head

 

 

 

ئۆپۆزسیۆن‌و دەسەڵات: دۆستن، یان دووژمن؟ ب. دووەم

 

 

 

ڕێبوار سیوەیلی

كەشی دیموكراسی و گەشەی ئۆپۆزسیۆن(6):

لەم بارودۆخەدا، كە بەدگومانی بەسەر پەیوەندیی جەوهەریانەی ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵاتدا باڵا دەست دەبێت و لە خەسڵەتدا لێكتر جیا دەبنەوە و ئۆپۆزسیۆن شێوازی ململانێی توندوتیژ بەخۆیەوە دەگرێ‌ و لایەنگرانی خۆی بە جۆرەكانی ڕۆحی شۆڕشگێڕانە ئاراستە دەكات، دەسەڵاتیش پێگە (Position) و پۆزی خۆی لە ئاست ئۆپۆزسیۆن و تەنانەت كۆمەڵگاشدا دەگۆڕێ‌ و ترسی لە كودەتا و ڕاپەڕینی جەماوەری، وای لێدەكەن جاروبار پەرچەكرداری توند و مانۆڕی سەربازی و هێز پیشاندان بنوێنێ‌ و هەڵەی بێ‌ پاساو بكات. واتە دەسەڵات دەبێتەوە بە هێز و هونەری بەڕێوەبردن و حوكمی كۆمەڵگا دەدۆڕێنێ‌ و لە ڕووی پراكتیكییەوە خۆی بۆ جەنگی دەستە و یەخە و پەلاماردان و لێدان، ئامادە دەكات. لێرەشەوە، ئەم گۆڕانە مانایەكی نێگەتیڤ بە چەمكی دەسەڵات دەبەخشێ‌ و یەكسانیدەكات بە ستەمكاری و بەرهەمهێنەری ترس و تۆقاندن، وەكئەوەی لەسەرەتاوە باسمانكرد. بەمجۆرەش كۆمەڵگا لە نێوان ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵاتدا دوولەت دەبێت و دووژمنی دەرەكی، لە شێوەی ڕووبەڕووبوونەوەی ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵاتی هەمان كایەی سیاسیدا، خەونەكانی خۆی دەهێنێتە دی.

بۆ ئەوەی ئەم دوو گۆڕانە بە دژی سرووشتی دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆنی ڕاستەقینە و لەسەر حسابی پەیوەندیی ناچاریانەیان، ڕوونەدات، كەشی دیموكراسیەتی سیاسی و كۆمەڵایەتی، گرنگیی تایبەت بەخۆی هەیە. هەبوونی كەشێكی دیموكراسی، لەگەڵا ڕۆشنبیرییەكی پلورالیستی (pluralistic)، چ لە ئاستی تاكەكەسی بۆ بەرزكردنەوەی ڕۆحییەت و قەبووڵكردنی بۆ ئەوانیتر و، چ لەسەر ئاستی گرووپەكان و تێگەیشتنیان لە گرنگیی هەبوونی گرووپی تر، یارمەتیدەرێك و تەنانەت بناخەیەكی باشە بۆ مانەوەی ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵات لە چوارچێوەی هەمان كایەی سیاسیدا.

لێرەشەوە، دامەزراوەكانی كۆمەڵگای مەدەنی، ڕۆشنبیران و كەسایەتیە كۆمەڵایەتی و كەلتوورییەكان، ئەركێكی گرنگیان دەچێتە سەرشان سەبارەت بە پتەوكردنی پەیوەندیی نێوان ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵات، بەبێ‌ دەستهەڵگرتنیان لە جیاوازییەكانیان، بەڵام بە سنووردانان بۆ شتی تایبەت و ناكۆكیی لاوەكی(7). ئەم لایەن و كەسایەتی و دامەزراوانە، لە ڕێكخراوەكانی كاری خۆبەخشەوە، تاكو كۆمەڵگای مەدەنی و تا ڕۆشنبیران و كەسایەتیەكان، دەتوانن هەریەكەیان لەلای خۆیەوە و بەسوودوەرگرتن لە كەشی دیموكراسییەتی ئامادە، نەك تیۆری و خەیاڵی، پەیوەندیی جەوهەریانەی ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵات، زیندوو ڕابگرن و چاودێرییان بكەن و بە ڕاشكاوی خاڵی لاواز و پتەویان دەستنیشان بكەن. هەروەها بە بیریشیان بهێننەوە، كە خاڵە لاوازەكان بۆیان هەیە ببنە ناكۆكی و تەنانەت گەشەش بكەن تا ئاستی بیركردنەوەی خراپ لەیەكتر و بۆی هەیە پێكدادانیشیان لێبكەوێتەوە، چونكە ئەوان پەیوەندییان پێكەوە نەماوە.

لێرەشەوە كۆمەڵگا بەگشتی و ئاسایشی نەتەوەیی بەتایبەتی، دەكەوێتە مەترسییەوە و كۆی هاوڵاتیان باجی قورسی دۆخە چاوەڕوانكراوەكە دەدەن. لەبەر ئەوە خاڵی لاواز و ساردیی لەنێوان ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵاتدا، هەر تەنیا لاوازی و ساردییەكی ئاسایی نین، بەڵكو مەترسیهەڵگریشن. مەترسییەكە لەوەوە سەرچاوە ناگرێ‌، كە ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵات نابێت ناكۆك بن، بەڵكو لەوە سەرچاوە دەگرێ‌، كە هەردووكیان ڕەگوڕیشەیان لە چنینی كۆمەڵایەتی و بونیادی كەلتووریی ئێمەدا هەیە و گرژییەكانیان كاریگەریی ڕاستەوخۆی نێگەتیڤ دادەنێن لەسەر پێكهاتەی كۆمەڵایەتی ئێمە. ئەم كاریگەرییە نێگەتیڤانە، بۆیان هەیە لە سەرەتاوە بە بەدگومانی و دڵپیسبوونی بكەرانی كۆمەڵایەتی لە ئاست یەكتردا، دەستپێبكات و ببێتە هۆی پەرەسەندنی گرژیی دەروونی و كۆمەڵایەتی. یەكێ‌ لە بەدئەنجامیە هەرە خراپەكانیشی بریتیە لە هەڵوەشاندنەوەی تۆڕی هاوبەندیی كۆمەڵایەتی و كۆی ئەو نۆرمانەی بەهۆیانەوە كۆمەڵگایەك تۆكمەیی و و یەكدەستەیی خۆی، لەبەرامبەر كۆمەڵگاكانیتر و لەبەرامبەر تاكەكانی هەمان كۆمەڵگای خۆشماندا، دەپارێزێت. كۆمەڵگا بۆی هەیە لەبەرچاوی تاكەكانی بخرێت و لێرەشەوە نامۆبوونی تاك لە ژیانی كۆمەڵایەتیانەی خۆیدا و لە ئەنجامی كاریگەریی سیاسەتێكی نا واقیعییەوە، دەستپێدەكات(8).

لەبەرامبەر ئەمەشدا، كاتێ‌ دامەزراوەكانی كۆمەڵگای مەدەنی و ڕۆشنبیران و كەسایەتیە كەلتوورییەكان، دەتوانن گوتارێكی كارا بۆ چاودێریكردنی پەیوەندیی نێوان دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆن بەرهەم بهێنن، بەهاكانی گفتوگۆ و دانوستان و یەكتر قەبووڵكردن بەرز دەبنەوە و بواری گەشەكردنی بیرۆكەی پیلانگێڕی و بەدگومانی كەمتر دەبێتەوە. گرنگ ئەوەیە هێزە كۆمەڵایەتی و مەدەنییەكان گۆڕەپانی سیاسی بەتەنیا بۆ ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵات بەجێنەهێڵن و بەردەوامیش بەگوێی دەسەڵاتدا بدەن كە پێویستە پرۆسەی دیموكراتیزەكردن بەردەوام بێت و ئەمەش ئەركێكە لەسەر شانی ئەو لایەنانەی دەسەڵات پێكدەهێنن. من بۆخۆم بەمجۆرە لە پرۆسەی دیموكراتیزەبوونی كۆمەڵگای كوردستانی لە سایەی دەسەڵاتی هەردوو جەمسەرە پێكهێنەرەكەیدا (پارتی و یەكێتی)، تێدەگەم:

بواری فرەیی ئایینی و كەمەنەتەوەییەكان: لە بواری جیاوازیی ئایینی و فرەئایینی و مافی كەمەنەتەوەییەكان و جێكردنەوەی ڕێژەییانەی ئەوانیتر (بۆ نمونە كوردەكانی خۆرهەڵات، كوردانی باكوور و خۆرئاوای كوردستان)، هەنگاوی باش نراوە، ئەگەرچی لە ڕووی ماف و جۆرایەتییەوە، وەكو پێویست نیە. بەڵام دەتوانین بڵێین ئەو پرۆسەی دیموكراتیزەكردنە ئاستی ژیان و لەخۆتێگەیشتن و مافی دەربڕینی بۆ هەریەك لە توركمان، كلدۆئاشوور و ئایین و ئایینزاكانی ناو هەرێمی كوردستان، لەهەر كاتێكی دیكەی ژێر دەسەڵاتە سیاسییەكانی پێشوو، زیاتر دابینكردووە و تەنانەت ئەگەر بەراووردیشی بكەین بە مافی هەمان ئەو گرووپانە كە لەوڵاتانی دراوسێدا دەژین، ئەمەی كوردستان دادوەرانەترە، چونكە ڕەنگدانەوەكەی لە بەرهەمی فیكری و خۆڕێكخستن و بەجێهێنانی سرووتەكانی ئەو ئایین و ئاینزا و گرووپە ئەتنیكیانەدا دەبینرێتەوە و لە دواڕۆژیشدا بەرهەمی زیاتری لێدەكەوێتەوە..

بواری بازرگانی و دابەشكردنی سامان: لە بواری بازرگانیدا پرۆسەی دیموكراتیزەكردن بە سوودی سەرمایەدارانی ناوچەیی و ناوخۆیی وابەستە بە دوو حیزبەكە و بنەماڵەكانیانەوە، تەواو بووە و ئەمەش بۆتە هۆكاری دروستكردنی نایەكسانی و نادادوەری لە پرۆسەی بازرگانی و ئابووریدا. بەدئەنجامی ئەمەش بریتیە لە بڵاوبوونەوەی هەژاری، ڕێژەی زۆری كاركردنی منداڵا، بێكاری و دروستبوونی كەمینەی پارەدار و زۆرینەی هەژار و كەم دەرامەت. ئەمە جگە لەوەی ئەم نایەكسانیە لە شوێنیشدا ڕەنگیداتەوەتەوە و شارە گەورەكانی حسابكراو لەسەر دەسەڵات باشتریان بەركەوتووە و شارۆچكە و شارەدێكانیش زۆر لەوە كەمتر.

بواری پەروەردە: بواری پەروەردە هەتا ئێستا سوودی لە پرۆسەی دیموكراتیزەكردن وەرنەگرتووە و پەیوەندییە فێركاری و و پەروەردەییەكان هێشتاكە لەسەر شێوازی كۆن و پێش دیموكراتیك دەڕۆن و تێكەڵییەكی زۆر لە سیستەمی پەروەردەیی كوردستاندا، لە نێوان پەروەردەی ئایینی و پەروەردەی مەدەنیدا هەیە و ئەمەش بۆتە هۆی دروستنەبوونی دیدێكی مرۆڤدۆستانە لەو سیستەمەدا. سیستەمی پەروەردەیی ئێمە هەتا ئێستا فێر دەكات و دەسەپێنێ‌ و تەڵقین دەكات، لەكاتێكدا پرۆسەی دیموكراتیزەكردن پێویستی بە سیستەمێكی پەروەردەیی هەیە كە تیایدا تێگەیاندن جێگەی فێر كردن بگرێتەوە، هەڵبژاردن و ئازادی جێگەی سەپاندنی بەزۆر و هەروەها حەز و سەرنجڕاكێشان، بخرێتە شوێنی پێ لەبەركردن و لاساییكردنەوەی توتیانە. پرۆسەی دیموكراتیزەكردن پێویستی بە بەرهەمهێنانی تاكەكەسێك هەیە بۆ دواڕۆژ، نەك بە لە چوارچێوەدانی مرۆڤ لە ڕێگەی قوتابخانەوە.

كایەی سیاسی: بەڵام گەورەترین كەموكوڕییەكی جەوهەری لە دەسەڵاتی كوردیدا، كە پەیوەندیی هەبێت بە پرۆسەی دیموكراتیزەكردنەوە، بریتیە لە ئیشكردنی بەرەی دەسەڵات لەسەر ئۆپۆزسیۆن وەكئەوەی ئۆپۆزسیۆن هێزێكی بێگانەی نەیار بێت. لێرەشەوە دەسەڵاتدارانی كایەی سیاسیی ئێمە، بە جۆرێك وێنای ئۆپۆزسیۆن دەكەن، كە نە پێویست بێت و نە بەشێكیش بێت لە هەڵقوڵاوی كۆمەڵگای ئێمە. ئەم دیدە نێگەتیڤە بۆ هەبوون و ڕۆڵی ئۆپۆزسیۆن، جگە لەوەی دەسەڵات گۆشەگیر دەكات و مەترسیی بوون بە دەسەڵاتێكی ستەمكارانەی لێنزیكدەخاتەوە، ئاواش ڕاگەیاندنی شەڕێكی ساردە كە بۆی هەیە ئیختیاراتی مەترسیدار بخاتە بەردەم ئۆپۆزسیۆن و بە كردەیی لە دژی دەسەڵات هاوپەیمانێتی هێزگەلێك هەڵبژێرێ‌ (لەوانەش ئیسلامییە توندڕەوەكان)، كە لە ڕووی ئایدیۆلۆژییەوە بۆ كۆمەڵگا مەترسیدران و لە ڕووی ستراتیژی نەتەوەییشەوە، ڕێگرن لەبەردەم زۆر پرۆسەی وەك ئاشتی و كۆمەڵگای مەدەنی و پێكەوەژیان لەسەر بنەمای مافە دەستووریەكان. چونكە قسەكردنیان لەسەر بنەماكانی شەریعەت و دۆكترینی تاكە مەزهەب و ئایینێك و لە قاڵبدانی كۆمەڵگا لەو چوارچێوەیەدا، داهاتوو لە كۆمەڵگا دەستێنێتەوە، بە پرۆسەی دیموكراتیزەكردنە سەرەتاییەكەشییەوە..

بۆیە گرنگە دەسەڵات، بەتایبەتی لەم قۆناغەدا هەر یەك لە پارتی و یەكێتی، ئەو دیدەی لەسەر ئۆپۆزسیۆنی لیستی گۆڕان هەیانە بیگۆڕن و بوونی بزووتنەوەی گۆڕان وەك ڕەهەندێكی پۆزەتیڤی ناو كایەی سیاسی هەرێمی كوردستان ببینن، كە سوودمەندیی یەكەم لەو ئۆپۆزسیۆنەدا بۆخۆیانن. چونكە هیچ نەبێت ئەمجۆرە ئۆپۆزسیۆنە ڕەخنەگرانە مەدەنی و ئاشكرایە، ڕێدەگرێ‌ لە دروستبوونی دەستی نادیار و كاناڵیزەبوونی وزە تۆراو و ناكۆكەكانی ئەم كۆمەڵگایە بۆ ناو ئامێزی هێزی شەڕانیی و نیەت خراپ.

لەبەر ئەوە پارتی و بەتایبەتیش یەكێتی، پێویستە پێكەوە ستراتیژی بەرەنگاربوونەوەی ئۆپۆزیسۆن، لە ستراتیژی ڕیسواكردنی و كەمكردنەوەی بەهاو پێگەكەیەوە، بگۆڕن بۆ ستراتیژی گفتوگۆ و دۆزینەوەی بواری چالاكیی هاوبەش. بوونی ئۆپۆزسیۆنێكی باش، بەمانای هەبوونی دەسەڵاتێكی باشە و ئەم دوانەش پێكەوە دەتوانن گۆڕانی نەوعی لە ئاستی سیاسەتی هەرێمی و ناوخۆیی و جیهانیدا بۆ كێشەی كوردستان، دروستبكەن و دەستكەوتی باشیش بەدەست بهێنن. بە بڕوای من دەكرێ‌ یەكەم خاڵی دەستپێكردن لە سەرۆكایەتی هەرێمەوە بێت، بەتایبەتی لەكاتی هاتن و سەردانی دیپلۆماتان و پێشوازیكردن لە كەسایەتیە سیاسیەكان، ئەندامانی حیزبە كوردستانیەكان و لیستی گۆڕان ئامادەییان هەبێت. بەبێ‌ كرانەوەی زیاتری دەسەڵات و بەبێ‌ گۆڕینی دیدی خۆی بۆ ئۆپۆزسیۆن، پرۆسەی دیموكراتیزەكردن ڕادەوەستێ‌. بۆچی دەبێت هەنگاوی یەكەم لە سەرۆكایەتی هەرێمەوە بێت؟ چونكە كێشەی نێوان بزووتنەوەی گۆڕان و یەكێتی نیشتیمانی، كێشەیەكی ناوخۆییە و پەیوەندیی بە هەرێمی كوردستانەوە، هەیە. سەرۆكایەتی هەرێم بەرزترین پێگەی دەسەڵاتی سیاسیە كە بەلاداخستن و ئاراستەكردنی ئەم كێشەیەی دەكەوێتە سەرشان، بەبێ‌ ئەوەی لادان و لایەنگیریی بۆ هیچ لایەك پێوە دیاربێت.

بۆیە پێویستە دەسەڵات لەم قۆناغەدا خۆی گەشە بە ئۆپۆزسیۆن بدات و بتوانێ‌ ئۆپۆزسیۆن وەك بەشێك لە پرۆسەی سیاسی هەرێم ببینێ‌. بەبێ‌ ناسینەوەی ئۆپۆزسیۆن وەك بەشێ‌ لە جەوهەری خۆی، دەسەڵات ئەزموونە دیكتاتۆری و ستەمكارییەكان دووبارە دەكاتەوە و بە هەڵوێستەكانی لەدژی ئۆپۆزسیۆن مێژوویەكمان بیر دەخاتەوە، كە كودەتا، شۆڕش و ئاژاوە و هەستانی جەماوەری چاوەڕواننەكراوی لێدەكەوێتەوە. پێویستە دەسەڵات لەوە تێبگات كە بۆ بەردەوامی پرۆسەی دیموكراسییەت پێویستە باجی گەشەسەندنی ئۆپۆزسیۆن بدات، بۆ ئەوەی ڕێبگرێ‌ لە تووڕەیی بەرفراوانی گشت كۆمەڵگا و هەستان لە دژی سیستەمەكە بەگشتی و گۆڕینی یەكجارەكی.

 

 

 

ئۆپۆزسیۆن و دەروەستی:

پێگەی ئۆپۆزیسۆن لەسەر پێویستی و ناچارییەكی جەوهەرییەوە دامەزراوە، كە كایەیەكی سیاسی كارا و كراوە، پێویستی پێیەتی بۆ دروستكردنی گۆڕانكاری بەردەوام لە كۆمەڵگادا. ئۆپۆزیسۆن بەو پێیەی لەناو چین و توێژەكانی خەڵكی و هاوڵاتیانەوە دەدوێت و سەرچاوەی ئیعتیباری خۆی پەیمانێكی كۆمەڵایەتییە لەگەڵا ئەو كەسانەی دەنگیان پێداوە، ئەوە بەشێوەیەكی ئیلزامی دەروەستییەكی ئەخلاقی و سیاسی و كۆمەڵایەتی خستۆتە سەرشانی خۆی. بۆ ئەوەی ئەو دەروەستییە بە ئەنجامی ڕاستەقینەی خۆی بگەیەنێت و دەنگی هاوڵاتیان لە شوێنەكانی بڕیار و بەرژەوەندی گشتی لە كایەی سیاسیدا بپارێزێت، پێویستی بەوە هەیە هەمان ئیلتیزامیشی هەبێت بەو كایە سیاسیە هاوبەشەوە، كە ڕێگەی پێداوە ئەو تیایدا وەك ئۆپۆزسیۆن كارا بێت.

بەم مانایەش ئۆپۆزسیۆن چاوی زیادەی دەسەڵاتە لە دەرەوەی دەسەڵات خۆی، بەبێ‌ ئەوەی دوژمنی بێت، چونكە بەپێی دەستوور ئۆپۆزسیۆنی ناو هەمان كایەی سیاسی بۆی هەیە ناكۆك بێت لەگەڵا بەرەی دەسەڵاتدا(9). چەندە ئۆپۆزسیۆن بەرهەم و گەشەكردووی ناو پرۆسەیەكی دیموكراتیانە بێت، ئەوەندەش دەروەستی و ئیلتیزامی بەرامبەر بەو زەمینە سیاسی و كۆمەڵایەتیە لەسەر شان زیاتر دەبێ‌، كە شوناسی ئۆپۆزسیۆنیان پێبەخشیوە بەبێ‌ ئەوەی ئۆپۆزسیۆنبوون بۆی ببێتە مەترسی. ئەگەر كایەی سیاسیی كوردی، بەڕاستی قەبووڵی ئۆپۆزسیۆن بكات و كردبێتی، ئەوە سەلماندویەتی كایەیەكی سیاسی تەندروستە و ئەمەش یەكەمین تەقەلایە بۆ بەردەوامیدان بە پرۆسەی دیموكراسی و مەسەلەكانی مافی مرۆڤ و سەرهەڵدانی كۆمەڵگای مەدەنیی ڕاستەقینە.

بەڵام لە ئێستادا ئەم كایە سیاسیە بەتەواوی خۆی لە بیرۆكەی "پیلانگێڕی" لەئاست ئۆپۆزیسییۆندا، ڕزگار نەكردووە. بە بۆچوونی من، ئەم بیرۆكەیە لەكایەی سیاسیی ئێمەدا ڕەگوڕیشەیەكی كۆمەڵایەتیانەی هەیە و دەگەڕێتەوە بۆ كەلتووری عەشیرەیی لە كوردستاندا. وەك زانراوە عەشیرەت و هۆزە ناكۆكەكان هەمیشە یەكتریان وەك پیلانگێڕێك و خاوەن پڕۆژەیەكی شاراوە لە دژی خۆیان، بینیوە و ئەم بونیادە سایكۆلۆژیە لێرەوە دەپەڕێتەوە بۆ سەرهەڵدانی یەكەم ڕێكخراوە سیاسی و حیزبیەكانیش. بەمجۆرەش بیرۆكەی پیلانگێڕی دەبێتە بەشێك لەكایەی سیاسی ئێمە و چ لایەنە پێكهێنەرەكانی ئەم كایە سیاسیە لێوەی تەماشای یەكتریان كردووە، چ هەمان بیرۆكەش بۆتە پێوەری دەست بكەرانی كایەی سیاسیی ئێمە بۆ هەڵسەنگاندنی سیاسەتی دراوسێكان و زلهێزەكانی جیهان لەئاست مەسەلەی نەتەوایەتیماندا.

بۆ هەردوو بارەكە، بەڵگەی مێژوویی زۆرن، كە ئاشكرای دەكەن باڵە جیاوازەكانی ناو كایەی سیاسیی كوردی لە ڕوانگەی پیلانگێڕییەوە یەكتریان بینیوە و كەوتونەتە هەڵەی كوشندەشەوە. یەكێتی و پارتی مێژوویەكیان لەمبارەوە هەیە. هەروەكچۆن بەڵگەش لەسەر پیلانگێڕی حكومەتە ناوچەیی و زلهێزەكان هەیە لەدژی مافەكان و چارەنووسی گەلی كورد، وەك ڕێكەوتنی سیڤەر و جەزائیر و هەڕەشە بەردەوامەكانی ئێران و توركیا و پاشقوولی سیاسەتی ئەمەریكا لە كوردەكان و گووشارەكانی بۆ دەستهەڵگرتن لە مافە دەستووری و یاسایی و مێژووییەكانی.

مەترسیی گەورەی تیۆرەی پیلانگێڕی لە ئاستی كایەی سیاسیی كوردیدا ئەوەیە، هەر شتێ‌ ڕووبدات لایەنەكان وەك پیلانێك لەدژی خۆیان لێكیدەدەنەوە و هەرگیز ڕووداوەكان، نشوستییەكان، كەمتەرخەمییەكان و تەنانەت لەسەر كار لابرانەكانیش بە هەبوونی كەموكوڕی خۆیان نازانن و نابینا دەبن لەئاست هەر كەمتەرخەمییەكدا، كە خۆیان ئەنجامیان داوە و بۆتە هۆكاری نشوستیەكەیان. بەمجۆرەش ئەم بڕوایە بە پیلانگێڕی، دەبێتە هۆی كوشتنی دیدی ڕەخنەیی دەسەڵات لەئاست كەمتەرخەمییەكانی خۆیدا و خۆی وەك قوربانییەك دەبینێ‌، كە لە هەرلاوە پەلاماری دەدرێ‌.

پێش چەند ساڵێك، كە تەقینەوە خۆكوژییەكان باویان بوو، دەسەڵاتدارانی هەرێم باسی (دەستی ڕەش) و (بێگانە) و ئەو جۆرە شتانەیان دەكرد. ئەگەر كەسێ‌ بیگوتبا هۆكاری توندوتیژی و تەقینەوەكان پەیوەندیشی هەیە بە سروشتی سیاسەت و كەلتوور و كۆمەڵگای خۆشمانەوە، پێیان دەگوتی: (تۆ دوژمنی ئەمنی قەومیت). نمونەی تر زۆرن بەڵام لەبەرئەوەی تراژیدیامان بیردەخەنەوە، باسكردن و وەبیرخستنەوەیان بە شیاو نازانم. بەڵام حاڵی حازر، لە هەرشوێنێكی كوردستاندا جۆرێ‌ لە پێكدادان و خۆپیشاندان و خرۆشانی جەماوەری ڕووبدات، دەسەڵاتی سیاسیی بە دەسیسەی بزووتنەوەی گۆڕانی دەزانن. لە كەلار یان ئاكرێ‌ و پیرەمەگرون، خەڵك لەسەر نەبوونی ئاو و بەنزین و خزمەتگوزاری سەرەتایی ناڕەزایەتی دەرببڕێ‌، دەسەڵات و ڕۆشنبیری سیاسیی باو، بە پیلان و دەستی بزووتنەوەی گۆڕانی دەزانێت. ئەمەش وایكردووە هیچ متمانەیەك لە نێواندا نەمێنێت و پرۆسەی سیاسی تووشی قەیران ببێت.

یەكێ‌ لە خاڵەكانی دروستبوونی قەیران، بریتیە لە نەبوونی كۆنتاكت و پەیوەندیی ڕاستەوخۆ لە نێوان ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵاتدا. نەبوونی گفتوگۆی ڕاستەوخۆ، نەبوونی زمانێكی هاوبەش، پێكەوە دانەنیشتن، نەبوونی كۆبوونەوەی هاوبەش، هەموویان زیان بە پرۆسەی سیاسی لە هەرێمەكەدا دەگەیەنن. بوونی ئەو جۆرە پەیوەندیانە لە پرۆسەی سیاسیدا و لە پێشزەمینەی كەلتووری سیاسیانەی وڵاتی ئێمەدا، كە هەر چواردەوری بە وەهمی لایەنەكان لەسەر یەكتر گیراوە، سوودێكی زۆری هەیە. هەموومان ناكۆكی و شەڕەناوخۆییەكانی نێوان یەكێتی و پارتیمان لەبیرن. بەڵام پێویستە پرۆسەی دانیشتنەكانی لیژنەی ئاشتی لە نێوان یەكێتی پارتیدا بهێنینەوە پێشچاوی خۆمان. ئەو دوو لایەنە بەهۆی ئەو پرۆسەیەوە ئاشت نەبوونەوە، خۆشیان بەو نیازە خێرە نەچوونە ئەو پرۆسەیەوە، بەڵام ئەو پرۆسەیە لانیكەم پرۆڤەیەكی باش بوو بۆ ئەندامانی هەردوولا تاكو لە نزیكەوە بۆ یەك ئامانج تێبكۆشن و لەیەكتر تێبگەن و لەو ڕێگەیەشەوە ئەو ئەندامانە چێژی كەلتووری ئاشتی بچێژن و جۆرێ‌ لە هاودەنگی و هاوڕێیەتی لە نێوانیاندا دروست ببێت.

دەكرێ‌ پەیوەندیی نێوان ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵاتیش بەهەمان پرۆسەدا بڕوات. پێویستە ئەوان سووربن لەسەر ئەوەی چ پێگە و هەڵوێستێكیان بەرامبەر یەكتر هەیە، لەگەڵا ئەوەشدا پێكەوەدانیشتن و گفتوگۆی ڕاستەوخۆ بەشێكە لە كەلتوورێكی سیاسی دیموكراتیزە بوو. ئەم كەلتوورە لەنێوان دوو كایەی سیاسیی جیاوازدا، كە لەئاستی نەتەوەیی، زمان، مەزهەب یەك نەبن، ئاستەمە و بگرە جێگەی گومانە. بەڵام بۆ لایەنەكانی ناو هەمان كایەی سیاسی، ئەگەرچی ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵاتیش بن، شتێكی ئاساییە. لەبەر ئەوە ئۆپۆزسیۆن دەروەستییەكی بەردەوامی هەیە بەرامبەر هەر دەرفەتێك كە بۆی دێتە پێش لەگەڵا دەسەڵاتدا. نابێت هیچ شێوازێكی دیكەی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵا دەسەڵاتدا، بخاتە پێش گفتوگۆ و دانوستان و ڕێگای ئاشتیانەی داخوازییەكانیەوە. پێش تاقیكردنەوەی ڕێگاكانی ئاشتی و پێكەوە دانیشتن و شێوازە مەدەنییەكانی ئۆپۆزسیۆن، گرتنەبەری هەر شێوازێكی دیكەی موعارەزە، پاساوەكەی لاوازە و ئۆپۆزسیۆن لەبەرامبەر یاسا و ڕای گشتیدا بەرپرسیار دەبێت.

لەم ڕوانگەیەوە، دەروەستیی و ئیلتیزامی ئۆپۆزسیۆن لە ئاست چارەسەری ئاشتیانەی كێشەكان و بەرزكردنەوەی داخوازییەكان، بۆ كایەی سیاسی و كۆمەڵگای مەدەنی و ژیانی شارۆمەندان، زۆر زیاترە وەك لەو ئەركە ئەمنییەی كەوتۆتە ئەستۆی دامەزراوەكانی دەسەڵات. بۆیە هیچ لاقرتەپێكردن و بەپەراوێزخستنێكی لایەنی دەسەڵات بۆ ئۆپۆزسیۆن، هیچ كەمتەرخەمییەك و فڕوفێڵا و تاكتیكێكی دەسەڵاتداران، نابێت ئەم ئەركە گەورەیە لەبیری ئۆپۆزسیۆن بەرێتەوە و هانیبدات بۆ پەرچەكردارگەلێك، كە هەیبەتی ئۆپۆزسیۆن لەبەرچاوی هاوڵاتیاندا بشكێنێ‌ و وای لێبكات نادەروەستانە بڕیار بدات. لەبەرامبەر ئەمەشدا پێویستە دەسەڵات خۆی لە هەر جۆرە بیرۆكە و داڵغەیەكی پیلانگێڕانە و بڕوابوون بە دەسیسە و دەستی شاراوە، لە ئاست ئۆپۆزسیۆندا ڕزگار بكات و ئۆپۆزسیۆن بە بەشێ‌ لە كۆی كایەی سیاسی بزانێت، كە پەیوەندییەكانیان لەگەڵا یەكتر زۆرترن، نەك دابڕانەكانیان.

 

 

... درێژەی بابەتەكە

 

 
رۆشنگەری
وتار‌و بۆچوون

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت

سەعید کاکەیی

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین

مەریوان عەلی

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون

هەردی عەلی

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا...

ئاسۆ ئه‌مین

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی

سه‌وسه‌ن هیرانی

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە

سەعید کاکەیی

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز

مه‌ریوان عه‌لی

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌

سه‌لام مارف

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت

سه‌لام مارف

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری

بێستون محمو‌د

 
رؤشنطةرى

C 2010 All right reserved, roshngari.com