head

 

 

 

بـەرەو ئـاشـتیەكی ئـەبـەدیی

 

 

 

ئیمانوێل كانت

وەرگێڕانی لەعەرەبیەوە: بڕوا عەلادین

 

 


بەرایی:   كتێبی (بەرەو ئاشتییەكی ئەبەدیی) ی ئیمانوێل كانت كە ساڵی 1775 لەشاری كۆنیگسبێرگ نوسیویەتی، رەنگدانەوە‌و سەدای ئەو ئایدیا‌و ترس‌ولەرزو تۆقینەیە كە بۆ ماوەی ساڵانێكی درێژ پاش جەنگێكی وێرانكەری نێوان بروسیا‌و كۆنسەرڤاتیڤە ئەوروپیەكان لەلایەك‌و نێوانی كۆماری فەرەنسا لەلایەكی دیكەوە بەردەوامبوو.
    ئەو كات تەواوی خەڵكی خەونیان بەئاشتیەوە دەبینی، ئەوروپاش بەدەست جەنگەوە دەیناڵاند‌و داڕمابوو. راستە كتێبەكە لەدژی ئەو جەنگە نوسرا، بەڵام بەدیوێكی دیكەشدا بەبۆنەی سەركەوتنی شۆڕشی فەرەنسیەوە بوو بەسەر كۆنسەرڤاتیڤە پادشاییەتیەكاندا.


    یەكێك لەدراوسێكانی دەیگێڕێتەوە كە رۆژێك كانتیان لەشەقامەكانی شاردا بینیوە هاتوچۆیكردوە، لەو رۆژەدا كە شاری كۆنیگسبێرگ لەپاریس دەگاتە جاڕدانی ئەو یاسایانەی كە شۆڕشی فەرەنسی دایڕشتون‌و كردونیەتە دەستور.
    كانت لەسەركەوتنی سیستمی كۆمارییدا، سەركەوتنی ئایدیاكانی خۆی بینیەوە، وەك چۆن هەنگاوێكی تایبەتی‌و جەوهەریشی لەمێژووی مرۆییدا بەرەو پێشەوە بینی. ئەم كتێبەی كانت تەعبیر بوو لەبەهاكانی شۆڕشی نوێ، كە لەئازادی‌و یەكسانی‌و برایەتیدا بەرجەستەدەبوون‌و رەنگیاندەدایەوە، هەرەوەها تەواو ناكۆكیش بوون بەحوكمە ناسیۆنالییە پێشوەختەكان. وەك "مانفێرد كۆن" یش لەكتێبەكەیدا (بیۆگرافیای كانت)  دەڵێت: كانت هاوڵاتییەكی بروسی نەبوو، بەڵكو هاوڵاتییەكی جیهانی بوو، خەونی بەمرۆڤایەتییەكەوە دەبینی كە بەئاشتی دەژی‌و ئەقڵ فەرمانڕەوایەتی دەكات.
    ئامانجی كانت تێپەڕاندنی ئەو یاسا كلاسیكیەیە كە كۆنترۆڵی پەیوەندی نێوان دەوڵەتەكانی كردووە، بەمەبەستی دامەزراندنی یاسایەكی جیهانی. بەم هەوڵەیشی رێگا بۆ دامەزراندنی جۆرێك لەئایینی مەدەنی خۆشدەكات، یان جۆرێك لەئایدیالیزمی سیاسی كە ئەویش بۆ خۆی بەردەوامی‌و پراكتیزەكردنێكی واقیعیانەی ئایدیالیزمە مۆراڵی‌و ترانسێندنتالیەكەیەتی.


    1ـ فەلسەفەی سیاسی كانت ئەو چەمكە باوەی تێپەڕاندووە كە ئاشتی كورتدەكاتەوە بۆ بوونی  پەیمانێك لەنێوان دوو دەوڵەت یان زیاتردا. لەتێڕوانینی كانتدا ئاشتی پرۆژەیەكە دوورەمەودا، یان نمونە‌و ئامانجێكە كە دەبێت بەدیبهێنرێت. ئەو كاتەش ئاشتی دێتە دی كە مرۆڤـ گەشەیكردبێت‌و گۆڕانی بەسەردا هاتبێت. گرنگیەكەی كانت لەوەدایە كە بنەمایەكی یاسایی دەبەخشێتە ئاشتی، بەو ئامانجەی كە ئەگەری هەڵگیرسانی جەنگ بكاتە شتێكی مەحاڵ. هەر بۆیە ئەو جیاوازی دەكات لەنێوان دوو جۆر لەئاشتیدا:


    یەكەم: ئاشتی وەك پەیمانێكی مێژوویی، پەیوەست بەچركەساتێكی مێژوویی دیاریكراوە كە سنور بۆ جەنگێكی هەڵگیرساو دادەنێت‌و تەنها حەوانەوە‌و پشوویەكی كورتی جەنگاوەرەكانە، بەبێئەوەی بەیەكجاریی‌و بۆ هەتاهەتایە خێوی جەنگ لەگیان‌و جەستەمان دەربكات‌و دووربخاتەوە.


    دووەم: ئاشتیەكی ئەبەدیی.


    2ـ ئەگەر هۆبس وەك جەنگێكی بەردەوام دەڕوانێتە سروشت‌و وەك چەمكێكی سروشتییش دەڕوانێتە جەنگ، هەروەها وەك گورگێگ دەڕوانێتە مرۆڤ بۆ براكەی خۆی لەدۆخی سروشتیدا، هەر بۆیە شیاوترین رێگە بۆ تێپەڕاندنی سروشت‌و جەنگیش بریتیە لەبونیادنانی دەوڵەت، ئەگەر رۆسۆیش بەپێچەوانەوەی تێڕوانینەكەی هۆبسەوە مرۆڤـ لەدۆخی سروشتیدا بەپاك‌و بێگوناه پێناسەدەكات‌و وەك چەمكێكی كۆمەڵایەتی ـ نەوەك سروشتی ـ دەڕوانێتە جەنگ، چونكە پێیوایە مرۆڤەكان لەدۆخی سروشتیدا دژایەتی یەكتری دەكەن، بەڵام جەنگ بەرپاناكەن، لەسەر ئەو بنەمایەی كە ئەوە كۆمەڵگەیە مرۆڤی گەندەڵ كردووە‌و خودپەرستی‌و كێبەركێ‌و دوژمنایەتی تێدا چاندووە، ئەوا كانتیش تاڕادەیەكی زۆر هاوڕای هۆبسە، چونكە پێی وایە تەنها ڕێگەیەك بۆ سەپاندن‌و سەقامگیربوونی ئاشتی بریتیە لەنوسینەوەی دەستور‌و داڕشتنی یاسا.


    3ـ بەبڕوای كانت ئەوەی كە لەجەنگەكان دەكەوێتەوە، تەنها زیانێكی ئابووری‌و مرۆیی گەورەیە، هەر بۆیە بانگەشە بۆ وازهێنان‌و دەستهەڵگرتن لەسوپاكان دەكات. جەنگ مرۆڤـ لەمافە سەرەكیەكانی خۆی بێبەش‌و مەحرومدەكات، بەردەوامبوون‌و مانەوەی سوپاكانیش تەنها هەڕەشە نین بۆ سەر ئاشتی، بەڵكو لەنرخ‌و بەهای مرۆڤیش كەمدەكەنەوە. بەڕای ئەو پێویستە واز لەو پەیوەندییانە بهێنین كە لەسەر بنەمای هێز دامەزراون‌و روو بكەینە پەیوەندیە یاساییەكان، هەروەك رۆسۆیش دەڵێت: ((هێز یاسا نییە)). یاسا شتێكە مۆراڵئامێز، بەڵام هێز سروشتییە. تەنها شتێك كە هێز لەدەستی بێت بیكات دروستكردنی پەیوەندی كۆیلایەتییە، بەڵام یاسا لەتوانایدایە‌و لەبارە بۆ خوڵقاندن‌و دروستكردنی پەیوەندی نێوان میللەتان لەسەر بنەمای یەكسانی.


    كانت بانگەشە بۆ تێپەڕاندنی ئەو شتە دەكات كە پێی دەڵێن ((ماكیاڤیللیزمی سیاسی))، واتە ئەوەی دەوڵەت (هێز) دەخاتە سەروی مۆراڵەوە. بەمانایەكی دی، كانت بانگەشە بۆ هاوپەیمانێتی‌و هاوسەرێتی دەكات لەنێوان سیاسەت‌و مۆراڵدا.


    4ـ پاش خوێندنەوە‌و باسكردنی تەواوی سیستمە سیاسیەكانی فیكری مرۆیی، كانت پێیوایە تەنها سیستمی كۆماریی ـ كە لەسەر بنەمای دەستوری پاراستنی ماف‌و سەربەخۆیی هەموو هاوڵاتیان دامەزراوە ـ گەرانتییە بۆ بەدیهێنانی ئەو ئاشتییە ئەبەدی‌و هەتاهەتاییە. چونكە لەسایەی سیستمی كۆمارییدا، یەكسانی لەنێوانی هاوڵاتیاندا دێتەدی‌و دەستەبەردەبێت، تەواو هاوشێوەی ئەو بیرۆكەیەی كە رۆسۆ لەپەیمانی كۆمەڵایەتیدا بەرگری لێكرد. ئایدیاڵترین سیستمی سیاسیش ئەو سیستمەیە كە دەتوانێت ئازادی مرۆیی بەدیبهێنێت.
    5ـ كانت بانگەشە بۆ دروستكردنی جۆرێك لەفیدراڵیزمی نێودەوڵەتی دەكات لەنێوان ئەو دەوڵەتە سەربەخۆیانەدا كە رێز لەمافی مرۆڤـ دەگرن‌و كار بۆ وەدیهێنانی ئاشتییەكی جیهانی دەكەن. چونكە دەوڵەتەكان لەنێو خۆیاندا هاوشێوەی تاكەكانن لەدۆخی سروشتیدا، بەر لە گەشەكردن‌و پەرەسەندیان بەرەو پەیمانی كۆمەڵایەتی.
    ئازادی سروشتی لەسەر بنەمای هێز دروستدەبێت، بەڵام ئازادی ژیاریی‌و مەدەنی لەسەر بنەمای یاسا. پێویستە بیرۆكەی فیدراڵیزم هەموو دەوڵەتەكان بگرێتەوە، تاوەكو ئاشتی جیهانیی سەقامگیر بێت‌و بچەسپێت.
    6ـ پێویستە لەسەر مێژوویش ئیش بۆ ئەوە بكات كە ئاشتی ببێتە شتێكی شیاو. پێویستە لەسەر مێـژوو پێشبكەوێت، هەروەها پێویستە سروشتیش كۆمەكیبكات. چونكە داینەمۆی سەرەكی مێـژوو ئابووری نیە بەو شێوەیەی كە لای ماركس دەیبینین، وە هەروەها ئەقڵیش نیە، بەڵكو سروشتە.
    هەر یەك لەئەنتۆنیۆ گرامشی لە (دەفتەرەكانی زیندان) ‌و میشیل فۆكۆ لە (ئاركیۆلۆژیای مەعریفە) دا رەخنەیان لەمیكانیكیبوون‌و قەدەرسالاری فەلسەفەی مێژووی كانتیزم‌و تێڕوانینە ساویلكەكەی بۆ پێشكەوتن گرتوە، تێڕوانینێك كە لەلای زۆرربەی فەیلەسوفانی رۆشنگەری دەیبینین. ئەوەی كە لەم رەوتەدا گرنگ‌و سەرەكیە، پەردەهەڵماڵینە لەسەر رووی هەندێك لەو وەهمانەی كە لكاون بەچەمكەكەی كانتەوە بۆ ئاشتی، لەوانەش بڵاوبوونەوەی بازرگانی وەك دانانی سنورێك بۆ جەنگ. چونكە مێژووی مرۆیی تەواو پێچەوانەی ئەمە دەسەلمێنێت. یان ئەو ئایدیای كە پێیوایە بڵاوبوونەوەی دیموكراسی مانای بڵاوبوونەوەی ئاشتی دەگەیەنێت‌و جەنگیش وەك زمانحاڵی سیستمە پادشایەتیە بۆماوەیی‌و ئەریستۆكراتیەكان دەمێنێتەوە. ئەوەتا لەمڕۆدا دەیبینین كە سیستمە دیموكراسیەكان جەنگ بەرپادەكەن، زۆربەی كاتیش لەپێناوی هەندێك مەبەستدا كە تەواو ناكۆكن بەدیموكراسی، ئەمە سەرباری ئەوەی كە دامەزراندنی یاسایەكی جیهانی‌و دەزگایەكی جیهانی بۆ پاراستنی ئاشتی لەجیهاندا (نەتەوە یەكگرتووەكان بۆنمونە) نەیتوانی رێ لەجەنگ بگرێت‌و سنوورێكی بۆ دابنێت، بەڵكو چەندین جار بەناوی یاسا خۆیشیەوە جەنگ هەڵگیرسێنراوە. دواجار، پێویستە ئاشتیش وەك جەنگ كۆمەڵێك سنووری بۆ دابنرێت. چونكە دەستەپاچەیی وەستان لەبەرامبەر قەسابخانەكانی میللەتانی دیكەدا، لەجەنگ مەترسیدارتر‌و خراپترە. كەواتە مۆراڵ تەنها پەیوەندی بەئاشتییەوە نیە، بەڵكو لەهەندێك حاڵەتدا جەنگ زۆر مۆراڵئامێزترە لەو ئاشتییە نێگەتیڤەی كە وەك بینەرێك لەسەر شانۆی شەڕ دانیشتوە‌و تەنها تەماشای خوێن‌و كارەساتەكان دەكات.


    بێگومان كانت بەچەندین سەدە پێش ئەو شتە كەوتوە كە لەمڕۆدا نەتەوە یەكگرتوەكان بەدەستیهێناوە. بەڵام زۆربەی زۆری ئەو شتانەی كە باسیكردن‌و رێ‌و شوێنەكانی وەدیهێنانیانی رونكردەوە‌و پێناسەكرد، سنورێكیان بۆ جەنگ دانەنا، هەروەها ئەو ئاشتییە ئەبەدییەشیان بەدینەهێنا، چونكە رۆڵی فاكتەرە ئابوری‌و كۆمەڵایەتی‌و ئایدیۆلۆژییەكانی پشتگوێخستبوو. لەم كارەشیدا، كانت تەواو هەماهەنگ بوو لەگەڵ فەلسەفە ئایدیاڵەكەیدا كە واقیع ملكەچی ئەقڵ دەكات‌و مێژووش لەناو تیۆرەدا دیل دەكات. ئەو لەیادی چوو بوو كە ((درەختی ژیان سەوزە، بەڵام تیۆرە خۆڵەمێشییە)) هەروەك گۆتە دەڵێت.

          وەرگێڕی عەرەبی


 

 

 

 

بەشی یەكەم لەكتێبـی    بـەرەو ئاشــتیەكـی ئـەبـەدیـی

 

    پـڕۆژەیـەكی فەلسـەفی

        

 ))بەرەو ئاشتییەكی ئەبەدیی))، داخۆ ئەم دروشمە كۆمیدیەی كە خاوەن هۆتێلێكی هۆڵەندی لەسەر لافیتەیەك لەژێر وێنەی گۆڕستانێكدا نوسیبووی‌و وەك ئاڵایەك بەسەر دوكانەكەیەوە دەشەكایەوە، هەروا شتێك بوو ئاڕاستەی خەڵكی كرابوو بەگشتی، یان تایبەت بوو بەو فەرمانڕەوایانەی كە تێر لەجەنگەكان ناخۆن، وە یان تەنها بۆ ئەو فەیلەسوفانەی كە خاوەن خەونێكی قەشەنگی لەو جۆرەن؟

    نوسەری ئەم كتێبە مەرجێكی هەیە بۆ پیاوی دەوڵەت، كە زۆر لوتبەرزانە‌و بەجۆرێك لەغرورەوە بیریاری تیۆریی بەزۆرەبڵێ‌و بێمانا تاوانبار دەكات، بەو پێیەی كە گوایە بیروڕا وشكەكانی هیچ سودێكیان بۆ دەوڵەت نیە، بەڵكو تەواو بەپێچەوانەوە، پێویستە ئایدیاكانی لەسەر بنەمای ئەو پرەنسیپانە دامەزرابێت كە لەئەزمونەوە سەرچاوەیان گرتوە‌و وەرگیراون، هەروەها پێیشی وایە كە بیریار هیچ نیە جگە لە گەمەكەرێكی ناشایستە‌و بێئەزموون‌و شارەزایانی دەوڵەت هیچ پێویستیەكیان بە بوونیان نیە‌و نەبوونیشیان هیچ زیانێك بەدەوڵەت ناگەیەنێت، پێویستە ئەو پیاوی دەوڵەتە بەپێی ئەم بنەمایە كاربكات، تەنانەت لەو چركەساتەشدا كە دەبینێت لەم كتێبەدا بیروڕا‌و ئایدیاگەلێكی زۆر هەن كە تەواو ناكۆكن بە بیروڕا‌و ئایدیاكانی ئەو، گومان‌و ترسی ئەوەی نەبێت كە ئەم جۆرە بیروڕا بوێر‌و رون‌و ئاشكرایانە دەبنە مایەی زیان‌و مەترسی بۆ دەوڵەت. هەر لەسەر بنەمای ئەو مەرجەش، نوسەر دەیەوێت بەباشترین شێوە‌و زۆر راشكاوانە، خۆی لەهەموو لێكدانەوە‌و راڤەكردنێك بپارێزێت كە مەبەستەكەی شێواندنە.

 

    بڕگەی یەكەم:

 

     كە ئەمیش بەندە سەرەكیەكانی ئاشتیەكی ئەبەدیی نێوان دەوڵەتەكان دەگرێتەخۆ:

 

    1ـ "ناكرێت هیچ پەیماننامەیەكی ئاشتی بەئاشتیەكی هەمیشەیی دابنرێت، گەر لەناوەرۆكیدا بڕێك پرۆسەی دەمپاراستنی نهێنی بگرێتەخۆ، كە رەنگە ببێتە مایەی سەرلەنوێ هەڵگیرسانەوەی جەنگ".

 

    ئەو جۆرە پەیماننامانە ئاشتی نین، بەڵكو تەنها وەستاندنی شەڕن، تەنها دواخستنی كارە دوژمنكارییەكانن. چونكە ئاشتی مانای كۆتاییهاتنی ئەو كارانەیە. هەر بۆیە بەخشینی سیفەتی هەمیشەیی بەو جۆرە پەیماننامەیە یەكپارچە بێماناییە. پێویستە پەیماننامەی ئاشتی هەموو ئەو هۆكارە زانراو‌و نەزانراوانە لەناوبەرێت كە دەبنە مایەی هەڵگیرساندنی جەنگ لەنێوان دەستە‌و گروپە دژ بەیەكەكاندا، وەك چۆن دەبێت زۆر زیرەكانە لەئەرشیفی دیبلۆماسیەتی دەوڵەتەكانیشی دوور بخاتەوە. هێشتنەوە‌و حەشاردانی رەخنە‌و سەرنجە كۆنەكان ـ كە تەنها لاوازیی گروپە دژ بەیەكەكان وایكردووە دوایبخەن تاوەكو لەهەلومەرج‌و دەرفەتە رەخساوەكاندا بیخەنەوە بەر باس ـ خۆی جۆرێكە لە دەمپاراستنێكی شاراوە ، زادەی دەیجورە شاراوەكانی ئارامیی‌و دڵنیایی یەسوعی. مایەی شەرمە گەر فەرمانڕەواكان‌و وەزیرەكانیشیان دوای ئەو جۆرە تەكنیكە بوغزاوییانە بكەون. وا بزانم ئەمە رای هەموو مرۆڤێكیشە.

    بەڵام گەر پرەنسیپەكانی حیكمەتی سیاسی رۆشنگەرانە گەورەیی‌و مەزنیی دەوڵەتی بەستەوە بە گەشەیەكی بەردەوامی بواری دەسەڵاتەكەیەوە، جا بە هەر شێوەیەك بێت، ئەوكات هەڵسەنگاندنەكەم پوچەڵدەبێتەوە‌و دەبێتە بێماناییەكی سكۆلاستی رووت.

 

    2ـ "هەرگیز هیچ دەوڵەتێك بۆی نیە لەسەر بنەمای میراتی، یان كڕین، یان بەخشین‌و دیاری بیەوێت ببێتە خاوەنی دەوڵەتێكی دیكە، جا ئەو دەوڵەتە گەورە بێت یان بچوك".

 

    بێگومان دەوڵەت (وەك ئەو زەوییەی كە لەسەری دادەمەزرێنرێت) میراتی نیە، بەڵكو بریتیە لەكۆمەڵێك مرۆڤـ كە جگە لەخۆیان، هیچ كەسێكی دیكە بۆی نیە فەرمانڕەوایەتیان بكات‌و دەست لەكاروبارەكانیانەوە وەربدات. ئەو دەوڵەتەی خۆی وەك بنەماڵەیەكی خاوەن رەگوڕیشەیەكی تایبەت وێنادەكات، كاتێك دەیەوێت وەك چۆن پارویەك قوتدەدات هەر وایش دەوڵەتێكی دیكە بخاتە ژێر دەسەڵاتی خۆیەوە، ئەوا بەو كارەی بوونی ئەو دەوڵەتە وەك كەسایەتیەكی مۆراڵی رەتدەكاتەوە‌و دەیكاتە شتێك. ئەمەش تەواو ناكۆكە بەو ئایدیا بنەڕەتیەی كە بەبێ بوونی، ناتوانین وێنای مافی فەرمانڕەوایەتیەك لەفەرمانڕەوایەتیەكان بكەین . دیارە هەموو كەسێك دەرك بەو مەترسیانە دەكات كە ئەوروپا بەدرێژایی مێژوو ـ وە تاوەكو ئێستاش ـ توشی بووە، بەهۆی جۆرێك لەحوكمی پێشوەختەوە، یان لەسەر بنەمای ئەو ئایدیایەی باوەڕی بەئەگەری هاوسەرێتی هەیە لەنێوان دەوڵەتەكاندا، مەترسیەك كە هیچ شوێنێكی دیكە لەناوچەكانی دیكەی جیهان روبەروی نەبۆتەوە. ئەوە جۆرێكی تازەیە لەپیشەسازی كە دەوڵەت لەڕێگەیەوە‌و بەهۆی كۆمەڵێك پەیمانی خێزانیەوە، وە هەروەها بەبێ بەكارهێنانی هیچ جۆرە هێزێك، هێزێكی دیكە بەدەست دەخات، یان بواری دەسەڵاتەكەی بەرفراوان دەكات.

 

 

    لەم نێوەندەشدا، هیچ دەوڵەتێك بۆی نیە جڵەوی سوپاكەی بخاتە ژێر كۆنترۆڵی هیچ دەوڵەتێكی دیكەوەو لەدژی دوژمنێك بجەنگێت كە دوژمنی هاوبەشی هەردووكیان نیە، چونكە ئەم شێوە رەفتار‌و مامەڵەكردنە لەگەڵ دانیشتوانەكەیدا، وەك مامەڵەكردنیەتی لەگەڵ شتومەكە بەكاربراوەكاندا.

 

    3ـ "پێویستە هێدی هێدی‌و لەگەڵ تێپەڕینی كاتدا تەواوی سوپا‌و لەشكرە نیزامیەكان نەمێنن" .

 

    چونكە ئەو سوپایانە كە هەمیشە لەحاڵەتێكی ئامادە‌و دەستبەكاردا دەردەكەون‌و دەبینرێن، زۆر نەسرەوتانە هەڕەشەی هەڵگیرساندنی جەنگن بۆ سەر دەوڵەتانی دیكە. وەك چۆن بەشێوەیەكی بێئەندازەش لەهەوڵی زیادكردنی رێژە‌و ژمارەی سەربازەكاندان. سەرباری ئەوەشی كە بوون‌و ماوەنەوەیان دەبێتە هۆی خەرجكردن‌و بەهەدەربردنی سامانێكی زۆر كە وا دەكات نرخی دابینكردنی ئاشتی زۆر گرانتر‌و گەورەتر بێت لەنرخی جەنگێكی كورتخایەن، كەچی هەر خۆیان پشتگیری لەو كردار‌و رەفتارە جەنگیانە دەكەن كە ئامانجەكەی رزگاربوونە لەو مەسرەفە گران‌و قورسە (واتە ئاشتی). لەهەموو ئەمانەش مەترسیدارتر ئەو كاتەیە كە كرێ دەدەیتە مرۆڤێك بۆئەوەی بكوژێت یان بكوژرێت، چونكە راستەوخۆ خەسڵەتی مرۆڤەكە دەگۆڕیت بۆ ئامراز‌و ئامێرێك بەدەست ئەوی دی (واتە دەوڵەت)ەوە، كە ئەمەش تەواو ناكۆكە بە مافی سروشتی‌و ئاسایی مرۆڤـ بۆ بەئازادی هەڵسوكەوتكردن بەخودی خۆیەوە. دیارە ئێمە لێرەدا مەبەستمان لەو حاڵەتانە نیە كە هاوڵاتیان بۆ نیشاندانی ئامادەگی بەرگری‌و پاراستنی خۆیان لەبەردەم هەڕەشە دەرەكیەكاندا، بەویستی خۆیان مانۆڕی سەربازیی‌و سروتی لەو جۆرە ساز دەدەن.

    عەماركردن‌و كۆككردنەوەی سەروەتوسامان (وەك باشترین ئامرازی جەنگ‌و نرخاندنی بەسەرمایەیەكی گرنگتر لەسوپا‌و هاوپەیمانێتیەكانیش) لەچاوی دەوڵەتی بەرامبەردا وەك ئامادەكردنی سوپا‌و لەشكرسازی بە هەڕەشەیەك دەبینرێت كە ناچاریدەكات جەنگ رابگەیەنێت. بەڵام كێشەكە لێرەدا لەچۆنێتی ناسینی هێزی ئەو سەروەتوسامانەدا پەنهانە.

 

    4ـ "ئەڵبەتە نابێت دەوڵەت بەناوی نیشتمانەوە لەپێناوی بەرژەوەندیە دەرەكیەكانیدا قەرز بكات".

 

    دەوڵەت دەتوانێت قەرز لەناوەوە یان لەدەرەوە بكات، گەر لەبەرژەوەندی ئابووری نیشتمانی بوو (واتە بەمەبەستی چاككردنی شەقام‌و رێ‌وبانەكان، دروستكردنی شوێن‌و جێگەی نوێ، بونیادنانی عەمارگەی خۆئامادەكردن بۆ ساڵە سەخت‌و دژوارەكان)، ئەمانە هیچ گومانێكیان لێناكرێت‌و بۆنی شەڕیان لێنایەت. بەڵام ئەم سیستمی قەرزكردنە، ئەم داهێنانە زیرەكانەیەی نەتەوەی ئەم سەدە بازرگانیە كە بەهۆیەوە قەرز بەشێوەیەكی ناكۆتا كەڵەكە دەبێت، بەبێئەوەی بتوانێت لەدانەوەی رزگاری ببێت، چونكە قەرزارەكان ناتوانن‌و نایانەوێت بەیەكجار هەموو قەرزەكانیان بدەنەوە، ئەم سیستمی قەرزكردنە بەهێزێكی ئابووری مەترسیدار دادەنرێت، بەسەروەت‌و سامانێك بۆ جەنگهەڵگیرساندن دادەنرێت كە لەتەواوی سەروەتی دەوڵەتەكانی دیكەش زیاترە‌و دەرەنجامی دانەوەكەشی بریتیە لەپەككەوتنی سیستمی باجدان (كە دەشێت بۆ ماوەیەكی درێژخایەن بەهۆی رەنگدانەوەیەكی پۆزەتیڤانەی قەرزەوە لەناو بازرگانی‌و پیشەسازیدا، سنورێكی بۆ دابنرێت‌و رێ لەكاریگەرییەكانی بگیرێت). ئەم ئاسانییە لەراگەیاندنی جەنگدا، سەرباری حەز‌و ئارەزووی سروشتی‌و ئاسایی فەرمانڕەواكان بۆ بەرپاكردنی جەنگ، لەحاڵەتێكدا گەر توانا‌و پێداویستی تەواویان دابینكرد بۆ هەڵگیرساندنی، هەموو ئەمانە بەربەست‌و لەمپەرێكی گەورەن لەبەردەم بەدیهێنانی ئاشتییەكی هەمیشەییدا.

    پێویستە لەچوارچێوەی پەیماننامەی ئاشتی هەمیشەییشدا بەندێكی یاسایی دابنرێت لەدژی ئەو سیاسەتە، چونكە گەر وا نەبێت، ئەوا هەر زوو ئەو سیاسەتە تەواوی ئابووری وڵات بەهەدەر دەبات‌و دواجار دوچاری نابووتیی دەكاتەوە، ئەمە جگە لەوەی كە لەژێر فشاری ئەم دۆخەدا زۆر دەوڵەت بەرەو داڕمان دەچن. بەڵام ئەو دەوڵەتانە ـ بەلایەنی كەمەوە ـ مافی ئەوەیان هەیە كە خۆیان هاوپەیمان بۆ خۆیان هەڵبژێرن لەدژی ئەوانەی كە ئەو سیاسەتانە پیادە‌و پراكتیزە دەكەن.

 

    5ـ "هیچ دەوڵەتێك مافی ئەوەی نیە كە دەست لەدەستور یان حكومەتی دەوڵەتێكی دیكەوە بدات".

 

    ئەی داخۆ دەرەنجامەكەی چی دەبێت‌و چۆن دەشكێتەوە؟ ئەو ئاژاوەیەی كە روبەروی لایەنگرانی دەوڵەتێكی دیكە دەبێتەوە؟ بەڵام رەنگە نمونەی ئەو ئاژاوەیە لەو مەترسییە گەورەیە ئاگاداریان بكاتەوە كە دوچاری دەبن. بەگشتی ئەو نمونە خراپ‌و دزێوە كە كەسێكی ئازاد دەیداتە ئەوانی دی پێشێلكردنی مافەكانیان نیە. دیارە مەسەلەكە دەگۆڕێت گەر هاتو پەیوەندی بە دەوڵەتێكەوە بوو كە خۆی دابەشبوو بوو، واتە بەبۆنەی گەندەڵبوونی خۆی لەناوەوە بوو بوو بە دوو بەشەوە كە هەریەك لە بەشەكان پێیوابێت خۆی ئەو بەشەیە كە فەرمانڕەوایەتی هەمووان دەكات، لەم دۆخەدا (چونكە جۆرێك لەئاژاوە باڵادەستە)، ناكرێت دەستێوەردانی دەوڵەتێكی دەرەكی بۆ یارمەتیدانی یەكێك لە لایەكان بە پێشێلكردنی دەستوری ئەو دەوڵەتە لەقەڵەمبدرێت. بەڵام ئەگەر ململانێكە نەگەیشتبووە ئەو ئاستە خراپە، ئەوا دەستێوەردانی هێزی دەرەكی لەو ململانێیە دەبێتە مایەی پێشێلكردنی مافەكانی دەوڵەتێكی سەربەخۆ كە بەدەست نەخۆشییەكی ناوەكی خۆیەوە دەناڵێنێت. ئەمە جۆرێكە لەئابڕوچوون كە وا دەكات ئازادی دەوڵەتێكی دیكە نائارام بێت‌و ئاسایشی پارێزراو نەبێت.

 

    6ـ "هیچ دەوڵەتێك مافی ئەوەی نیە لەجەنگیدا دژ بە دەوڵەتێكی دیكە رێگە بەخۆی بدات رەفتارگەلێكی شەڕانگێزانەی ئەوتۆ بنوێنێت كە ببێتە مایەی ئەوەی چانسی ئاشتی لەئایندەدا مەحاڵ‌و ئەستەم بێت: بۆنمونە بەكارهێنانی بكوژان، ژەهر، هاوپەیمانێتی خۆبەدەستەوەدان، دنەدانی خەڵكانی دەوڵەتەكەی بەرامبەر بۆ ناپاكی‌و شەڕانگێزی‌و ...تادوایی "

ئەوانە ستراتیژیگەلێكن ناجوامێرانە‌و ناشەریفن. دەبێت تەنانەت لەكاتی جەنگیشدا جۆرێك لەمتمانە لەرێچكەی بیركردنەوەی دوژمندا بمێنێتەوە، ئەگەر نا هەرگیز ناكرێت رۆژێك لەرۆژان ئاشتی بێتەدی‌و كردارە شەڕانگێزەكان دەگۆڕێن بۆ جەنگی پاكتاوكردن‌و فەوتاندن. چونكە جەنگ هیچ نیە جگە لەخەمگینترین ئامراز لەدۆخی سروشتیدا كە بۆ بەرگریكردنی لەمافەكانی خۆی بەكاریدەهێنێت (چونكە لەم دۆخەدا هیچ دادگایەك بە یاسا حوكمنادات)، دۆخێكە ناكرێت هیچ كام لەو دوولایەنە بە ناڕەوایەتی‌و ناشەرعیەت تۆمەتبار بكرێن (چونكە ئەمە پێویستی بە دەركردنی فەرمانێكی یاسایی‌و دادگایی هەیە)، دواجار ئەوە دەرەنجامی جەنگەكەیە (وەك ئەوەی لەبەردەم دادگایەكی یەزدانیدا بین) بڕیار دەدات كێ لەسەر هەقە. بەڵام جەنگی سزائامێز شتێكە لەنێوان دەوڵەتەكاندا چاوەڕوانناكرێت (چونكە پەیوەندی نێوان دەوڵەتەكان وەك پەیوەندی نێوان سەرداران‌و كۆیلەكان نیە). دەرەنجامی هەموو ئەمانەش جەنگی پاكتاوكردن كە مانای وێرانبوونی هەردوو لایەنەكە دەگەیەنێت، كە لەهەمانكاتیشدا مانای وێرانبوونی هەموو ماف‌و هەقێك دەگەیەنێت، تەنها لەگەورە گۆڕستانی رەگەزی مرۆییدا نەبێت رێگە بەوەدیهێنان‌و دەستەبەركردنی ئاشتی نادات. جەنگێكی لەم چەشنە دەبێت ڕێگیری لەهەڵایسانی بگیرێت، وە لەگەڵیشیدا بەكارهێنانی هەموو ئەو كەرەستە‌و ئامرازانەیش قەدەغەبكرێن كە رێخۆشكەردەبن بۆ دروستبوونی. لەو كەرەستە‌و ئامرازانەی كە پێشتر باسمانكردن‌و بێگومان بەرەو ئەو كۆتاییە حەتمییەمان دەبەن، بریتین لەو هونەرە دۆزەخییانەی كە خۆیان لەخۆیاندا تەواو سووك‌و بێئابڕوون، هونەرگەلێكی دۆزەخی ئەوتۆ كە ئەگەر هاتو بەكارهێنران ئەوا بەتەنها لەسنوری جەنگدا نامێنێتەوە، بۆ نمونە بەكارهێنانی سیخوڕ كە بریتیە لەقۆستنەوەی سوكیی‌و بێئابڕوویی بەرامبەرەكەت (شتێك كە پاشتر ناتوانیت لێی رزگاربیت)، بەڵكو دەیهێڵیتەوە بۆ كاتەكانی ئاشتییش تاوەكو هەر ئارەزوویەك بۆ ئاشتی بەتەواوەتی لەناوببات.     

     

 

    سەرچاوە: عمانوئیل كانگ: نحو السلام اڵابدی، تقدیم وترجمە‌: رشید بوگیب، گۆڤاری "نزوی"، ژمارە 38

 
رۆشنگەری
وتار‌و بۆچوون

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت

سەعید کاکەیی

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین

مەریوان عەلی

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون

هەردی عەلی

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا...

ئاسۆ ئه‌مین

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی

سه‌وسه‌ن هیرانی

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە

سەعید کاکەیی

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز

مه‌ریوان عه‌لی

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌

سه‌لام مارف

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت

سه‌لام مارف

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری

بێستون محمو‌د

 
رؤشنطةرى

C 2010 All right reserved, roshngari.com