head

 

 

 

ئۆپۆزسیۆن‌و دەسەڵات: دۆستن، یان دووژمن؟

 

 

 

ڕێبوار سیوەیلی

دەستپێك:

ئەم وتارە بەرئەنجامی وردبوونەوە، تێبینیكردن و شرۆڤەكردن و دواجار داڕشتنەوەی كۆمەڵێ‌ دیاردە و ڕووداون لە كۆمەڵگای سیاسیی خۆماندا. پێبەپێی بەیادهێنانەوەی ڕووداو و دیاردە گرنگەكان، شییكردنەوەی خێرایان بۆ كراوە. لە لایەنی تیۆرییەوە، بەشێكی زۆری بۆچوونەكان پشت بە ئەو تیۆریانە دەبەستن، كە باس لە ڕەفتارناسی و باس لە ناكۆكیی و گرووپەكان و پەیوەندیی و ململانێی نیوانیان دەكەن. كایەی سیاسیش كایەی ململانێیە لەنێوان بكەرانی سیاسیدا، كە دیارترینیان ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵاتن. بە بڕوای من، وەكئەوەی لێرەدا چەندین نمونەمان هێناوەتەوە، پەیوەندیی نێوان ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵات پەیوەندییەكی (جەوهەری)یە، بەڵام وەدیهاتنی ئەم پەیوەندییە پەیوەستە بە كەش و هەوای (دیموكراتیزەبوون)ی كایەی سیاسییەوە، كە تیایدا هەم دەسەڵات و هەم ئۆپۆزسیۆن ئەرك و (دەروەستی)یان دەچێتە سەرشان. ئەركی دەسەڵات ئەوەیە پرۆسەی دیموكرتیزەكردنی كۆمەڵگا بەردەوام كات، ئەگەرچی جاری وایش هەیە دەبێت خۆی باجی ئەمە بدات. ئەركی ئۆپۆزسیۆنیش ئەوەیە كە هاوڵاتیان چەواشە نەكات. پشتگوێخستنی دەروەستی لەلایەن هەركامێ‌ لەو دوولایەنەوە، دەبێتە هۆی دروستكردنی (ترس لە بەشداریی سیاسی)ی هاووڵاتیان و دووپاتبوونەوەی گرژی و توندوتیژی لە غیابی (ڕۆشنبیریی لێبووردەیی) و ڕەفتاری لێبووردووانەی تاكەكان لەگەڵا یەكتری. بەمجۆرەش كۆمەڵگا لەلایەن ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵاتەوە بەرەو هەڵوەشانەوە دەبرێت و هەرەیەك لە دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆنیش پێناسەی خۆیان لەدەست دەدەن.

 

پەیوەندی و ململانێ: جەوهەر و خەسڵەت

لە كۆمەڵگای ئێمە و بەتایبەتیبەتیش لە كایەی سیاسیی ئێمەدا تێگەیشتنێكی دابڕخوازانە(separatist)مان بۆ پەیوەندیی نێوان ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵات، هەیە. ئەمەش سەپێنراوێكی دیكە و میراتێكی تری كەلتووری سیاسیی ڕژێمە داگیركەرەكانە، كە هەمیشە بەپێی پێوەری نەتەوەیی، ئەتنیكی و مەزهەبی خۆیان، وەك "ستەمكارییەكی ڕەها" كۆمەڵگای ئێمەیان گۆڕیوە بۆ كۆمەڵگایەكی "یاخی و توند و تیژاوی". ئەم كەلتوورە میراتیە لە ئێستاشدا، هەمان ڕوانگە تەقلیدیەكەی خۆی، نەك هەر تەنیا بۆ جیاكردنەوەی ڕەهای (ئۆپۆزسیۆن) لە (دەسەڵات) پاراستووە، بەڵكو وەكو دابڕاو و هەڕەشە و دوژمنی یەكتریش وێنایان دەكات. بە لەبەرچاوگرتنی بارودۆخی هەرێمی كوردستان و كایەی سیاسیی لەم هەرێمەدا، مەبەستم لە تێگەیشتنی دابڕخوازانە ئەو تێگەیشتنەیە، كە كردەی سیاسی ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵات و دروشمەكانیان، دەكاتە پێوەر بۆ جیاكردنەوە و لێكدابڕكردنی دوو لایەنی پێكهێنەری هەمان كایەی سیاسی، كە لە جەوهەردا پەیوەندارن نەك دابڕاو، چونكە پەیوەندییەكەیان مەرجی دروستبوونی كایە سیاسیەكەیە.

ئەم تێگەیشتنە لە ڕواڵەتەوە، لە ڕووكەشەوە دەڕوانێتە پەیوەندیی نێوان ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵات و لەبەر ئەوەی ئەو دوانەش لە سرووشتی كار و شێوازی كاركردنیاندا جیاوازن، وا دەزانرێ‌ لە دوو كایەی سیاسیی جیاوازیشدان. ئەمەش لەكاتێكدا هەم ئۆپۆزسیۆن و هەم دەسەڵات، لەناو هەمان كایەی سیاسیدان و هەردووكیشیان لە خولگەی مەسەلە نەتەوەییەكاندا دەسووڕێنەوە و سەر بەهەمان ئەتنیك و ئاینزاشن، نەك یەكێكیان لە ڕوانگەیەكی جیاوازیی نەتەوەیی، ئیتنیكی و مەزهەبی دیكەوە بڕوانێتە ئەویتر و بە پێی پێوەرەكانی خۆی، خوێنی حەڵاڵا بكات(1).

ئەم تێگەیشتنە لە ئاستی دەروونیشدا بۆتە هۆی جێگۆڕكێیەكی سەیر و سەمەرە، كە تەنیا لە دۆخە ڕیزپەڕەكانی سیاسەتدا ڕوو دەدات. ئەگەر لە ڕوانگەی ئەو دەسەڵاتەوە كە ئەمڕۆ لە كوردستاندا هەیە، تەماشای بكەین، ئۆپۆزسیۆن چۆتە جێگەی "تێكدەر" و "یاخی" و "چەواشەكار"، هەموو ئەم چەمكانەش لە فەرهەنگی سیاسی بەعسییەكانەوە بەرامبەر بە پێشمەرگە بەكارهاتوون. بەڵام ئەگەر لە ڕوانگەی ئۆپۆزسیۆن و لە گۆشەی لەخۆتێگەیشتنی ئۆپۆزسیۆنەوە تەماشای بكەین، بۆمان دەردەكەوێ‌ كە ئۆپۆزسیۆن خۆی خستۆتە بەرەی ڕزگاركەر و بەهەمان ڕۆحی حەماسیانەی سەردەمی پێشمەرگایەتییەوە لەسەر دەسەڵات دەدوێ‌، كە پێشتر بزووتنەوەی ڕزگاریخوازیی لێوەی تەماشای داگیركەریی بەعسییەكانی دەكرد.

لە نمونەی یەكەمدا، واتە لە ڕوانگەی دەسەڵاتەوە، هەمان مامەڵە لەگەڵا ئەندام و لایەنگرانی ئۆپۆزسیۆندا دەكرێ‌، كە دیسانەوە میراتە دێرینەكەمان بیر بێتەوە. بۆ نمونە سكرتێری گشتیی یەكێتی نیشتیمانیی كوردستان (پێشوازی) لە (گەڕاوەكان) و هەڵسوڕاوانی لیستی گۆڕان دەكات، وەكئەوەی ئەوانە لە بەرەی "خیانەتەوە گەڕابنەوە بۆ بەرەی نیشتیمانی و ڕیزی خەبات"، نەك تەنیا بیروڕایەكی جیاوازی خۆیان هەبێت، كە جیاواز بێت لە خەتی سكرتێری گشتی.. بەهەمان شێوەش كاتێ‌ لەكاتی هەڵبژاردندا گوێمان بۆ ڕاگەیاندنی لیستی گۆڕان و بەلاغ و لێدوانەكانیان دەگرت، لە خۆتێگەیشتنی ئەوان بەو جۆرە خۆی دەنواند كە لەبەردەم "دوژمن و هێزێكی داگیركەردان و پێویستە كۆمەڵگا مۆبیلیزە بكەن بۆ لەناوبردنی". لەكاتێكدا، ئەگەر یەكێتی و لایەنگرانی لیستی گۆڕان لەماوەی چەند ساڵی ڕابردوودا، لە ڕووی سیاسییەوە گۆڕانكارییەكی گرنگ و بێ‌ نموونەیان ئەنجامدابێ‌، ئەوەیە كە توانیان فەزای هەبوونی بیروڕای جیاواز، لە دەرەوەی پارتی/یەكێتی بخەمڵێنن و ببنە ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵات، بەو مانایەی كایەی سیاسی كوردستان پێویستیی پێیەتی، نەك بەمانای تێگەیشتنە دابڕخوازییەكە.

مەبەستم لە تێگەیشتنی دابڕخوازانە ئەوەیە كە ئەو دوو لایەنە لەیەكتر دابڕ دەكات و یەكێكیان بە پیلانگێڕ لەسەر ئەویان و ئەویتریشیان بە چەپێنەری ئەمیان دادەنێ‌. ئەم بۆچوونەش تا ڕادەیەك ڕاستە، بەڵام بەلای منەوە پەیوەندیی نێوان ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵات بەهێزترە، وەك لە دابڕانیان. بەهەرحاڵا، بەپێی ئەو تێڕوانینە باوە، لەلایەكەوە دەسەڵات وەك لایەنە "خراپ و نێگەتیڤ و پێشوەخت بڕیارلەسەر دراوەكە" وەردەگرین و لەلایەكیترەوە ئۆپۆزسیۆن وەك لایەنی "خێر و فەریادڕەس" بەگژ دەسەڵاتدا دەكەین.

ئەم خستنەڕووە پتر ئایدیۆلۆجیانە و ڕۆشنبیرانە و حەماسیانەیە، نەك ئەكادیمیك و پشتبەستوو بە ئەزموونی واقیعی. چونكە پەیوەندیی و ناكۆكیی نێوان گرووپەكان هەرگیز چەقبەستوو نییە و گۆڕاوە، گرووپەكان بەرژەوەندیی و ناكۆكییان لەگەڵا یەكتردا هەیە و دووری و نزیكییان پەیوەستە بە ڕێژەی ناكۆكی و ئاشتەواییەكانیانەوەیە(2). با چەند نمونەیەك بهێنینەوە: كاتێك ئایەتووڵا خاتەمی دێتە سەر دەسەڵات، پێگەی ئۆپۆزسیۆنانەی كوردەكان لە ئێراندا، گۆڕانی زۆری بەسەردا هات و كاتێكیش ئایەتوڵا مونتەزیری كۆچی دوایی دەكات، خەڵك لەدژی دەسەڵات دەڕژێنە سەر شەقامەكان و ئۆپۆزسیۆنی دەوڵەت و نەتەوە ژێر دەسەتەكانی وەك كورد، لەكەناڵەكانیانەوە تەفسیریی ئەمە بە "خۆشەویستبوونی ئەو ڕابەرە شیعەیەی ئێران" لەبەرامبەر دەسەڵاتدا لێكدەدەنەوە. بەمجۆرەش ئۆپۆزسیۆن، كە تا ئەم ڕووداوانە ئۆپۆزسیۆنیش بووە لەئاست كۆی ئەو مەنزوومە مەزهەبیەدا كە مونتەزیری و خاتەمی دەچنەوە ناوی، دەبێتە لایەنگر.

نمونەیەكی تر، كاتێ‌ نازییەكان حكومەتی دانماركیان داگیر كرد، خودی حكومەتەكە و حیزبە ئۆپۆزسیۆنەكان لە دژی نازییەكان، یەك هەڵوێست بوون و پادشای ئەو دەمی دانماركیان كردبووە سێمبوولی خۆ ڕاگریی وڵاتەكە و میللەتەكەی، كە ڕۆژانە بە سواری ئەسپەكەیەوە بەناو شار و هاوڵاتیاندا پیاسەی دەكرد و مێژوو ئەمەی بە سەركەوتنێك بۆ تۆمار كرد، ئەگەرچی ئەو لە هەمان سەردەمدا لەلایەن چەپەكانەوە دژایەتی دەكرا و ئەو مێژووەش كە ئەوی وەك قارەمانێك بەرجەستە كردووە، لەلایەن مێژوونووسانی چەپەوە نووسراوەتەوە. دەكرێ‌ بپرسین: بۆچی مێژوونووسە چەپەكانی ئۆپۆزسیۆن، لەئاست پادشادا، ئۆپۆزسیۆنانە ڕەفتاریان نەنواند؟

نمونەیەكی تر: كاتێ‌ ئەمەریكا پێش چەندین دەیە و لە شەستەكاندا، ئابڵۆقەی ئابووری و سیاسی خستە سەر حكومەت و وڵاتی كوبا، زۆرینەی مرۆڤدۆستان و ئازادیخوازانی جیهان لە ئاست ئەو بڕیارەی ئەمەریكادا، هەڵوێستی دژیان نواند و لایەنگیری وڵاتی كوبایان كرد. بەڵام هەر ئەو دەم، زۆرینەی مرۆڤدۆستان و ئازادیخوازانی دژ بە بلۆكی خۆرهەڵات، هەمان هەڵوێستی ئەمەریكاییان لەبەرامبەر بیروڕا ستالینیەكانی حكومەتی كوبادا هەبوو.

نمونەیەكی تر، كاتێ‌ وڵاتێك تووشی كارەساتێكی سرووشتی دێت، لەبابەت زەمینلەرزە، لافاو، نەخۆشییە كوشندەكان و شتی لەو جۆرە، یان كۆمەڵگایەك ڕووبەڕووی كارەساتی لێكدانی شەمەندەفەر و بەربوونەوەی فڕۆكەی گەشتیاران دەبێتەوە، یان ڕووبەڕووی دەستدرێژی هێزی بێگانەی دەرەكی، ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵات هەڵوێستیان تەواو لێك نزیكدەبێتەوە، كە دەبێ‌ بپرسین كامیان ئۆپۆزسیۆن و كامیان دەسەڵاتن؟

نمونەكان زۆرن و بایەخدارن، چ لە دنیای ژیانی ڕۆژانەدا و چ لە مێژوودا، كە هەردووكیان سەرچاوەی مەعریفەی سیاسیی و ئەزموونیی ئێمەن. لەبەر ئەوەش كە باس لە شتێك دەكەین پەیوەندیی هەیە بە مێژوو و ئەزموونەوە، ئەوە نمونەكان هەرچییەك بن، لە دەرەوەی كایەی سیاسی نین. بۆیە دەكرێ‌ خێزانیش وەك نمونەیەك وەربگرین و پاشانیش لە مێژووی كۆمەڵگاكانەوە نمونەیەكیتر وەردەگرین و ئەمجا مەبەستی خۆمان پتر ڕووندەكەینەوە:

لە كۆی ئەو فۆرمە خێزانیانەی تا ئێستا دەیانناسین، جۆرەكانی ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵات دەبینینەوە(3). ململانێی نێوان ڕەگەزەكان لەسەر ڕۆڵا و پێگە و پیرۆزی، لایەنێكیانی كردۆتە دەسەڵات و لایەنێكیش بە ئۆپۆزسیۆن، بەبێ‌ ئەوەی ئەم ململانێیە لێكتریان جیا بكاتەوە و جۆری فۆرمی خێزانییتر پێكبهێنن. هەروەها لە گشت فۆرمە خێزانیەكانیشدا، لە نێوان نەوەكاندا ململانێی جۆربەجۆر هەبووە، كە وایانكردووە نەوەی نوێ‌ ببێتە ئۆپۆزسیۆن و نەوەی بەتەمەنیش دەسەڵات بێت، بەڵام لە هەمان پانتایی و دامەزراوەی كۆمەڵایەتیدا كە خێزانە و لەهەمان كایەشدا، كە یەكەیەكی سیاسیە. هەر لەناو خێزاندا جۆرێكی دیكەی ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵات دەبینینەوە: پەیوەندیی نێوان خوشك و براكان: تا ئەو كاتەی برا گەورە هاوسەری نیە، هەموو خوشك و براكانیتر بە نمونەی بەردەمی خۆیان و پشتیوانی خۆیانی دەزانن، بەڵام كە خێزانی پێكەوەنا، واتە ئەو كاتەی مێیینەیەك دەكەوێتە ناو پەیوەندییەكەوە، ئەوانیتر لێی دەبنە ئۆپۆزسیۆن. تا ئەوكاتەی باوكمان دەمرێ‌، ئێمەی نێرینەكانی تر لە ئۆپۆزسیۆنێكی گەرمی دژ بە پێگەی باوكایەتیداین، بەڵام كاتی (ئەو) نامێنێ‌، ئایدیالیزەی دەكەین.

بۆچی ئەم نمونانە بایەخدارن؟ چونكە هێڵێكی نادیار و گرنگی نێوان ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵات و پێویستیی ئەوانە بەیەكترمان بۆ دەكێشن، كە زۆر جاران نە ئۆپۆزسیۆن و نە دەسەڵات ئەو هێڵی پەیوەندییە نابینن. بۆیە دەكرێ‌ بڵێن: ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵات لە جەوهەردا یەكن، چونكە لەهەمان كایەی سیاسیدا كار دەكەن و لە دەرەوەی كایەی سیاسی هیچیان بایەخی دەسەڵاتمەندی و ئۆپۆزسیۆنبوونیان نامێنێ‌. بەڵام هەرچەندە ئەم یەكبوون و پێویستیە جەوهەرییەیان بەیەكتر هەیە، ئەوە لە ئاستی خەسڵەتدا لێكتر جیا دەبنەوە. پەیوەندیی ئەوان لە جەوهەری كاری ئەوانەوە، كە هاوبەشییانە لە كایەی سیاسیدا، سەرچاوە دەگرێ‌، بەڵام خەسڵەتی ئەوان لە شێوازی ململانێكانیانەوە سەرچاوە دەگرێ‌، كە لە هەمانكاتیشدا جیاوازییانە لە شێوازی كاركردنی سیاسییاندا، بەو مانایەی سیاسەت هونەری بەڕێوەبردن و حكومكردنە.

ئەم هونەرە بۆ هەمووان وەكو یەك نیە و حوكمكردنیش هیچ كاتێ‌ نەبووە لە ڕوانگەی خودیانەی ئەوانەی حوكمدەكەن، بەدەر بێت. حوكمكردن بریتیە لە حوكمكردن لە ڕوانگەیەكی تایبەتەوە، هەروەكچۆن یاسادانانیش بریتیە لە دانانی یاسا لە ڕوانگەی بەرژەوەندیی ئەوانەی یاسا دادەنێن، هەرچەندەش بانگەشەی بابەتگەرایی لە دانانی یاسادا بكەن. بۆیە ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵات، لە شێوازی كاری سیاسیاندا خەسڵەتەكانی وەك شۆڕشگێڕی و كۆنپارێزی لە ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵاتدا دەچەسپێن و ئەم خەسڵەتانەش لەبەر ئەوەی ڕێژەیین، واتە نە شۆڕشگێڕییەكی بەتەواوی مانا پۆزەتیڤ و نە كۆنسێرڤاتیڤیزمێكی لە سەدا سەد نێگەتیڤمان هەیە، ئەوە لێكتریان جیا ناكاتەوە و بەهۆیەوە دابڕ نابن لەیەكتر. ئەوان هەرگیز "دەسەڵات" نین لەبەر ئەوەی تەنیا كۆنپارێزن و "ئۆپۆزسیۆن"یش نین، لەبەر ئەوەی تەنها شۆڕشگێڕ و گۆڕانخوازن. هەروەكچۆن ساتەوەختی ستەمكارانەی دەسەڵاتمان هەیە و دەسەڵاتیش هەیە لە پشت بەرهەمهێنانی مەعریفە و زانستەوە، ئاواش ئۆپۆزسیۆنی چەواشەكار و مشەخۆرمان بەسەر ساتەوەختە سیاسی و كۆمەڵایەتیە ڕیزپەڕەكانەوە هەیە، هەروەكچۆن خەباتی ئۆپۆزسیۆنانەشمان هەیە كە كۆمەڵگا لە ئاستی پراكتیكی و تیۆریدا بەرهەمدەهێنێتەوە.

 

خاڵە هاوبەشەكانی نێوان ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵات:

بەم مانایە، من لەو بڕوایەدام ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵات لەناو هەمان كایەی سیاسیدا، وەك كایەی سیاسی كوردی، بۆ یەكتر پێویست و یەكتری تەواوكەر و تەنانەت دەتوانن پشتیوانیكەری یەكتریش بن(4). ئەوانە دۆست و جێی ڕاز و هاوپەیمانی یەكترن، مادام هەردووكیان لە هەمان كۆمەڵگادا بۆ ئەو ئامانجانە كاردەكەن، كە دەكرێ‌ بەسەر كۆی چین و توێژە كۆمەڵایەتییەكاندا بگشتێنرێن و بەرژەوەندیی گشتی تیایاندا پارێزراو بێت. ئەوانە هاوپەیمانی یەكترن، چونكە هیچیان دژایەتی خۆیان بۆ كۆمەڵگا و داهاتووی نەتەوەیی ئێمە ڕا نەگەیاندووە. ئەوانە هەمان ئاستی ڕۆشنبیری و پێگەی مەعنەوی و كەلتووریشیان هەیە، چونكە نە هیچیان لەچاو ئەویتریاندا داهێنەرتر و خوێندەوارتر و خاوەن فەلسەفەیەكی تایبەتیترن، نە هیچكامیشیان لەدەرەوەی ئەو بازنەی بیركردنەوە مەعنەویەن كە پێیدەگوترێ‌ بیركردنەوەی كوردیانە لە كۆمەڵگا و سیاسەت.

ئۆپۆزیسۆن و دەسەڵات، بەو مانایەی لە كۆمەڵگای ئێمەدا بەرجەستە بووە، لە وردەكەلتوور و جێبەجێكردنی مەراسیمە كۆمەڵایەتیەكان و ئایینی و ڕەمزییەكانیشدا هاوبەشن. ئەوان لە چوونە تەعزیە، لە مردوو بەخاكسپاردن، لە شێوەی میوانداری، لە پرسینەوە لە خزم و كەسوكار، لەسەردانی نەخۆش، لە ئادابی چاكوچۆنی و بەخێرهاتنی میوان و بەڕێكردنی غەریبە، لە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵا بێگانە و دەیان ئاكت و چالاكی دیكەی كەلتووری و ئایینی و كۆمەڵایەتیدا، هەمان ئەكتەری هەمان كایەی كۆمەڵایەتی كۆمەڵگای كوردستانین. ئەكتەرانی ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵات، هەمان مرۆڤە كوردەكانی ناو كۆمەڵگای كوردین، كە دابەشبوون بەسەر وردە كەلتووری بنەماڵەیی، خێزان، عەشیرەت، چین و توێژی كۆمەڵایەتیدا. هەمان خووی كۆمەڵایەتی، هەمان پەروەردە، هەمان ئەزموون و هەمان ژیانی كۆمەڵایەتی و سیاسیی هاوبەش، لە پشت كەسایەتیانەوەیە. چوارچێوەی ژیانی هاوبەشی كوردیانە، ئەزموونی مێژوویی، وردە سەلیقەی هاوبەشی كەلتووری و هەمان منداڵی و هەمان ترس لە پشت تێڕوانینی سیاسیی ئەوانەوەیە، كە چەندەش جیاواز بن، ئەو جیاوازییە جیاوازییەكی جەوهەری و چییەتیانە، نیە. هەروەكچۆن ئەم كۆمەڵگایە بەو پەیوەندیانەی كە هەیبووە و بەو تایبەتمەندیانەی كە هەیەتی، لە ڕابردووی خۆیدا، دوانەی (ئاغا و جوتیار، شێخ و مورید، كوێخا و ڕەعێت، شاری و لادێی، ئەفەندی و ئەعیان)ی لە دەروونی خۆیدا دروستكردووە و زەمینەی مانەوە و ململانێی بۆ ڕەخساندوون و كاریگەرییان كردۆتە سەر یەكتر، هەروەكچۆن مێژوو ڕۆژگارێكی دوور و درێژ ئەم كۆمەڵگایەی ناچاركردووە بەرگریی لە مانەوەی خۆی لەبەرامبەر ئەویتری داگیركاردا بكات، ئاواش لە ئێستادا بەرجەستەبوونی دوانەیەكی تری ئەم كۆمەڵگایە دەبینینەوە، كە خۆی لە ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵاتدا دەبینێتەوە.

بە بڕوای من ئەم دەركەوتە نوێیە، چەندە تایبەتمەندە بە كایەی سیاسییەوە، ئەوەندەش دیاردەیەكە پەیوەندیی بە سرووشتی كۆمەڵگا و گەشەی كۆمەڵایەتیەوە هەیە، ئەگەر ئەوەمان لەبەر چاو گرت، كە كایەی سیاسی ئێمە بۆ خۆی ئاستێكی تری درێژەدانە بەو گوتارە كۆمەڵایەتی و وردەكەلتوورانەی سیاسیەكانی ئێمە و حیزبی سیاسی كوردی، لە شێوە ژیانی عەشیرەیی، بنەماڵەیی و هۆزەكانەوە بە میرات بۆیان ماوەتەوە. پێش هەموو شتێك، چ ئۆپۆزسیۆن و چ دەسەڵات، سەر بە هەمان ڕەگەزی نێرینەن، كە هەڵگری میراتی كەلتووری باوكسالاری و پیاوسالارین و بەو مەراسیمانەدا تێپەڕیون كە ئەو سیستەمە ڕەواجی پێداون. ئەوان نێرینەن و وەك نێرینە جیاوازییەكی جێندەرییان لەگەڵا ڕەگەزی مێیینەدا بۆ دروستبووە. بۆ نمونە ئەوان وەك كوڕ لە پێش لەدایكبوونەوە چاوەڕوانیی كراون و لە ساتەوەختی لەدایكبوونیشەوە شوێن سەربەرزی بوون بۆ بنەماڵە و خانەوادەكانیان. مەراسیمەكانی وەك خەتەنەكردن، شێوازی هاوسەرگیری، پلەبەندیی خێزانی (گەورە و بچووكی) و دەیان مەراسیمی دیكەی هاوشێوەی كەلتووری پیاوسالارییان تەی كردووە. بۆیە هیچكامێ‌ لە كەسایەتیە سیاسیەكانی ئێمە لە پانتایی ژیانی خسووسی و خانەوادەگییاندا، جیاوازتر نین لە هیچ سەرۆك عەشیرەت و هۆز و بنەماڵەیەك، با لە ئاستی گشتی و ئەزموونی سیاسیشدا پێشكەوتنیان بەدەستهێنابێ‌.

ئەوان، بە ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵاتەوە، لە كەلتووری خواردن و جۆرەكانی خواردنیشدا هاوبەشن. هەمان سیستەمی چێژ بەڕێوەیان دەبات(5) ، هیچیان لەبەر هۆكاری ڕۆشنبیری و فەلسەفی و بڕوا، گۆشت نەخۆر نین، گیاخۆر نین و بەوە نەناسراون كە دۆستی سرووشت و گیانەوەران و نەیاری ڕاوچییەكانن. پابەندییان بە دەستكەوتی مادییەوە، بێئەندازە لەیەكتر دەچێ‌ و تەنانەت جاری وا هەیە مرۆڤ وا بزانێ‌، ئەم ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵاتەی ناو كایەی سیاسی كوردستان، جگە لە ململانێی ئابووری و نیزاعی نێوان دوو گرووپ لە سەرمایەداران، كە یەكێكیان زیاتر لە چەند ساڵێكە دەخوات و یەكێكیشیان دەیەوێ‌ لەمەودوا سوودمەند بێت، هیچیتر نیە. هەستئەكەیت ئەم پەیوەندییە زیاتر گەڕانەوە و یاخیبوونی ئەو چەپاندنەیە كە سەرمایەدارانی پارتی و یەكێتی چەند ساڵە لەسەر خاوەن سەرمایە و بەرژەوەندییەكانی تری كۆمەڵگا، دایان ناوە و ئێستا ئەمەیان دەیەوێت جێگەی خۆی پتەو بكات و كودەتا بەسەر ئەوەی یەكەمیاندا بكات. ئەوانیش وەك هەر هاوڵاتییەكی سادەی ناو ئەم كۆمەڵگایە حەزیان لە تاقیكردنەوەی جۆرەكانی سەیارە، سەفەركردن، كڕینی شتی گران و خانووی گەورە و ڤێللای هاوینەیی هەیە و منداڵەكانیان بە ئیمتیازەوە دەنێرنە ناو كۆمەڵگاوە، تا بیسەلمێنن كە "ئەوان جیاوازن".

لەبەر ئەوە، تێبینیكردنە مرۆڤناسیی (ئەنترۆپۆلۆژی)، كۆمەڵناسی، ڕەفتارناسی، دەروونشیكارییەكان و زەینییەكان، لەسەر خوو و ڕەفتار و چێژ و سەلیقەی لایەنگرانی ئۆپۆزیسۆن و لایەنگرانی دەسەڵات، خاڵی هاوبەش و پابەندێتی ئەمانەمان زۆر پتەوتر پیشاندەدەن، وەك لەوەی هەر یەكەیان لە ئاستی سەرخانی كەلتووریدا بانگەشەی دەكەن و لە ئاستی سیاسیدا دەبێتە بەرهەمهێنانی توندوتیژی.

دەزانم لەهەردوولا ئەم قسەیە وەك خۆی وەرناگیرێ‌، بەڵام ڕەنگە بتوانم هۆكاری ئەمە بگێڕمەوە بۆ ڕادەی ئەو توندوتیژییەی دەكەوێتە نێوان ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵاتی هەمان كایەی سیاسییەوە و ئەمەش ئەوان نابینا دەكات لە ئاست پێویستییان بە یەكتر. لە پاشانیشدا باس لە كەلتووری لێبووردەیی و كردەی لێكبووردن، وەك دوو جێگرەوەی توندوتیژی نێوان ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵات دەكەم، كە ئەوان بەیەكتر ئاشنا دەكاتەوە، بەمەرجێ‌ ئەو ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵاتە لەسەر پرانسیپی سیاسییەوە، ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵاتی یەكتر بن، نەك لەسەر بنەمای ململانێی تایبەت و میزاجی شەخسی و میراتی كەڵەكەبووی هاوبەشی كێشەی دوو لایەنییەوە، وەك ئەوەی لەنێوان هەندێ‌ هەڵسووڕاوی بزووتنەوەی گۆڕان و سەركردەكانی یەكێتی نیشتیمانی، دەیبینینەوە.

لەكاتێكدا دەكرێ‌ بزووتنەوەی گۆڕان لە ئاست كایەی سیاسی كوردیدا، كە هەردوو جەمسەرەكەی یەكێتی و پارتی پێكیدەهێنن، ئۆپۆزسیۆنێكی ڕاستەقینە بێت و پێویستییشیان پێی هەبێت، بەڵام گۆڕان بەتایبەتی لە ئاست یەكێتی نیشتیمانی و بەتایبەتی باڵی سكرتێری گشتیدا، ئەم سیفەتە لەخۆی دەسەنێتەوە و پتر وەك نەیار و خاوەن كێشەیەكی تایبەت دەردەكەوێ‌ و ئەو بڕە لە ڕاستەقینەی پێناسە دابڕخوازییەكە بەسەر خۆیدا دەچەسپێنێ‌، كە لە سەرەتاوە ڕەتمان نەكردەوە. هێرش و وەڵامدانەوەكانی هەریەك لە تاڵەبانی و نەوشیروان مستەفا، كۆسرەت ڕەسوڵا و سەركردەی بزووتنەوەی گۆڕان، بەڵگەی بوونی كێشەی تایبەتن لە نێوانیاندا.

بۆیە ئەگەر بزوتنەوەی گۆڕان تەنیا توانا و چالاكیی خۆی لە كەپسكردنی سیاسیی یەكێتی نیشتیمانی كوردستان و بەتایبەتیش هەندێ‌ لە سەركردەكانی ئەو حیزبەدا، بچووك و كورت بكاتەوە، لە ڕووی تیۆری و پراكتیكییەوە ناتوانێت گۆڕانی نەوعی لە كۆمەڵگای كوردستانیدا دروستبكات و ئەو وزەیەی بۆ گۆڕانكاریی سەرەپایی پێویستی پێیەتی، لە وەڵامدانەوە و بەرپەرچدانەوەی یەكێتیدا بە فیڕۆ دەڕوات. بەو دیوی تریشدا، یەكێتی نیشتیمانی بەهەر متمانە بەخۆبوونێكییەوە، بە گەڕانەوەی بۆ هەر ڕابردوویەكی ئازایانەی خۆی، كە تیایدا توانیبێتی بە هێز و سەركوتانەوە، نەیارەكانی خۆی بێدەنگ بكات، لەگەڵا بزووتنەوەی گۆڕاندا ناتوانێت ئەو كارە بكات، چونكە ئەمكارە دەیخاتەوە بەردەم كۆی سیستەمی ئاسایشی كۆمەڵایەتی و یەكێتی ئامادە دەكات بۆ ئەوەی لەلایەن بەشەكانی تری كایەی دەسەڵاتی كوردییەوە، متمانەی جەماوەری لێوەرگیرێتەوە و زەمینەی مانەوەی پووچەڵا بكرێتەوە.

 

... درێژەی بابەتەكە

 

 
رۆشنگەری
وتار‌و بۆچوون

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت

سەعید کاکەیی

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین

مەریوان عەلی

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون

هەردی عەلی

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا...

ئاسۆ ئه‌مین

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی

سه‌وسه‌ن هیرانی

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە

سەعید کاکەیی

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز

مه‌ریوان عه‌لی

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌

سه‌لام مارف

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت

سه‌لام مارف

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری

بێستون محمو‌د

 
رؤشنطةرى

C 2010 All right reserved, roshngari.com