردنەوە) نزیكمان دەكاتەوە لە سەرچاوەیەكی تری ئازایەتی مەدەنی كە ئەرستۆ بانگەشەی بۆ كردووە . ئەویش هەستكردنی سروشتییە بە شەرمەزاری ، واتە aidos مرۆڤ بە تەنگی ئەوەوە بوە كە ئاگاداری وێنەی خۆی بێت لەبەردەم برا هاوڵاتیەكانیدا ، ئەرستۆ دەڵێت سەربازانی شار (لە ئەنجامی هەستكردنیان بە شەرمەزاری بەرگریدەكەن و هەروەها ئارەزوكردنیان لە ئەنجامدانی كارێكی پیاوانەدا) ئەرستۆ وای دەبینێ كە نێرەری دەروونی و ڕاهاتن كەسێتی هاوڵاتی پێكدەهێنن بۆ پەیوەندیكردن بە چاكەكاریەوە ، ئەمەش دژی ڕا توندو ئاسانەكەی سۆكراتە ، بەمەی كە دەڵێت ئازایەتی وەك بەشێك لە چاكەكاریە – ئەمەش دەستكەوتی زانینە – بەڵام بەشێوەیەكی وورد مانای زانین لێكدەداتەوە كە شتێكی ڕوون نیە بەڵام لەحاڵەتی ئازایەتیدا دەردەكەوێ كە ئەو توانایەیە بۆ ڕێز گرتن لەوەی كە مەترسییە و لەوەی كە تەنها مەترسییەكی ڕووكەشییە ، ئازایەتی مەدەنی ، واتە ئازایەتی كامڵ و ڕاستگۆیانە لە هەرجۆرێك بێت ، ئەو بەرژەوەندیە بەرچاو و بۆگەنانەی تێ دەپەڕێنێ ، ئەرستۆ دەیتوانی بە بەڵگەوە ڕەفتاری سۆكرات لەكاتی دادگایی كردندا دژی پێناسەكردنی سۆكرات بۆ ئازایەتی بكات . سۆكرات دەیزانی كە مەترسییەكە ڕاستییە ، بەڵام مردنی بە باشتر زانی وەك لە مل كەچ كردن ، هەروەها ئەرستۆ بەراوردی نێوان ئازایی سەربازانی شار و ڕەفتاری هێزی تر دەكات وەك ئەو فارسانەی لەترسی ئەو ئەفسەرانەی كە ڕاپێچیان دەكردن بۆ جەنگ . ئەرستۆ دەڵێت (كاتێك سەربازەكان شوێنێكی دوژمنیان چۆڵ بكردایە ئەوا ئەفسەرەكان لێیاندەدان) هەروەها سەرنجی ئەوەش دەكات كە پێشەوایانی فارس ڕقیان لەو سەنگەرانە بوو كەلە دوای لەشكرەكەیانەوە بوو بۆ ئەوەی نەتوانن هەڵبێن ، بەڵام ئەسینی یەكان بە تایبەتی ئەگریكیەكان ، ئاپۆڕەكەیان لەسەر ئاوازی مۆزیكی جیاواز دەڕۆشتن ، گۆرانیە شانازیەكان كەلە گوتاری بریكلیس دا هاتووە بۆ ڕێزلێنانی ئەو ئەگریكیانەی لەجەنگی بلوبنیزدا مردن ، كە هەواڵەكانی لە گفتوگۆی پیوكدیس دا بەرچاو دەكەوێت ، لای ئەفلاتۆن سۆكرات هیچ دەنگدانەوەی ئەم نیشتمانپەروەریە بەرگوێمان ناكەوێت ، شوێنەواری مۆزیكی ڕزگاركردن و ئازادی لە گوێ یاندا بەدی ناكەین و ناشگاتە بەرگوێیان ، لەبەرئەوەی گوێبیستیان واتاكەی دان پیانانە بە بوونی پەیوەندی لەنێوان ئەو ئازایەتیە سەربازیەی كە سەردەسوڕمێنێ و ئەو دیموكراتیەی كە ڕەتیدەكاتەوە ، لەبەرچاوگرتنی ڕوون و ئاشكرا گفتوگۆكەی مینیلینوس ی ئەفڵاتونە لەكاتی پشكنینی وورددا تەنها وێنەیەكی ڕووتەنی پێچدراوی گوتاری نیشتمانپەروەری ئەسینامان بۆ دەردەكەوێ ، لەوانەشە نمایشێكی گاڵتەجاڕی بێت بۆ خودی گوتارەكەی بریكلیس ، لە یەكێك لە گفتوگۆكاندا ئەویش Laches ئەفڵاتون سۆكراتمان پێشكەش دەكات و دەربارەی سروشتی ئازایەتی و هەندێ مەسەلەی سەربازی تر لەگەڵ دوو پێشەوای هەڵكەوتی ئەسینادا دەدوێت . ئەو دوو پێشەوایەش (نیسیاس و لاخیس) ن ڕووبەڕووبونەوە لە نێوانیاندا بەشێوەیەكی شادیانە دەردەكەوێت . زۆر لەوەش بەخۆشی و شادیەوە بوە كە ئەفڵاتون ویستویەتی ، بەڵام گفتوگۆكە ناونیشانی لقێكی دێرین هەڵدەگرێت (دەربارەی ئازایەتی) و بە ووشەی  maieutikos  وەسفكراو ئەمەش سیفەتێكی ئاماژەیە بۆ (پیشەی مامانی) ، سۆكرات هەمیشە هونەرەكەی بە هونەری مامانی دەچوێنێ ، لەڕێگەی پرسیارەوە دەستپێدەكات ، بەڵام مامانی كردن هزری تازە ، بەڵام لە گفتوگۆی (لاخیس) دا هەروەك لە شوێنی تر دەردەكەوێ هەڵدەستێ بە كۆتكردنی ئەو بیرانەی كە یەك لەدوای یەك لە منداڵدانی دیالكتیكەوە دەردەچن، لەمەدا وادەردەكەوێ كە مامانەكە شارەزایە لە نەشتەرگەری لەباربردن ، گفتوگۆی لاخیس بە نمایشكردنی هونەری جەنگ بەهۆی چەكە قورسەكانەوە دەستپێدەكات ، دوو باوك بەدیدەكەین لەحاڵەتی دڵەڕاوكەدان و وایدێنە بەرچاو كە دەبوایە بڕیاری ئەوەیان بدایە منداڵەكانیان فێری ئەم هونەرە بكردایە ، بە تایبەتی ئەو كەسەی كە ئەو هونەرە نمایش دەكات مامۆستایەكی لێهاتووە ، هەردوو پێشەوا و سۆكرات بەشێوەیەكی ڕاوێژكار دەردەكەون و دیارن ، دوو پێشەواكە وەك شارەزایەكی مەسەلەی دەنگ و سۆكراتیش وەك كەسێكی بەناوبانگ لە حیكمەتدا ، هەر زوو گفتوگۆكە دەگۆڕدرێت بۆ نمایشێكی یەك كەسی . هیچ شتێك لە مامۆستاكە نابیستین كە دەبوایە شارەزایی یەكەی تاقی بكردایەتەوە ، ژەنەڕاڵەكان لەخۆوە دەگۆڕدرێن و دژایەتی سۆكرات دەكەن و دژی سۆكرات دەبنەوە بە ڕێگایەكی چاوەڕوان كراو ئەوان لە لۆژیكدا نەبونە هانا بۆ سۆكرات ، بابەتی گریمانە ئەوەیە hoplomachia (واتە جەنگ بە چەكی قورس) یەكسەر ئەو دیمەنە لادەبرێ لەپێناو هەوڵدان بۆ پێناسەكردنی ئازایەتی ، كە ڕێگا خۆش دەكات بۆ گفتوگۆكردن دەربارەی پێناسەكردنی چاكەكاری بەشێوەیەكی گشتی ، بە زانین پێناسەی بۆ دەكرێت ، دواجار دەردەكەوێ ئەوەی پێویستە منداڵەكان بیزانن ڕاستی بەرگریكردنە لەخۆ ئەویش (زانینی چاكە و خراپەیە) گفتوگۆكەش سەرنج ڕاكێشە بەڵام هەمیشە ئاستی نزم دەبێتەوە ، لە كۆتایدا سۆكرات دان بەوەدا دەنێ كە وەڵامێكی دیاری كراوی نیە بۆ ئەو پرسیارەی خۆی دەیكات ، سۆكرات پێشنیاری ئەوە دەكات كە خۆی و ئەوانەشی لەگەڵیدان و ژەنەڕاڵ و منداڵەكانیش بگەڕێنەوە بۆ قوتابخانە و جارێكی تر لە سەرەتاوە دەست بە وانە خوێندنەوە بكەن ، دواجار گفتوگۆكە بەشێوەیەكی ئاڵۆز كە ڕێگەی دەرچوونی لێگیراوە و لەگەڵ پێكەنینێكی گاڵتەجاری كۆتایی دێت ، كەس نەیوێرا لە شوێنێكی گفتوگۆكەدا بەم پرسیارە دەنگ بەرز بكاتەوە ، (ئازیزم سۆكرات كاتێك ئازایەتی خۆت نواند لە جەنگی Delium و جەنگی پوتیدیا Potidea ئایا لەپێناو ئەوەدا بەشداریت لەو جەنگەدا كرد كە پێناسەیەكی تەواوت هەبووە بۆ ئازایەتی ؟ گەر زانینت بۆ ئازایەتی لەوكاتەدا لە ئێستا باشتر نەبوایە و تۆش تا ئێستا بە ئازایەتیەوە هەڵسوكەوت دەكەیت ئەمەش ئەوەمان بۆ ڕووندەكاتەوە كە ئازایەتی جۆرێك نیە لەجۆرەكانی زانین (لەوانەیە یەكێك لەو بێ ئابڕوانە لایەنگری ژەنەڕاڵەكان بگرن بۆ سەلماندنی ئەم ڕایە ئەوا كەسیان ناتوانن پێناسەی ئازایەتی بكەن . بەم مانایە ئەوان بەپێی پێناسەكانی سۆكرات دەیسەلمێنن كە هیچ زانیاریەكیان دەربارەی ئازایەتی نیە ، بەڵام هیچ كەسێك لەوان تاوانی كەم تەرخەمی نەدایە پاڵ لەكاتی ئازایەتی لە جەنگدا هەروەها بێ توانایی لە جیاوازكردندا لە نێوان ئازاو ترسنۆكدا لە نێو ئەو سەربازانەی كە لەژێر سەركردایەتی ئەودان ، لۆژیكی سۆكرات ئەوانی خستە بەردەم ڕێگایەكی داخراو – گفتوگۆكە بۆ لۆژیك زانە لێهاتووەكان وەك یاریەكی كات بەسەربردن وایە ، بەڵام بۆ كەرەستەیەكی ئاست نزم دەگۆڕێ لە كاتی وەرگێڕانیدا بۆ موفرەداتە پراكتیكەكان ، بەشێوەیەك هەموو كارە بەسوودەكان لە ڕێی ئەو خەڵكانەی ژەنەڕاڵ بن یان پێڵاو دروست كەربن دەستپێدەكات، كە هیچیان ناتوانن مانای ئەو ئازایەتیەی دەریانخست بزانن یان ئەو پێڵاوەی كە دروستیان كردووە بزانن ، بەشێوەیەك كە سۆكرات قایل بكات ، سۆكرات مامۆستای دیالكتیكی ئەرێیی بوو كە دەیتوانی هەر پێناسەیەك یان گریمانەیەك كە پێشكەشی بكرێت بیڕوخێنێ ، بەڵام نایەوێ لای خۆیەوە پێناسەیەكی دیاریكراو بكات، ئەم گلەییە لە ئەرێیی دیالكتیكی سۆكراتە . گلەییەكی گشتی بوو چ لەسەردەمی خۆیدا و چ لەسەردەمی دوای خۆیدا ، ئەمەش تایبەتمەندیەكە تەنها بۆ سۆكراتی ئەفڵاتونی نەبووە بەڵكو بۆ سۆكراتی زینوفونیش بوە، كە بەو شێوەیە سۆكراتی بۆ دەرخستوین ، (هیبیاس)ی سۆفستائی ئەم ناڕەزاییەی لە یاداشتەكانیدا لە دژی سۆكرات بەرزكردۆتەوە، كە خودی هیبیاس فەیلەسوف بووە و زانایەكی خاوەن بەهرەی جۆربەجۆر بووە ، بە هۆی دۆزینەوە بلیمەتیەكەی لە زانستی ماتماتیكدا ناوبانگی دەركردووە ، لە یەكێك لە سەردانە گەورەكەی بۆ ئەسینا ڕووبەڕووی سۆكرات بۆتەوە ، بابەتێك لە بابەتەكانی چاكەكاری باسدەكات و بە گاڵتەجاریەوە لە سۆكرات دەپرسێت ، (تا ئێستاش هەمان شتەكان دووبارە دەكەیتەوە) كە پێشوتر گوێم لێ بووە و بۆمت باس كردووە ؟ سۆكرات توڕە دەبێت و هیبیاسیش بەرەنگاری دەبێتەوە و داوای لێدەكات كە گفتوگۆی لەگەڵدا بكات بەڵام ڕەتیكردەوە بەو پێیەی كە سۆكرات سەرقاڵە بە دیالكتیكی ناتەبایی پوختەوە ، ئەو پێیدەڵێت : تۆ ئابڕوی خەڵك دەبەیت و تۆ پرسیار لە هەموو كەسێك دەكەیت و لێپرسینەوەی لەگەڵدا دەكەیت ، نیەتێكت نیە كە باس لە خۆت بكەیت . یان ڕایەكی دیاریكراو لە هەر شتێك پێشكەش بكەیت ، سەیر ئەوەیە كە لای ئەفڵاتون باشترین بەڵگە دەبینینەوە بۆ وروژاندنی ئەو دیالكتیكە ناتەبایی یە نەیارە . ڕووبەڕووبونەوەی سۆكرات و (هیبیاس) مان لە یاداشتەكانی (زینوفون) دا بینی (گفتوگۆكەیان كاریگەریەكی بەهێزی لەسەر قوتابیەكانی سۆكرات بەجێ هێشت لەبەرئەوەی دوو گفتوگۆ هەن كەلە یاسای ئەفڵاتوندا جێگای تایبەتی بۆ كراوەتەوە ، (هیبیاس) ی گەورە و (هیبیاس) ی بچوك وادەردەكەوێ كە ئەم دیالۆگانە وەك زەمكردن وابن و هی سەفسەتائیەك نەبێت بەڵكو هی سۆكرات بن كە دەربارەی كێشەی پێناسەكردن دەدوێت ، بابەتی (هیبیاس) ی گەورە (گەورە) لەبەرئەوەی لە دووەمیان درێژترە ، ئەویش گەڕانە بەدوای پێناسەی (جوانی) دا ، ووشەی ئەگریكی مانای زۆری هەیە و لەهەمانكاتدا ئاڵۆز و نادیاریشە زیاتر لەوەی كە هاوڕێژەی ئینگلیزی دەیدات بەدەستەوە یان هەیەتی ، سۆكراتیش دەزانێ سوود لەو ئاڵۆزی و نادیاریانە ببینێت و وەری بگرێت ، سۆكرات لە هیباس داوادەكات كە پێناسەكانی پێشكەش بكات و دواجار یەك لەدوای یەك پەسەندیان نەكات ، بەڵام لای خۆیەوە هیچ پێناسەیەك نادات بەدەستەوە (ئەنجامی كۆتایی) نادات بەدەستەوە ، هەروەك  ه.ن.فولتر  سەرنجی داوەتێ (ئەنجامێكی ناتەبایی) یە ، ئەم سۆفسەتائیەمان لە وێنەی پیاوێكی بێ دەسەڵاتدا لەبەردەم دیالكتیكی ناتەبایی سۆكراتدا كە بەتاڵە لە شێوازی ئەو سۆزانەی لە بەزەیی یەوە هاتون نیشاندەدات ، بەڵام سەركەوتن بەشێوەیەكی تەواو دیاریدەدات لەم یاریەدا و زیاتر لەو یاریە دۆگمایە لای ئەفڵاتون دەمانگەیەنێتە دووجای باوەڕمەندێتی . گفتوگۆیەكی یەك لایەنیە بەشێوەیەك تا دەگاتە ئاستی كاریكاتێر ، كارگەریە پوختەكەی جەخت لەسەر ناڕەزایی هیبیاس دەكاتەوە كەلە یاداشتەكاندا ناتەبایی سۆكراتی دەرخستووە كە ناتوانێت لێی ڕزگار بێت ، ئەم گفتوگۆیە یەك ئارەزوومان بۆ بەدیدەهێنێ ئەویش دەستەبەركردنی ڕاپۆڕتێكە دەربارەی سیمینارەكە هەروەك چۆن یەكێك لە قوتابیانی هیبیاس لە لایەنێكی ترەوە بینیویەتی ، بەڵام گفتوگۆكانی تر هیبیاس ی بچوك (لەبەرئەوەی زۆر بچوكە) سەرەڕای ئەوەی كە لایەنگریەكی گەورەتر لە هیبیاس ی گەورە وەردەگرێ ئەمەش بەو پێ یەی كە بەدەستی خودی ئەفڵاتون نوسراوە ، ئەمەش هەنگاوێكە بۆ پێشەوە بۆ پلار تێگرتن و ڕەخنە لەخۆگرتنی سۆكرات ، دەتوانرا زۆر بە ئاسانی بگۆڕدرایە بۆ یەكێك لە كۆمیدیاكانی ئەرستۆ ڤانیس بۆ جاری دووەم هیبیاس لەشێوەی پیاوێكی سەخیفی ناماقوڵدا بەدی دەكرێت ، لە دوو توێی ئەم كردارەدا سۆكرات زیاتر سەخیفانە دەردەكەوێت ، هەروەك (فولر) لە پێشەكییەكەی هیبیاس ی بچوكدا دەڵێت (گفتوگۆكان هەموی مەیلی سەلماندنی گەندەڵی ڕێبازی سۆكرات دەكەن لە دەركەوتنی سەخیفی ئەنجامەكاندا ، سۆكرات بەكردنەوەی مشتومڕەكە داوا لە هیبیاس دەكات كە ئەو ئازاییە ڕێژەیەی ئەخیل ی شەریف و ئەو دیسیوسی فێڵ باز بهێنێتەوە ، ئەم قسەیەش دەمانگەیەنێتە ئەوەی بەراوردێ بكرێت لە نێوان پیاوێكی ڕاستگۆ و ڕاستەقینە و پیاوێكی قەڵبدا ، هەروەك فولر ئەنجامگیریەكەی كورت دەكاتەوە و دەڵێت (بەتواناترین خەڵك كە حەقیقەت بزانن بەتواناترینیانە لە ووتنی ناڕەوا لە پێناوی ئەمەدا قۆڵی لێهەڵماڵن و پشتێنی دیالكتیك قایم كەن ، (پیاوی ڕاستگۆ زیاتر قەڵبە) ئەم جیاوازیەش بۆ گاڵتەیەكی بێ شەرمی زمان پیس گۆڕدرا ، لێرەدا سۆكرات بەسەر سۆفستائیەكاندا سەردەكەوێت ، چۆن پیاوێكی ڕاستگۆ دەتوانێت ببێتە قەڵب و لە ڕاستگۆیش بێ دەنگ نەبێت ؟ ئەم وەڵامە ڕوونە و بوار بۆ هیبیاس نەمایەوە بڵێت ، دواجار لە كۆتایدا زۆری بۆ هات تا بڵێت (سۆكرات ناتوانم پەسەندت بكەم) ، شتێكی چاوەڕوان نەكراوی گەورە لەم گفتوگۆیەدا وەڵامەكەی سۆكراتە ، كە دەڵێت (هەروەها منیش خۆم پەسەند ناكەم هیبیاس) ، دواجار سۆكرات وەڵامێكی خەمبارانە دەخاتە سەر باسەكە و دەڵێت (كاتێك دەربارەی ئەو مەسەلانە قسەم دەكرد زەینم دەڕۆیشت بەملاو بەولادا و بە هیچ شێوەیەك لەسەر یەك ڕا جێگیرنابم) ، بەو شێوەیە سۆكرات لە گفتوگۆی هیبیاس ی بچوكدا دان بەوەدا دەنێت كە خۆیشی قوربانیەكە لە قوربانیەكانی سەلیقەی كەسایەتیەكەی لە دیالكتیكی ناتەبایدا ، گومان لە بنەچەی (هیبیاسی گەورەدا) دەگەڕێتەوە بۆ ئەو ڕێكوپێك و سەرنجڕاكێشیەی كەلە چاكترین گفتوگۆكانی ئەفڵاتوندا بەدیدەكەین بەڵام گومانەكان دەربارەی (هیبیاسی بچوك) وادەردەكەوێ كە هاوشێوەی پێشوەكەیەتی ، بەڵام ئەو ڕەونەقە ساحیریەی كە هەردوو گفتوگۆكەر وەریدەگرت لەسەر ڕەفتاری سۆكراتی ناتەبا لە گفتوگۆكەدا ، دەتوانین لە گفتوگۆكانی تری ئەفڵاتوندا هاوبۆچونەكەی بەدیبكەین، كە هیچ كەسێك گومانی بنچینەیی لێناكات، گفتوگۆی (مینو) نمونەیەكی بەرچاوە بۆ ئەو مەسەلەیە ، ئەوانەی پێشو ناونیشانێكی تریان دانا ئەویش (دەربارەی چاكەكاری) كە ئەلقەیەكی ترە لە گفتوگۆی (پرۆتوگوراس) كەلە كوێدا كۆتایی پێدێت لەوێوە دەستپێدەكات ، خوێنەر بیری دەكەوێتەوە كە چۆن (پرۆتۆگوراس) بەشێوەیەكی سەرەوخوار دیالكتیكی كۆتایی پێهات ، هەریەك لە پروتوگۆراس و سۆكرات ئەو هەڵوێستەیان بەسەركردەوە كە لێوەی دەرچوو – بۆ یەك جار – سۆكرات هەڵوێستێكی تەبایی وەرگرت و قسەی خۆی بەوە كۆتایی پێ هێنا ، گەر چاكەكاری زانین بێت ئەوا دەبێ فێر بكرێت ، گەر چاكەكاری فێركردن بێت ئەوا گشت خەڵكان دەتوانن لە ڕێی فێربونەوە چاك بن بۆ فەرمانڕەوایی خۆیان ، ئەم دانپیانانە سەركەوتنێك بوو بۆ پرۆتۆگۆراس وەك یەكەم مامۆستای بانگەشەی دیموكراتی بەڵام فرسەتی نەدۆزیەوە بۆ بەدەستهێنانی ئەم ئەنجامە لەو گفتوگۆیەی كە ناوی خۆی پێوەیە ، ئەڵقەی دووەم بە ناوی یەكێك لە قوتابیە گەنجەكانیەوە ناودەنرێ ئەویش گەنجێكی ئەرستۆكراتی بووە كە خاوەن توانایەكی گەورە بوو لە سیحر و سەرنجڕاكێشاندا ، خەڵكی ( تیسلی) یە كە شوێنێكی كشتوكاڵییە بەشێوەیەك كە خاوەن زەویەكانیان چینی فەرمانڕەوابوون . دەرەبەگایەتیان لەسەر كشت وكاڵی كۆیلە بنیات نرابوو ، لە گفتوگۆی (مینو) دا سۆكرات بۆ جاری دووەم بەخۆداچوونەوە دەست پێ دەكات و حاشا لە توانای فێركردنی چاكەكاری دەكات و دەگەڕێتەوە بۆ دیالكتیكی ناتەبایی مینو لە حاڵەتی بۆڵەبۆڵێكی تەواودا بەجێ دەهێڵێت ، نەك هەر ئەوە بەڵكو دان پیانانێكی تەبایی یە بەڵام هیچە ، لە كۆتایی گفتوگۆكەدا هاوار دەكات و دەڵێت كە چاكەكاری (سروشتی نیە و فێربونیش نیە) (بەڵام لە ڕێی بەخشینێكی خودایی یانەوە بۆمان دێت) بەڵام گەر چاكەكاری بەخشینێكی خودایی یانە بێت كەواتە بەرتەسك ناكرێتەوە لە كەمینەی خوێندەواردا یان كەمینەی سەركەوتوزاڵدا ، ئەم دەلالەتە لە گفتوگۆكەدا پێشنەكەوتوە ، بەڵام لەوێدا بونی هەیە ، لەوانەشە گفتوگۆی (یاسا) ی ئەفڵاتون تەنیا شوێنێكە كە دەربڕینێكی گوزارەی تیادا بدۆزینەوە بەوەی كە پێدەچێت چاكەكاری لە نێو زۆرینەدا هەبێت بەوانەشەوە كە ساكار و نەخوێندەوارن ، بەڵام ئەم گریمانەیە بەرەو ئاراستەی دیموكراتیەت دەڕوات ، سۆكراتی ئەفڵاتونی هەڵدەستێ بە تێخزاندنی ڕاستكردنەوەیەكی نامۆی مەسەلەكە ، دەڵێت كەئەم بەخشینە خوداییە ئەوانەی وەریدەگرن بێئەوەی تێبگەن بەدەستیدەخەن ، (هەر بۆیە پیاوی ئاسایی گەر چاكەكار بێت ئەوا ناتوانێت گومان لە زانین بكات) بەڵام ئەو پیاوەی كە دەزانێت هەروەك هەمیشە سۆكرات دوبارەی دەكردەوە مافی ئەوە واتە مافی ئەو پیاوەی كە دەزانێت فەرمانڕەوایی بكات، بەڵام دەست تێوەدان لە نێوان چاكەكاری و زانیندا و توانایی فێربوونی تەم ومژێكی چڕ لەخۆ دەگرێت توندتر لەو كاتەی كە سۆكرات ماڵ ئاوایی لە مینوی برادەری دەكات ، مینو گوزارشت لەم ئاستە نزمە دەكات كە خوێنەری گفتوگۆكە تا ئەمڕۆمان هەستپێدەكەن، سەرەڕای سیحرەكەی ، مینۆ بە خەمێكی گەورەوە دەڵێت (هەندێ گوتاری درێژەدانم دەربارەی چاكەكاری لە شوێن و بۆنە جۆراو جۆرەكان و خەڵكانی جۆراو جۆر وتووە و وای بۆ دەچم كە گوتاری زۆر باش بوون بەڵام ئێستا (ناتوانێت سەركێشی بكات و یەك ووشە وەك خۆی بڵێت) .

مینو دەڵێت پێش ئەوەی لەگەڵ سۆكراتدا كۆبێتەوە بۆ گفتوگۆكردن ناتەبایی سۆكراتی لێ ئاگادار كراوەتەوە، مینو دەڵێت (زۆرجار و زۆر بەووردی حاڵەتی تۆیان پێووتوم كە خودی خۆت تووشی گومان بوویت و واش لەوانی تر بكەیت كە تووشی گومان بن . بەم شێوەیە ئێستا وا تۆم دێتەبەرچاو كە تەنها هەوڵی ئەوە دەدەیت كە بە هۆی سەرنج و تەلیسمەكەتەوە هۆشم لێ دەسێنیت كە ئەمەش منی گەیاندە حاڵەتی شڵەژانی ڕەها ، مینو بە نوكتەیەك باس لە مامۆستاكەی دەكات و دەڵێت (گەر ڕێگەم پێ بدرێت باسی هەندێ شتی سەیر بكەم ئەوا من لە ڕواڵەتتدا دەتبینم ، بەڵام لە هەندێ لایەنی ترەوە زۆر لە ماسی توربیدی دەریایی دەچیت لەبەرئەوەی ئاگاداری هەر كەسێك دەكاتەوە كە هەوڵدەدات لێی نزیكببێتەوە ئێستا تۆم بینی كە شتێكم لەو شێوە لێدەكەیت ، لەبەرئەوەی من بەڕاستی دان بەوەدا دەنێم كە ڕۆح و زمانم تووشی سڕبوون هاتن) .

خوێنەری ئەم بڕگە جوانە لەخۆی دەپرسێ كە پێبچێ ئەوە جۆرێك بێت لە وەرگێڕانی خودی ، گەر ئەفڵاتونی لاو هەستی بەهەمان ئاستی نزمی خۆی كردبێت لەكاتی ڕووبەڕووی یەك لەدوای یەكەكان لەگەڵ سۆكراتدا ، بەهەرحاڵ بلیمەتی ئەفڵاتون لەوە تێپەڕی كەوەك نوسەرێكی درامای فەلسەفی بێتە بەرچاو ، سنووری دڵسۆزی بۆ مامۆستاكەی ، دیمەنەكە جەخت لەسەر لاسایی گاڵتەجاڕی (هیبیاس) ی بچوك و (هیبیاس) ی گەورە دەكاتەوە ، سەرنجێك هەیە دەربارەی گفتوگۆی مینو كە پێویست دەكات تۆمار بكرێت ، دەبوایە گفتوگۆكە لە ئەسینا و لە ساڵی 402 پ.ز   و پێش دادگاییكردنی سۆكرات بكرایە ، لە دەست لێدانێكی درامیدا شەڕ هەڵدەگیرسێ ، مینو بەرامبەر سۆكرات ڕادەوەستێ بەوەی كە شێوازی دیالۆگە ناتەبایی یەكەی دەیخاتە تەڵەزگەوە ، مینو بە سۆكرات دەڵێت ، (من وای دەبینم كە گوێڕایەڵیەكت بكەم ، ئەویش ئەوەیە كەلە وڵات دەرچیت و بڕۆیت بۆ شوێنێكی دوور لەبەرئەوەی گەر بەو شێوەیە بمێنیتەوە و هەروەها لە هەر شارێكی وڵاتدا نامۆیت و دەتگرن بە تۆمەتی ئەوەی كە تۆ ساحیریت wizard) ، ئەم ووشە ئەگریكیەی كە مینو بەكاری دەهێنێت – goes – هەمان دەلالەتی دڵنەرمی نادات بە دەستەوە كە ووشەی wizard دەیدات بە دەستەوە بە ئینگلیزی واتای ساحیر لەبەرئەوەی ووشەی ئەگریكی بە مانای ووشە واتای ساحیر یان فاڵچی دەگەیەنێت ، بەشێوەیەكی مەجازی بەكار دەهێنرێت ، بەمانای بەربەست یان فێڵباز malewitch بەو شێوەیە لە گفتوگۆی مینو زەنگی ئاگاداركردنەوە بۆ سۆكرات لێ دەدرێت ، ئەم سكاڵایە لە ناتەبایی ڕەفتاری سۆكراتی دیالكتكیدا یان دیالكتیكی سۆكراتدا هۆگرە لە كلتوری ئەم دواییەی كلاسیكدا ، ئەمە لای سۆكرات بەدیدەكەین كەدوای دادگاییكردنی سۆكرات بە سێ سەدە فەلسەفەی لە ئەسینادا خوێندوە ، سۆكراتیش یەكێك بووە لە پاڵەوانەكانی شیشرون ، بەڵام شیشرون لەو گفتوگۆیەی كە ناوی لێنراوە ئەكادیمی و مەسەلەی تیۆری زانین لەخۆ دەگرێت واتە (چییەتی زانین) یان (spistenology) دیدی (ڤارو) ی هاوڕێی تۆمار دەكات كە یەكێكە لە بەناوبانگترین ڕۆمانیەكانی سەردەمی خۆی كە زانینێكی قوڵ و فراوانی هەبووە ، ڤارو دەڵێت (ڕێگای مشتومڕ كە سۆكرات لە هەموو گفتوگۆكانیدا كە تۆمار كراوە یان ئەوانەی گوێ بیستی بوون و تۆماریان كردووە و سۆكرات بەكاریهێناوە بە هیچ شتێك خۆی ڕاگیر نەكردوە بەڵكو بۆ ئەوەی ڕای خەڵكان بەدرۆ بخاتەوە شیشرون لە لێكۆڵینەوەكەیدا ئەم ڕایەی پەسەند كرد كە بەناوی (دەربارەی سروشتی خوداوەند) ەوە بوو ، دەڵێت (سۆكرات شێوازێكی دیالكتیكی ناتەبایی گرتەبەر كە بەربەستە لەبەردەم قسەكردن لەسەر هەر بڕیارێك یان هەر ڕێزێكی تەبایی . (ئۆگەستین) ی قەشە سەرنجێكی لەو جۆرە دەدركێنێ و ئاشكرای دەكات ئەویش وەك شیشرون دژی سۆكرات و ئەفڵاتون نەبوە بەڵكو بە پێچەوانەوە بوە ، لە (دان پیانانەكاندا) دەڵێت هەندێ كاری ئەفڵاتون ڕێ خۆشكەری بوون بۆ لای مەسیح ، تەنیا بە ئاماژەی لێكۆڵینەوەیەك دەربارەی ڕاستی ناڕووتەنی) ، بەڵام لە لێكۆڵینەوەكەیدا بەناوی (دژی ئەكادیمی) (واتە ئەفڵاتونیەكان) ئۆگەستین ی قەشە گومانی لەوەیە كە ئەوان وای بۆ دەچن (ئەوان توانای خۆ پاراستنیان هەیە لە هەڵەی سڵەمینەوەی بانگەشەكردنی پابەندبوونیان بە ووشەی ماناداری تەبایی یە) ، لە كتێبی (شاری خوادا) ئۆگەستین دوی ئەم شوێنەوارە دیالكتیكە ناتەبایی یە دەكەوێت تا دەگاتە خودی سۆكرات ، هەروەها دەڵێت كە سۆكرات ئاڵۆزیەكی ئێجگار توندی لە نێوان قوتابیەكانیدا دروستكرد تەنانەت بەو مەسەلە بنەرەتیەی كە پەیوەستە بەچاكەی باڵاوە كە مەبەستی باڵایە بۆ ژیانی چاكەكاری ئۆگەستین دەڵێت خووی سۆكرات وابوو كەلە هەموو بیرۆكەیەك دەستپێبكات و دواجار دەیگەیەنێتە یان هەستێ بەو هەموو هەڵوەستانەی كە شیاو دەبن ، دواجار هاوەڵانی سۆكرات هاتن و هەر كەسێك لەوان هەڵوێستێكیان وەرگرت و بەشێوەیەكی سۆفیانە و دەمارگیرانە پێوانەی تایبەتی مانای چاكەیان كرد كاتێك دەبینێت كە خۆی باشترینیانە ، ئەنجامی ئەمەش ڕای قوتابیەكانی سۆكرات ناكۆك بوون دەربارەی ئەو ستێركە ، دژایەتیەك یان ناكۆكیەك كە هیچ عەقڵێكی ئەوانەی دوی یەك مامۆستا كەوتون بڕوانەكەن ، ئەریستیبوس جەخت لەسەر خێروخۆشی دەكاتەوە و دەڵێت خێروخۆشی چاكەیەكی باڵایە لەلایەكی ترەوە خەڵكانی تر وەك (ئەنتستین) جەخت لەوە دەكەنەوە كە چاكەكاریە ، ئۆگەستین ئەم دیالكتیكە ناتەبایە ڕەتدەكاتەوە و سەرزەنشتی دەكرد لە پێناو ئەو دوژمنایەتیەی كە سۆكراتی گەیاندە ئەو سزایە ، پیرە فەیلەسوف وایدەردەخات كە (فێربوە گاڵتە بە گەمژەیی ئەو كەسە نەزانانە بكات و هێرشیان بكاتەسەر ) ئۆگەستین سەرنجی ئەوە دەدات كە ئەو كارەی سۆكرات دەیكات تەنها خەڵكی هەژار و سادە ناگرێتەوە بەڵكو هەموو خەڵك و سەركردەكانیشیان هەروەها ئەو مامۆستایانەی كە ململانێی سۆكراتیان دەكرد ، ئۆگەستین دان بەوەدا دەنێت كە سۆكرات (گوتارێكی زۆر ڕێكوپێك و هەستپێكراو و بەرز و پیرۆزی بەكاردەهێنا دواجار ئۆگەستین درێژە بەقسەكانی دەكات و دەڵێت (بەڵام لەڕووی پراكتیكەوە تەنیا ستێركی داننان بوو بە نەزانیندا یان شاردنەوەی زانینەكانی) ئەمەش ئەو كارە بوو یان ئاستی نزمی گوێگران یان ووروژاندنی ڕق و كینەیان دواجار ئۆگەستین بەم قسەیە كۆتایی پێ دەهێنێت و دەڵێت (ئەمەش ئەو ڕاستی یەیە كە دژایەتی سۆكراتی وروژاندوە و تووشی سزایەكی نابەجێی كردووە و خۆی خستە بەردەمی سزای مردن) یەكێك لە سیما نامۆكان لە كەسایەتی سۆكراتدا ئەو هەڵوێستەی بوو لەوانە وتنەوەدا ، وانە وتنەوەكاری ژیانی سەرقاڵ كردووە و بەهیچ كارێكی تر هەڵنەستاوە ، ژیانی لەسەر دەرامەتێكی كەم بەڕێوە دەچوو كەلە باوكیەوە بۆی مابۆوە ئەویش پەیكەرتاشی بووە یان كەرتكردنی تاشەبەردبووە ، جیاوازی لەنێوان هونەرمەند و پیشەدا شتێكی لێك جیاكەرەوە نەبوو لە كلتوری دێریندا ، سۆكرات فێركەرێكی یان مامۆستایەكی گەڕیدە بووە وەك سۆفستایی یەكان كە سۆكرات و ئەفڵاتون قینیان لێیان دەبۆوە لەكاتی گەڕانیان بە یۆناندا سۆكرات كاتی خۆی لەشوێنی یاریگا و سەر شەقامەكانی ئەسینا بەسەر دەبرد و باسی لە فەلسەفە دەكرد لەگەڵ هەر كەسێكدا كە ئامادەبوو گوێ ی لێ بگرێت ، سۆكرات كوڕی ئەو شارە بوو ، فەیلەسوفێكی نیشتمانپەروەر بووە ، شاعیر كۆمیدیاكان بە نوكتەوە لەسەر شانۆ باسی سۆكراتیان دەكرد ، نەك هەر ئەوە بەڵكو كۆمێدیای تایبەتیان دانا لەسەر نامۆیی ناوازە وەك مامۆستایەك ، یەكێك لەو كۆمیدیا نەمرانە شانۆگەری (هەور) بوو كە ئەرستۆ ڤانیس نوسیویەتی ، سۆكراتی بە مامۆستایەك شوبهاندوە ، ئەرستۆ ڤانیس ووشەیەكی گاڵتەجاڕی بەكارهێناوە و ناوی ناوە Thinkery واتە گەنجینەی بیروباوەڕەكان ووشەی think – tank لە كردەی یۆنانی pbrontisein وە وەرگیراوە ئێستاش پێیدەڵێن سەنتەرەكانی پشكنین ، tdink – tonk هەر بەخێرایی سەرنجی زۆربەی قوتابیانی شارەكانی یۆنانی بۆ لای خۆی ڕاكێشا و زۆربەی قوتابخانە فەلسەفیە جیاوازەكان وای دادەنێن كە لەوێوە وانەكان وەردەگرن ، بەڵام سۆكرات هەموو كاتێك نكوڵَی لەوە دەكرد كە مامۆستایە و هەروەها بێزاركردنی ئەوكەسەی كە ڕووبەڕووی بێتەوە و خۆی بە مامۆستا دادەنێ كاتێك ناوبانگی كەسێك بەرز بێتەوە ئەوا زیاتر كەیف شاد دەبێت بە بێزار كردنی ئەو كەسە ، سۆكرات ئاگاداری خەڵكی ئەسینا دەكاتەوە بۆ چاكەكاری ، بەڵام وادەریدەخات، كە چاكەكاری فێرناكرێت ، نێوانی چاكەكاری و زانین یەكانگیر دەكات دواجار پێ دادەگرێت لەسەر ئەوەی كە زانین بەدەست نایەت  ، یان درەنگ بەدەست دێت مرۆڤ ناتوانێت فێر بێت دوای ئەوەی كە قسەكەر لە پەل وپۆ دەخات و وایلێدەكات هەست بە سۆكرات بانگەشەی ئەوە دەكات كە خودی خۆی هیچ شتێك نازانێت ، ئەمەش بۆ ڕووپۆش كردنی هەموو شتێك ، ئەم خاكی یە ڕەهایی یە ئەوەمان بۆ دەردەخات كە جۆرێك بێت لە شكۆو شانازیكردن گەر كەسێك بڵێت زانینەكەی سۆكرات كەمترە لەو كەسەی كە سۆكرات بانگەشەی دەكات كە هیچ شتێك نازانێت ، ئەوا ئابڕوویی دەخاتەسەر برینەكە ، لە نێو هەموو دژایەتیەكانی سۆكراتدا وادەردەكەوێ كە مامۆستایەكی زۆر دژبەدژە لەگەڵ خۆیدا ، ناتوانین ئەو سنورە دیاری بكەین كە چی لە زەینی سۆكراتدا بووە ، بەڵام لە دیدی ئەو دەنگ و باسانەوە و ئەو بارودۆخە ئەوە هەڵدەهێنجین كە بۆچی حاشای لە مامۆستایی خۆی دەكرد و پێی لەسەر ئەوەش دادەگرت كە چاكەكاری و زانین فێربونی بۆ نیە ، فێر ناكرێت ، دەتوانین سێ هۆی بۆ دیاری بكەین ، یەكێكیان ڕامیاری یەو دووەمیان فەلسەفی و سێ هەمیان كەسایەتیە هەرسێ هۆكارەكە بەیەك دەگەن و پشتی یەكترن . هۆكاری ڕامیاری پەیوەندی هەیە بەدیدی سۆكرات دژی دیموكراتیەت . لەبەر ئەوەی ڕێبازی سۆكرات كە دەڵێت (ئەو كەسەی دەزانێت) مافی ئەوەی هەیە فەرمانڕەوایی خەڵكانی تر بكات و ئەوانی تریش ملكەچبن ، گەر فێری زانین و چاكەكاری بكرێت ئەوا سنووری خۆی تێ دەپەڕێنێ ، بەڵام هۆكاری فەلسەفیەكەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە سۆكرات بەدوای ڕاستی ڕەهادا دەگەڕا پێناسەكردنی ڕەهای چاكەكاری و زانین – جار دوای جارە بۆی دەردەكەوت كە ناتوانین بگەین بەو شتانە ، بەڵام هۆكاری كەسایەتی لەوانە هەردوو قوتابیە سەركەوتووەكەی سۆكرات بوون ئەویش – دیكتاتۆری ئایندە – كرتیسیاس و ئەلكیبیدیاس كە پشتی پێ نابەسترێ بە شێوەیەكی سەیر گۆڕدراو بەڵای بەسەر ئەسینادا هێنا و تووشی نەهامەتی كردن ، ژیانیان بەڵگەیەكی دا بەدەستەوە بەوەی كە سۆكرات مامۆستای چاكەكاری مامۆستایەكی سەرنەكەوتوبوو ، بەرپرسیارێتی و نكۆڵیكردنی لەوەی كە مامۆستایە ئەمە هەوڵدانێكە بۆ دوورخستنەوەی خۆی لە بەرپرسیارێتی ڕەفتاری ناشیرینی هەردوكیان گەر چاكەكاری زانین بێت و نەشتوانین بگەین بە زانین كەواتە سۆكرات بەلادانی هەردوو قوتابیەكەی تاوانبار ناكرێت كە بەشێوەیەكی توندلایاندا، ئەمە تەنیا خەمڵاندن نیە ، جەختكردنەوەی ئەوە لە یاداشتەكاندا بەدی دەكەین زینوفون دەڵێت ناوبراو (accuser) كەتاوانی ئاراستەكرد دەڵێت (كریتیاس و ئەیكبسیادس) دووقوتابی سۆكرات بوون هیچ كەسیش وەك ئەو دوانە نەهامەتیان نەهێنا بەسەر ئەسینا و بەرژەوەندیەكانی  ئەسینادا دواجار (accuser) دەڵێن (لەسەردەمی فەرمانڕەوای ئەولیگاركیدا)  واتە فەرمانڕەوایەتی سی كەسەكە كریتیاس ( لەهەموویان دزترو لە هەموویان توندوتیژتر بوو لە هەموویان زیاتی مەیلی كوشتن و خوێن ڕشتنی هەبوو) لەنێو ئەو سی كەسەدا كە فەرمانڕەوایی ئەسینایان دەكرد لەو سەردەمەدا و لە ڕۆژانی دیموكراتیەتدا ئەلكیبیاس (لە هەموویان زیاتر دابڕاوو و لە هەموویان زیاتر ستەمكار و بەهێزتر بوو ، زینوفون لایەنگری تاوان كردنی كریتیاس و ئەیكبسیادكی كرد ، زینوفون دەڵێت (هیچ نیەتێكم نیە كە قینم لەو هەڵانەی ئەو دوو پیاوە بێتەوە كە دەرهەق بەدەوڵەت كردویانە تەنها هەڵەی كەسی نەبێت ، (بزوێنەری خوێنی ژیانی هەردوكیان بوو ، هیچ نمونەیەكیان نەبوو ئەو دوانە ، هەردوكیان دەیانویست دەست بەسەر هەموو شتێكدا بگرن و دژی ئەو كەسەش ببنەوە كە ململانێ یان لەگەڵدا دەكات ئەمەش لە پێناوی ناو دەركردنیاندا بوو) دواجار زینوفون ناڕەزایی دەردەبڕێت و دەڵێت (سۆكرات لەسەر دەرامەتێكی كەم دەژیا ، سەربەخۆ بوو ، زۆر میانڕەو بوو لە هەموو شتێكدا) بەڵام ئەو نمونەیەی كە دەیهێنایەوە كاریگەری تێ نەدەكردن لەبەرئەوەی ئەو ژیانە ساكارەی كە سۆكرات هەیبوو بەلای ئەوانەوە بایەخی نەبوو ئەو ژیانەی سۆكراتیان بەدڵ نەبوو ، زینوفون دەڵێت (گەر ئاسمان هەلێكی پێ داین بۆ هەڵبژاردن لە نێوان ئەو ژیانەی سۆكرات تیایدا دەژیا و لە نێوان مردندا ئەوا مردنیان لەبری ئەوە هەڵدەبژارد) ، گەر چاكەكاری زانین بێت هەروەك سۆكرات دەڵێت وا پێویستی دەكرد كە كریتیاس و ئەیكیبیاس چاكەكار بونایە ، لەبەرئەوەی دراوشاوەترین دوكەس بوو لەسەردەمی خۆیاندا هەژاربون دەربارەی چاكەكاری ئەمەش خەسڵەتی خۆیان بوو نەك لەڕوی نەزانینەوە ، ئەمە دیدی باوی ئەسینایی یەكان بوو پێش سۆكرات و دوای سۆكراتیش ئەمەش لە گوزارشتێكی دێریندا دەبینینەوە كە هراكلیتس بۆی بەجێ هێشتوین كە پێش سۆكرات ژیاوە ، ئەمەی تیا دەخوێنینەوە كە دەڵێت (توانای مرۆڤ خەسڵەتەكەیەتی) ئەم تیشكە بۆ ژیری بنەمای سەرەكی تراژیدیای ئەگریكی یە هەریەك لە كریتیاس و ئەیكبیاس كەسایەتیەكی تراژیدی یان كەسایەتیەكی ناسۆری بوون لە ئەنجامی خەسڵەتی كەللە ڕەقی یەوە چارەنوسی دیاریكرا هەمان فۆنەتیك و هەمان بیرۆكەی ئاكار ethics لە فۆنەتیكی ئەگریكی یەوە سەریهەڵداوە كەواتای كەسایەتی یان خەسڵەت دەگرێتەوە ، ئەو دوو لێكۆڵینەوەیەی كە ئەرستۆ دەربارەی ئاكارنوسی ناوی لێنا erhico لەوێشەوە ووشەی ethic سەریهەڵدا یان مەراق ، لەمەشدا پەیوەندیەكی ئاڵوگۆڕی شاراوە هەیە، گەر چاكەكاری سەرچاوەكەی لە خەسڵەتەوە بێت نەك لە زانینەوە كەواتە شتێكە دەبێت لەلای خاكی یەك هەبێت و بلیمەت پێویستی پێی بێت ، زینوفون دەڵێت ئەوەی سەرنجی كریتیاس و ئەلكیبیاسی ڕاكێشا بۆ سۆكرات شارەزایی یەكەی بوو لە دیالۆگدا (ئەو دەتوانێت هەرشتێك بكات لەگەڵ ئەو كەسەی كە ململانێی لەگەڵدا دەكات) لە ڕەفتاریاندا ناوەڕۆك و مەبەستیان دەركەوت لە بەشداریكردنیان لە نێو قوتابیەكانی سۆكراتدا ، بەهیچ شێوەیەك بەلای ئەو سەركەوتنەدا نەدەچوون كە بەسەر هاوڕێكانیاندا هەیانبوو تا دوور لە سۆكراتەوە كەوتنە نێو گێژاوی مەسەلە سیاسیەكانەوە ، بۆیە چوونە لای سۆكرات تەنیا لە پێناو ستێركی سیاسیدا بوە ، بەڵام بەرگرییەكەی زینوفون ئەو ڕوبەڕوبونەوەیە نادات بەدەستەوە لە تاوانباركردندا ، خوێنەر بیری دەكەوێتەوە كە هەر لەسەرەتای یاداشتەكاندا (داواكار) تاوانەكەی سنووردار كرد بەوەی كە فێركردنەكانی سۆكرات دژی دیموكراتیەتە و ئەوەش وایكردوە (كە لاوان قینیان لەو سیستەمە بێتەوە و بە سۆزی توندوتیژی بیانوروژێنێ) هیچ بەڵگەیەك نیە بۆ ئەو بانگەشەیەی كە سۆكراتی پێ تاوانباركراوە بۆ داڕمانی سیستەمی دیموكراتی بەهۆی هێزەوە ، هیچ هۆیەكیش نیە گومانمان پێبكات لە بەڵگەی زینوفوندا كە سۆكرات توند وتیژی بە باشتر بزانێت ، بەڵام زینوفون وەڵامی ئەو ( شكایەتە ) ناداتەوە لە ڕوی گاڵتەجاڕی كردنی سۆكرات بۆ دیموكراتیەتی ئەسینا هەروەها ئەو گاڵتەجاڕیەی كە دوچاری مەسەلەی یەكسانی وەك هەڵبژاردنێكی كەسەكان بۆ پلە وپایەكان بەشێوەی هەڵبژاردن ئەمەش پاڵی بە قوتابیەكانیەوە دا بۆ ئەوەی گاڵتە بەو سیستەمە بكەن كە هەیە و هەروەها دەرونی لاوانی بە ئەندێشەی توندوتیژ پڕ دەكرد .

كینە كردن لە دیموكراتیەت و كینە لە گشتی بابەتێكی دوبارەیە لای سۆكرات ، چ لای زینوفون و چ لای ئەفڵاتون ئەوە بەدی دەكرێن و بەو شێوەیە باسیان لە سۆكرات كردووە ، بەڵام ئەوەی دەیبینین لەوانەیە پاساو یان هاندان بێت بۆ ئەو پیاوانەی كە تینوی دەسەڵاتن بۆ ئەوەی هەستن بە ( كودەتایەك ) لە دیموكراتیەت . هەروەك چۆن كریتیاس كردی و هەروەك چۆن ئەیكبیاس بەهۆی فێڵ و تەڵەكەوە كردی ، دیكتاتۆریەتی سی كەسەكە یان فەرمانڕەوایەتی كەمایەتی كەلە ساڵی 404 شوێنی ئەنجومەنی گرتەوە لەگەڵ فەرمانڕەوایانی ئەسپارتە هەستان بە پیلان كردن لە كاتی سەركەوتنیان بەسەر گەلی ئەسینادا لە جەنگی بلدبنیزدا ، لە نێو ئەو ئەرستوكراتە یاخی بوانەدا ئەوانەی وەك كەرەستە بۆ حسابی ئەسپارتیە سەركەوتوەكان كاریاندەكرد ، كریتیاس و خارمیدس بوون ، زینوفون ئەوەی باس نەكردوە كە ئەو دوانە لە خزمەكانی ئەفڵاتونن ، یەكەمیان كوڕی مامی بوە و دووەمیان مامی بووە ، هەردوكیان لە گفتوگۆكانی ئەفڵاتوندا وەك دوو كەسایەتی پڕشنگدار و سەرنجڕاكێش دەردەكەون و پەیوەندیەكی پتەو و ڕاستگۆیانەیان هەیە لەگەڵ سۆكراتدا ، سۆكرات دەربارەی چاكەكاری پرسیار لە خارمیدس دەكات ئەمەش لەو گفتوگۆیەدا كە بەناوی خۆیەوە ناونراوە ، هەروەها دەیسەلمێنێ كە گەنجێكی چاكە ولە ئاستی هزریشەوە پێ گەیشتووە ، كریتیاس وەك بەشداربویەكی بەڕێز دەردەكەوێت ،لە چوار گفتوگۆدا ناو وناوی خانەوادەكەی بەڕێز گرتنەوە باسی لێوە كراوە لەو بڕشتانەی كە ماونەتەوە لە گفتوگۆی حەوتەمدا (لەوانەیە ڕاست بێت یان ڕاست نەبێت) تیایدا ئەفڵاتون نكۆڵی لە ڕوداوەكە دەكات بەڵام بە هیچ شێوەیەك هێما بۆ ئەو بەشە هەمیشە بە ئازارە نادات كەلە مێژووی ئەسینادا هەیە ، بە هیچ شێوەیەك پەیوەندی نێوان كریتیاس و نێوان ئەو تاوانانەی كە كردویەتی باس ناكات لە هیچ شوێنێكی گفتوگۆكانی (یاسا) ی ئەفڵاتوندا تەنانەت لە گوتاری حەوتەمیشدا باسی لێوە ناكات ، بەڵام ئەم یادەوەریە تاڵانە تا كاتی دادگاییكردنی سۆكرات بە چوار ساڵ و گەڕانەوەی دیموكراتیەت مابوون ، سۆكرات بەڵگەی ئەوەی پێ بوو بۆ بیانوی (گریمانە یان سەلماندنی پەككەوتە ئەمەش لە قوتابیە خۆشەویستەكەیدا ئەیكبیاس دا دەردەكەوێ ، لەبەرئەوەی ئەیكبیاس خاوەنی زانینێكی پڕا وپڕ بوو بە مانای ووشەی بەربڵاو ، بەڵام هیچ كەس تەنانەت خودی سۆكراتیش وایدەربخات كە ئەیكبیاس فۆرمێكی چاكەكاری بووە ، بەڵام ئەستێرەی ئەیكبیاس لە گەردونی مێژووی ئەسینادا دەركەوت و درەوشایەوە ، تەنها ژیر و سیما جوان نەبوو بەڵكو كەسایەتیەكی هەمە بەهرە بوو ، سەرهەنگێكی سەربازی بلیمەت و گوتاربێژێكی بەتوانا بوو لە سیاسەت و فەلسەفەدا بەشێوەیەك كە گوێگرانی ئەبڵەق دەكرد، وە هەروەها ئەرستۆكراتیەكی خۆشەویست بوو لای گشت خەڵك ، لەهەمانكاتدا پیاوێكی شەهوانی بوو ، بەرگەی شەهوانی ژن و پیاوی نەدەگرت لە جیهانی ناوازەیی دوانە لە زەمەنی دێریندا دیار بوو سۆكرات تەنیا كەسێك بوو دەربارەی توانایی سێكسی (ئەیكبیاس) كە كەس بەرگەی نەدەگرت، هەروەك ئەیكبیادس باسی لەوەكردوە لە گفتوگۆی (كۆڕی) ی ئەفڵاتوندا لەو شەوە خەمناكەی كە خاڵی بوو لە ڕووداو كە سۆكرات و ئەیكبیادس لەژێر یەك بەتانیدا بردیانە سەر) هەموو ئەسینیەكان هۆگری ئەیكبیادس بوون و هەموو جارێ دەچونە لایی و دوا هیوایان ئەوبو بەڵام بە هیچ شێوەیەك متمانەیان پێنەدەكرد، لە زۆربەی دەستپێشخەریەكانی جەنگی بلونبیزدا و لە ساتی هێرشی هێزی دەریایی لە دوورگەی سیراكوزە سیستەمی دیموكراتی ئەیكبیادسی وەك سەرهەنگێك هەڵبژارد بۆ ئەو جەنگە بەڵام متمانەیان پێنەدەكرد كە هەموو دەسەڵاتێكی تەواوی بدەنێ ، ئەمەش وایكرد كە مەسەلەی سەرهەنگی دابەش بكەن و بەشێكی بدەنە نیسیاس گەمژەی خەڵەفاو كە دواجار تووشی نەهامەتیكردن ، پێش هێرشبردنە سەر سیراكوزە مانگ گیرانی لەناكاو هێرشەكەی پەك خست و دوودڵی بوە هۆی شكستپێهێنانی ئەسینا ، لەهەمانكاتدا و پێش ئەوەی هێرشی دەریایی ببرێتەسەر سیراكوزە ئەیكبیادس بانگ كرا بۆ ئەسینا و بۆ ڕووبەڕووبونەوەی دوژمن ئەمەش متمانەی گەلی پێ بەخشیوە ، لەوانەیە بەهۆی پلانێكەوە كەلە لایەن هەندێ ئەرستۆكراتی دژ بەخۆی بۆیان داڕشتبو ئەویش ئەوەبو لە كاتی ئاهەنگێكی خواردنەوەدا نهێنی پیرۆزەكانی ئەسینای پێشێل كردووە ، بەهۆی ئەو پیلانەوە هەڵهات بۆ دەرەوەی ئەسینا تا كاتی دادگاییكردنەكەی ، لە شوێنێكی دوژمنانی شارەكەی خۆی شاردەوە ، پسپۆری سەربازی و كارە بەتواناكانی خستە خزمەت ئەسپارتیەكانەوە ئەیكبیادس خاوەنی هەموو بەهرەیەك بوو لە نێویاندا عەشق و خۆشەویستی لە ڕادەبەدەر بۆ سۆكراتی مامۆستاكەی ، تەنیا یەك بەهرە نەبێت ئەویش كە خوداوەند بیداتێ تەنیا شتێك كە ئەیكبیادس خاوەنی نەبوە ئەویش كەسێتی بوو واتە ئاكار . مردنەكەی بەشێوەی پرۆگرامی شكسپیری مرد ، سەیرتر لەوە شكسپیر كە زۆربەی كەسایەتیەكانی لە (بلۆتارك) ەوە وەرگرتبوو ژیانی ئەیكبیادس كە پڕ بووە لە زیندەگی نەیكردۆتە تراژیدیایەك لە تراژیدیاكانی ئەم پاڵەوانە بە هۆی هەڵەی خۆیەوە كە شەرمەزاری بوو مرد ئەویش كەوتە كەمینێكەوە و بكوژانیشی لەسەر پێخەفی ژنێكدا كوشتیان ، بەڵام لەكاتی مردنیشدا بە ئازایی و شمشێرەكەی هەر بەدەستەوە بوو ، بەڕای بلوتارك كوشتنەكەی بەهۆی پیلانی (كریتیاس) ی ڕكابەری دێرینیەوە بوو ، لەو كاتەدا كریتیاس كە سەرهەنگێك بوو لە سیستەمی دكتاتۆری سی كەسەكەدا دەترسا لەوەی كە زۆربەی خەڵكی ئەسینی كە دەركران لە شارەكە بچن بۆلای ئەیكبیادس و ببێتە پێشەوایان و خەڵكەكە دژی دكتاتۆریەت هان بدات و دكتاتۆریەت بڕوخێنن هەر بەزووی و بەخێرایی كریتیاس و خارمیدسیان سەربڕی لەكاتی شەڕكردن لەگەڵ هاوپەیمانانی دیموكراتی خوازان و میانڕەوەكاندا ئەوانەی توانیان دەست بەسەر شاردا بگرنەوە ، ئەم تاوانە بێ وێنەیە كە یەكێك لە قوتابیەكان هەڵدەستێ بە كوشتنی ئەوی تریان لە پێناوی دەسەڵاتدا كە سۆكرات زۆر خۆشی دەویست هیچ بوارێك نەبوو بۆ نوسینەوەی ئەو بڕگانە كە زینوفون و ئەفڵاتون نوسیان دەربارەی بەرگری كردن و پیاهەڵدانی مامۆستاكەیان بەڵام ئەستەمە بۆ مرۆڤ ئەو تاوانانە بەڕاست بزانێت كە تاریكی خستەسەر ژیانی مامۆستا پیرەكەیان لەدوا كۆتایی ژیانیدا و پێش دادگاییكردنەكەی . ئەو یەكسانیەی كە سۆكرات داینا لە نێوان چاكەكاری و زانیندا هێمای بەناوبانگی هەیە ئەویش ئەوەیە كە مرۆڤ بەخواستی خۆی هەڵە ناكات یان بتوانین بڵێین كە خەڵكان هەڵە دەكەن (ئەوان نازانن كە چ شتێك چاكە) بێگومان ئەمە زۆرجار بڕوای پێ دەكرێت ، بەڵام ئەو مرۆڤەی كە ڕاستی لە هەڵە جیا ناكاتەوە و نایزانێت ئەوا كەسێكە كە زۆر گەندەڵ بووە لەنێو ڕاڕەوەكانی مرۆڤایەتیدا یان كەوتۆتە نێو بنی بێ هودەیی یەوە بەشێوەیەك كە ئەو جیاوازیە لەبیركات ، تاوانەكانی كریتیاس دژی شار ناتوانین بۆ كەمی نەزانینی بگەڕێنینەوە ، یان بۆ بێ هودەیی ، ئەم ئەرستۆكراتیە وەك ئەیكبیادس بەهرەمەند بووە ، بە هیچ شێوەیەك ژیانی ئەسینیەكان نەكەوتۆتە بەرمەترسی وەك چۆن ژیانی لە دادگادا كەوتە بەرمەترسی .تاوانەكانی بەهرەكانی شاردەوە ، شاعیرێك و نوسەرێكی شانۆ بوو خاوەنی پاكژترین گوزارە بوو لە پەخشانی ئەتیكی دا یەك چیرۆك بەسە بۆ ئەوەی ناوبانگی پێ دەركات گەر نەچوایەتە نێو جیهانی سیاسەتەوە دوای چەند سەدەیەك هیرودوس ئەتیكوس بوو بە یەكێك لە گوتاربێژە بەناوبانگەكانی ئەسینا ، بوە مامۆستایەكی تایبەتی (ماركوس ئەوریلیوس) ی ئیمپراتۆری ڕۆمانی بۆئەوەی فێری زمانی یۆنانی بكات ، ماركوس ئەوریلیوس یەكەم فەیلەسوف بوو لە نێو هەموو ئیمپراتۆرە ڕۆمانیەكاندا ، تەنیا شا فەیلەسوف بووە كە هاتەسەر شانۆی مێژوو ، هیرودوس بە ڕوونی و پاكژی سەرسام بووە بە ڕەفتاری كریتیاس ، نوسینەكانی بە شێوازێكی ئەسینی كلاسیكی نوسی بۆ فێركردنی ئیمپراتۆری ڕۆمانی تێڕامانە جوانەكانی كە ماركوس ئەوریلیوس نوسیویەتی (بە یۆنانی نەك بە لاتینی) تا ئێستاش ووزەمان پێ دەبەخشێ لەكاتی تەنگانەدا ، قەرزارباری ئەو دیكتاتۆرەین بۆ دانانی جوانی ڕەفتاری لە شێوازدا ، جیاوازیەكی گرنگ هەیە لە نێوان ژیانی ئەیكبیادس و كریتیاسدا ، ئەیكبیادس لە هەندێ تەمەنی ژیانی نالەباردا پێشەوایەكی دیموكراتخواز بووە، بەڵام كریتیاس كابرایەكی بێ بەزەیی بووە ، كریتیاس یەكەم روبسبیر بووە لە مێژوودا . تاوانەكانی زۆربون و بەرهەمی لۆژیكێكی جێگیر بووە كە ستەم و نامرۆڤایەتی پێوە بوە، پێی لەسەر ئەوە دادەگرت كە شارەكەی بەشێوەیەكی وا دروست بكات كە خۆی ئارەزوی دەكات ، دژی دیموكراتیەت دایدەڕشت گەر ئەو شێوەیە چەندەها قوربانی بوێ لە پێناویدا ، بەمانای ئەوەی چەند سۆكرات ناڕازی بوو پێی، كریتیاس بیروباوەڕی سۆكراتی دەسەپاند و پراكتیكی دەكرد كە سۆكرات دەڵێت (ئەوەی دەزانێت) مافی ئەوە فەرمانڕەوایی بكات و كەسانی تر دەبێ ملكەچ بن ، ئەم داڕشتنە هەڵگری بانگەشەی ئایدۆلۆژی و بیروباوەڕی ئەو كەسانە بوو ، نمونەی كریتیاس ، بۆ پێداگرتنی لەسەر دەسەڵات و گرتنە دەستی دەسەڵات ئەو دڵنیا بوو لەو مەبەستەی كە هەوڵی بۆ دەدەن و ڕێ دەدات بە كەرەستەكان بۆ گەیشتن بە ئامانج .

(ئێمە لەم جیهانەدا غەریب و بێگانەین لاشە گۆڕی گیانە لە گەڵ ئەمەشدا نابێ هیچ كەسێك بە خۆ كوشتن خۆی لەم چارەنووسە دەرباز بكات ... چونكە ئێمە موڵك و بەندەی خواین و ئەویش شوانمانە ... ئەگەر خوا نەیەوێ نابێ خۆمان دەرفەتی دەربازبوونی نەفسمان ئامادە بكەین)

 

 وەرگێڕ لە عەرەبیەوە/ ڕەحیم سابیر

 

 

فیساگۆرس، لە كتێبی (محاكمە سقراگ) - تألیف - ای.اف.ستون   

ترجمە ـ نسیم مجلی - القاهرە 2002، الگبعە الاولی (لاپەرە  71 – 87)

 

 
رۆشنگەری
وتار‌و بۆچوون

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت

سەعید کاکەیی

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین

مەریوان عەلی

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون

هەردی عەلی

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا...

ئاسۆ ئه‌مین

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی

سه‌وسه‌ن هیرانی

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە

سەعید کاکەیی

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز

مه‌ریوان عه‌لی

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌

سه‌لام مارف

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت

سه‌لام مارف

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری

بێستون محمو‌د

 
رؤشنطةرى

C 2010 All right reserved, roshngari.com