head

 

 

 

ئۆپۆزسیۆن‌و دەسەڵات: دۆستن، یان دووژمن؟ ب. سێیەم

 

 

 

ڕێبوار سیوەیلی

 

ترس لە بەشداریی سیاسی:

لە كۆمەڵگایەكی نیمچە كراوەشدا، بەشداریی سیاسی مافی هاوڵاتی و تاكەكەسە. بەشداریی سیاسی بە پێویست بەمانای ئەندامبوون لە ئۆرگانێكی سیاسیدا (ڕێكخراو، دامەزراوە، ڕەوت، یان پارت)ێكی سیاسیدا نایەت. دەكرێ‌ بەشداربوونی تاكەكەس و هاووڵاتیان، لە چالاكییەك، ڕێپێوان و خۆپیشاندانێكەوە بگرە، تاكو ئەندامێتی و چالاكیی سیاسیی لە حیزبێكی دیاریكراو، یان هەر ڕێكخراوێكی سیاسیی تردا، بگرێتەوە.

جاری وا هەیە وەڵامدانەوەی هاووڵاتی بۆ ڕاپرسییەكی توێژینەوەیەكی زانستی، یان وەڵامی پرسیاری یەكێ‌ لە ڕاگەیاندنەكان و چوون بۆ كۆبوونەوەیەكی لۆكاڵی، (كە لە گەڕەك، ناوچە و دەوروبەردا دەبەسترێن)، یاخود بەشداریی لە هەڵمەتی خوێنبەخشین، پاككردنەوەی شوێنێك، یان هەر چالاكییەكی تر، كە بەرژەوەندیی كۆمەڵگای لۆكاڵی و سوودی مرۆیی و ژینگەیی تێدا بێت (وەك دابەشكردنی كیسەی خۆڵا لە ڕۆژانی سەیران و پشوودا، بەسەر سەیرانكەراندا)، دەكرێ‌ وەك بەشداریی سیاسیی تەماشای بكرێت. بۆیە شیاوە بگوترێ‌: هەر چالاكییەك كە بەمەبەستی سوودی مادی تایبەت نەبێت و لەبەرژەوەندی نێوان مرۆیی و ژینگەی دەوروبەردا بێت، بۆی هەیە بە چالاكی و بەشداریی سیاسیی بژمێردرێت.

بەڵام بەشداریی سیاسیی پێویستیی بە پانتایی و شوێنێكی تایبەتی ئامادەكراو هەیە، چونكە هیچ چالاكییەك بەبێ‌ ئەوەی مەیدانی پراكتیكیانەی خۆی هەبێت، نابێتە چالاكی. تەنانەت ئەم قسەیە بەرهەمی هزری و داهێنەرانەش دەگرێتەوە. با هزر و بیركردنەوەی كەسێك جوان و نمونەیی بن، بەڵام ئەگەر لە شێوەی چاپ و بڵاوكردنەوەدا، یان لە ڕاگەیاندنەكانەوە ئاراستەی مەیدانی نەكران و نە خوێنرانەوە و كاریگەریی خۆیان لەسەر وەرگر دانەنا، وەك بەشداریی ڕۆشنبیریی و سیاسیی ناژمێردرێت. لەبەر ئەوە بۆ هەر چالاكی و بەشداریەكی سیاسیی پانتایی كۆمەڵایەتی و شوێنی لێوەدەركەوتنی بایەخی زۆر گرنگی هەیە. شوێن، گۆڕەپان، شەقام، هۆڵی كۆبوونەوە، مەیدانی شار، ڕێگای سەرەكی نێوان دوو ناوچە، یان هەر شوێنێكی تر ئەو كاتە بە شوێن و پانتایی بەشداریی سیاسی دەژمێردرێت، كە ئەم خەسڵەتانەی تێدا بن:

یەكەم: لە ڕووی ئاسایشەوە ئەو شوێنە گونجاو بێت. واتە شوێنێكی ئەوتۆ بێت كە تیایدا گیانی چالاكوانی سیاسی پارێزراو بێت و پێشتر ئامادەكرابێت، یاخود لایەنەكانی پەیوەندیدار سەلامەتی شوێنەكە بگرنە ئەستۆی خۆیان، تەنانەت ئەگەر خودی چالاكیەكە دژیش بوو بە دەسەڵاتی سیاسی. ئەمەش لەبەر ئەوەی پاراستنی ئەمنییەتی ئەو شوێنە جگە لەوەی لە ئەستۆی حكومەتە، ئاواش نابێت ڕێگە بدرێ‌ بە لایەنی چەواشەكار و خراپكەر، فەزای چالاكییەكە بشێوێنێ‌ و بۆ مەبەستی تایبەتی خۆی بەكاری بهێنێت، یان دەستی خۆی تێدا بوەشێنێ‌.

دووەم: پێویستە بەشداربووانی چالاكیەكە متمانەیان بە سەلامەتی ئەو شوێنە هەبێت و دڵنیابن لەوەی نابنە شوێنپەلاماری لایەنی نادیار و گورزوەشێنان، ئەمە جگە لەوەی پێویستە دڵنیاش بن لەوەی هێزەكانی ئاسایش و پۆلیس ئەوان دەپارێزێت، نەك هێرشیان دەكاتە سەر. بەبێ‌ ئەم دڵنیایی و متمانەیە، سرووشتی چالاكیەكە، لەوەی كە ئامانجی بەرزكردنەوەی هووشیاریی سیاسیی هاوڵاتیان بێت، دەبێتە پەرچەكردار و دەربڕینی ڕق و كینە و ئەمەش ناچێتە خانەی بەشداریی سیاسیەوە، هێندەی ئەوەی بە گورزێكی سیاسی، یان دەستوەشاندنێكی سیاسیانە دەژمێردرێ‌.

سێیەم: لە ڕووی ڕەمزییەوە پێویستە ئەو شوێنەی چالاكیەكەی تێدا ئەنجام دەدرێت، پەیوەندیی بە ناوەڕۆكی پەیامی بەشداری و چالاكییە سیاسیەكەوە هەبێت. بۆ نمونە ئەگەر ئەو چالاكیە لە دژی بڕیاری قایمقامیەتی شارەدێیەك بێت، باشترین شوێن بەردەمی ئەو فەرمانگەیەیە. خۆ ئەگەر داواكاریی بێت بۆ دانان و گۆڕینی یاسایەك، ئەوە بەردەمی پارلەمان شیاوترین شوێنە بۆ چالاكیەكە.

ئەگەر ئەم مەرجانە لەئارادا نەبن و هاوڵاتی لە ناخی خۆیدا دڵنیا نەبێت لە (ئاسایش) و (متمانە) و (ڕەمزییەت)ی شوێنی چالاكیەكەی، ترسیی دەبێت لە بەشداریكردن. بۆیە ڕێژەی بەشداریی سیاسیی هاووڵاتیان بە ئاستی دیموكراسیەتی سیاسی و هەبوونی دۆخێكی تەندروستانەی پەیوەندی لە نێوان ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵاتدا، هەڵدەسەنگێنرێ‌. لەم ڕوانگەیەشەوە، بەرزبوونەوەی ڕێژەی بەشداریی سیاسیی هاوڵاتیان، نیشانەی هەبوونی دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆنی (باش)ی ناو كایەیەكی سیاسی دیموكراتیزەبوون. لێرەشەوە، هەر هەنگاوێكی دەسەڵاتی سیاسی بە ئاراستەی قەدەغەكردن، لێپێچینەوە، هەڕەشەی پێشینە و پاشینەی چالاكیە سیاسییەكە، یاخود، ڕێگرتن لە بەشداریی هاوڵاتیان و سەركوتانەوەیان، سەرزەنشكردنیان و سزادانیان، بە پێچەوانەی بنەماكانی مافی مرۆڤ و مافی مەدەنی هاوڵاتیانەوەن. لەبەرامبەر ئەمەشدا، هەر جۆرە هەوڵدانێكی ئۆپۆزسیۆن بۆ بەلاڕێدابردنی هاووڵاتیان، خرۆشاندنیان بۆ كاری توندوتیژی و نایاسایی، پێدانی زانیاری ناڕاست و چەواشەكارانە، كە ببنە هۆی تووڕەكردنی جەماوەری خەڵك و پەلاماردان و توندڕەوی، جگەلەوەی بەرژەوەندیی گشتی كۆمەڵگا دەخاتە مەترسییەوە، ئاواش لە مانا و ناوەڕۆكی بەشدارییە سیاسییەكەی هاوڵاتیان كەمدەكاتەوە.

یەكێك لە ڕێگرە هەرە سەرەكیەكانی بەردەم بەشداریی سیاسیی لە كۆمەڵگای ئێمەدا، بریتیە لە ئامادەیی بەدگومانییەكی زۆری نێوان ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵات. سەرچاوەكانی دروستبوونی ئەو بەدگومانیە بەشێكیان مێژوویین و لە باوانەوە بۆ نەوەكانی پاشتر ماونەتەوە و كۆمەڵگای نەرێتخوازی ئێمەش لە هێشتنەوەیاندا، كاریگەریی هەبووە. سەرچاوەیەكی تر بریتیە لە دەستێوەردانی دەرەكی و كڕینی خەڵك و دروستكردنی جاسووس و باوەڕپێكراو، بەتایبەتی لەلایەن دەوڵەتانی عێراق، ئێران و توركیاوە. بەشێكی دیكەی سەرچاوەكانی بەدگومانی ناو كایەی سیاسیی كوردی، دەگەڕێتەوە بۆ بەرهەمهێنانەوەی ئەخلاق و ڕوانینی خێڵا و عەشیرەت لەناو هەمان كایەدا و لەلایەن ئەكتەرە سیاسیەكانیەوە. ئەمەش زیانی گەیاندووە بە كاری ڕێكخراوەییان و بەرجەستەنەبوونی هاوڕێیەتی و هاوبەندی و پەیمانیێكی پتەوتر لەوەی لە كایە میراتیەكەدا هەیە. چونكە ئەوان لەناو حیزبیشدا، هەر كوڕی عەشیرەت و خێڵەكەی خۆیان بوون.

بەدگومانی دۆخێكی سایكۆلۆژیی سیاسیانەیە، كە پشت بە تەفسیری تاكڕەهەند بۆ ڕەفتاری سیاسیی خەڵك دەبەستێ‌، كە مەرج نیە تەفسیرەكە دەربڕی ڕاستەقینەی نیەتمەندیی خەڵك و هاوڵاتیان بێت بۆ هەستانیان بەو چالاكییەی ئەنجامیانداوە. زۆر جار دەسەڵاتی سیاسی بەهۆی تەنیا پشتبەستنی بە دەزگا هەواڵگرییەكان، یان بڕواپێكراوەكانی خۆی، وێنەیەكی كەموكوڕی لەسەر واقیعی نیەتمەندیی خەڵك دێتە دەست و ئیتر بەدگومانیی خۆی لەسەر ئەمەوە بینا دەكات و كێشەكە دروستدەبێت. ئەو بەدگومانیە وایكردووە، دەسەڵات نەتوانێت بەشداریی سیاسیی هاوڵاتیان لە پەرچەكرداریی سیاسی ئەوان جیا بكاتەوە. ئەمەش لەبەر ئەوەی لە بنەمادا، لە هاوڵاتیان بەدگومانە. بۆ نمونە لە ساڵانی ڕابردوودا، كاتێك قوتابیان و خوێندكارانی دەرەوەی ڕێكخراوی یەكێتی قوتابیان و خوێندكاران گرووپی خۆیان دروستدەكرد و چالاكییان دەنواند، دەسەڵاتی (سیاسی و ئەكادیمی) بۆ هەڵوێستوەرگرتن لە بەرامبەر ئەم دیاردەیەدا، پشتی بەو تەفسیرە دەبەست كە ئەو دوو ئۆرگانەی حیزب لەسەر ئەو قوتابیی و خوێندكارە سەربەخۆیانەی بەرز دەكردەوە. كێشەكە ڕێك لە جۆری ئەو تەفسیرەدا بوو، نەك لە خودی ناوەڕۆكی چالاكییەكاندا. لەبەر ئەوەی قوتابی و خوێندكارە سەربەخۆكان لەدەرەوەی هەردوو ئۆرگانی ڕەسمیی دەسەڵات بوون، ئەوە ئەم دوو ئۆرگانە چالاكیی ئەوانی تریان بە گێرەشێوێنانە بۆ دەسەڵات وەسف دەكرد، نەك وەك بەشداریی سیاسی. لەبەر ئەوە كاتێ‌ زانكۆكان و دەسەڵات هەڵوێستیان لەبەرامبەر قوتابیە سەربەخۆكان وەردەگرت (دەركردن، هەڕەشە، لێدان و سووكایەتیپێكردن و گرتنی كاتی)، هەڵوێستەكەیان زیاتر بۆ كەسانێ‌ شیاوتر بوو كە هەستاون بە "وەشاندنی گورزی سیاسیی" و كودەتا، نەك "بەشداریی سیاسیی". 

دەسەڵاتی كوردی كە خۆی لە پارتی و یەكێتیدا بەرجەستە دەكات، پێیانوایە هەر شتێ‌ لەم وڵاتەدا ڕووبدات گورزێكی سیاسییە و لەدژی ئەوان ئەنجام دەدرێ‌، لەكاتێكدا زۆر چالاكیی و بەشداریی سیاسی هەن، ناچنە چوارچێوەی ئەم تێگەیشتنە بەرتەسكەوە. بۆ نمونە كاتێ‌ شوفێرانی تەكسی داوای قەرەبووكردنەوەی ئەو زیانەی لە ئەنجامی جۆری كڕینی ژمارەی تەكسیەكانیانەوە لە كۆمپانیای جیهان، لێیانكەوتووە، دەكەن، ئەمە پەرچەكرداری سیاسی نیە و بەشداریی سیاسیە لە پێناوی گێڕانەوەی دادوەریدا. مادام ئەو داواكارییەی ئەوان، نەك هەر تەنیا پەیوەندیی نیە بە بەرژەوەندیی تایبەتی خۆیانەوە و لە كۆتاییدا پەیوەندیی هەیە بە عەدالەتەوە، ئەوە بەشدارییەكی گرنگیی سیاسیە.

زۆرینەی ساڵان لە پێش جەژنەكاندا نرخی كەلوپەل و خواردەمەنی لەلایەن فرۆشیارانەوە بەرز دەكرێنەوە و هاووڵاتیان دەنگیان بەرز دەكەنەوە. ئەم دەنگ بەرزكردنەوەیە هەرچەندێكیش بێت، هەروەك بەشدارییەكی سیاسی دەژمێردرێ‌، چونكە گووشارخستنە سەر دەوڵەتە بۆ ئەوەی نرخی كەلوپەلەكان جێگر بكات و لەو ڕێگەیەشەوە، ڕێبگرێ‌ لە هەر دەستێكی نادیار، كە بیەوێ‌ لە پێناوی دەستكەوت و قازانجی تایبەتدا، ئاڵۆزیی ئابووری لە كۆمەڵگادا دروستبكات.

پێوەرێك بۆ جیاكردنەوەی بەشداریی سیاسی لە ئاژاوەنانەوە و پشێوی، ئەوەیە كە بڕوانینە (ئامانج)ی ئەو چالاكییە سیاسییەی هاوڵاتیان پێیهەڵدەستن: هەتا ئامانجەكە بۆ وەرگرتنی ماف بێت، نابێت كۆڕەفتاری هاووڵاتیان بكرێتە پێوەر. ئەمەش لەبەر ئەوەی لۆژیكی مرۆڤ ڕێگەنادات كەسانێك داوای ماف بكەن بەبێ‌ ئەوەی ڕێگای ئەقڵانی نەگرنە بەر. لە پشت هەموو داواكارییەكەوە بۆ وەرگرتن و سەندنی ماف، پلانێكی ئەقڵانی هەیە، با ئەوانەی هەڵدەستن بەمكارەش نەتوانن خۆیان ئەمە ڕوونبكەنەوە. ئەو پلانە ئەقڵانیە، كە ئاشكراكەری سرووشتی مرۆڤە ئالێرەدایە: لە پشت هەموو داواكارییەكەوە بۆ ماف، هەستكردن و تێگەیشتن هەیە بەرامبەر نادادوەری و ستەمكاری و چەوساندنەوە. هەر ئەمەش خاڵی جیاكارەی مرۆڤە لە ئاژەڵا، كە ناتوانێ‌ هەست و تێگەیستنی بەرامبەر بە مافەكانی هەبێت. مرۆڤ بەوەی هەستەوەر و هۆشمەندە، دەتوانێ‌ دادوەری لە نادادوەری جیا بكاتەوە و ئەوە بخوازێ‌ و خەباتی بۆ بكات، كە نیەتی، بەڵام مافی بەدەستهێنانی هەیە.

بەڵام هاووڵاتیان لە كاتی بەكۆمەڵبوون و چالاكیی جەماوەریدا، ڕەفتارگەلێك لە خۆیان پیشاندەدەن، كە لە بارودۆخی ئاسایی و تەنیایی خۆیاندا بەوجۆرە هەڵسوكەوت ناكەن. بۆی هەیە باوكی شەهیدێك، یان ئەنفالكراوێك، لە ئاپۆرەی جەماوەردا جۆرێ‌ لە ڕەفتار بنوێنێ‌، كە لە خەڵوەتی تەنیایی باوكانەی خۆیدا هەرگیز ناچێتەوە سەریان. ئەو هاوڵاتیانەی لە (پیرەمەگروون) توڕەیی خۆیان بەوجۆرە دەربڕی، بەهیچ شێوەیەك نە ڕەفتارەكەیان تەعبیرە لە كەسایەتیان و نە ئەو نمونەیەش كە ئەوان پیشانیان دا، نوێنەرایەتی خەڵكی ناوچەكە بەگشتیی دەكات. ئەوەی پێویستە تێبینی بكرێت، بریتیە لە گوشاری ئاپۆرە بۆسەر دەروونی تاكەكەس و بەرهەمهێنانی كۆڕەفتاری ڕیزپەڕ و نائاسایی لەكاتی چالاكیی سیاسی و بەشداریی سیاسیدا..

بەڵام ئەگەر ئامانجەكەمان كردە پێوەر، دەتوانین لە كۆڕەفتاری ئاپۆرەیی جەماوەر تێبگەین. بەهۆی ئەمەشەوە دەست لە هەر جۆرە بەدگومانیەك لە ئاست چالاكیی سیاسی و بەشدارییەكی سیاسیانەی هاوڵاتیاندا هەڵبگرین و جیای بكەینەوە لە بیرۆكەی كودەتا و گورزوەشاندن و ئاژاوەگێڕی. گرنگە سەركردەی سیاسی و پسپۆڕەكانی، ڕاگەیاندنەكانی و وتەبێژانی ڕەسمی بتوانن، وشە و زاراوەی دروست بۆ وەسفی چالاكییە مەدەنی و بەشدارانی سیاسی وڵات بەكار بهێنن، چونكە ئەمە لە خاوكردنەوە و ئاراستەكردنی چالاكوانانی سیاسیدا بەرەو مەبەستەكەیان، یارمەتیدەر دەبێت و نابێتە هۆی گرژی و پشێوی زیاتر لە دوای ڕووداوی یەكەم. لەبەر ئەوە، سەركۆنەكردنی خەڵك، تەریقكردنەوەیان، بێڕێزیكردن بە ئازاریان و بچووككردنەوەی داخوازییەكانیان، جگە لە مۆبیلیزەكردنی ڕق و كینە و لادانی سیاسیی زیاتر، هیچیتر بەرهەم ناهێنێ‌. لەكاتێكدا، داننان بە مافی هاوڵاتیاندا و نرخدانان بۆ بەشداریی سیاسییان، ئەوان هاندەدات بۆ ئەوەی لە سنووری چالاكییەكی سیاسیی و بەشداربوونێكی سیاسیانە نەچنە دەرەوە. بە بڕوای من، ئەو مامەڵەیەی لەگەڵا بزووتنەوە جەماوەرییەكانی شوێنەكانی وەك كەلار، دەربەندیخان و دواجار پیرەمەگروون (لە مانگی 12ی 2009)دا، كراوە، بۆخۆی ڕۆڵا و كاریگەریی هەبووە لەوەی، خەڵكی چالاكی ئەو ناوچانە نەتوانن ئاراستە و ئامرازی گونجاو بۆ گەیشتن بە مەبەستەكانیان بدۆزنەوە. بۆیە زۆرینەی جاران بەشداریكردنی سیاسیانەی ئەوان، بۆتە قوربانیی بەدگومانیی پێشوەختیی دەسەڵات و ڕاگەیاندنەكانی و ئەمەش وایكردووە، ڕووداوی هاوشێوە بەرهەمبهێنرێنەوە، بەڵام ئەمجارەیان بە دەستپێشخەری جەماوەر نا، بەڵكو بە سوكایەتیپێكردن و بەكەمگرتنی دەسەڵات لە ئاست چالاكیە جەماوەرییەكاندا.

ئەمڕۆ لە هەرێمی كوردستاندا ترس لە بەشداریی سیاسیی لەلای هاوڵاتیان هەیە، ئەمەش نەك تەنیا لەبەر ئەوەی (شوێن)ی پێویست بۆ چالاكیە سیاسیەكان ئامادە نیە، یان (متمانە)ی خەڵك كەمە و ڕێگە بە خەڵك نادرێ‌ لەو شوێنانەدا كە (ڕەمزییەت)ی تایبەتیان بۆ پەیامی بەشدارانی سیاسیی هەیە، هەستن بە نواندنی چالاكیی سیاسی و بەشداریی سیاسیی بكەن. بەڵكو لەبەر ئەوەی بەدگومانییەكی زۆری دەسەڵات و بڕیاری پێشینەی زۆر هەن لەبەرامبەر هەر جۆرە چالاكییەكی سیاسیی هاووڵاتیاندا و لەوەش مەترسیدارتر ئەوەیە، كە هەردوو پارتی دەسەڵاتدار لەساڵانی زووتری شەڕی ناوخۆدا، ترسێكی جەماوەری زۆریان بەرهەمهێنانەوە كە بەشداریی سیاسی تیایدا یەكسانكراوە، بە لایەنگیری بۆ (ئێمە) و دووژمنایەتی (ئەوان)یتر. ئەم ترسە هێشتا لە ناخی هاووڵاتیانی ئێمەدا ماوە و كار بۆ سڕینەوەی نەكراوە، بگرە بە هۆی دەنگدانی ژمارەیەك لە هاووڵاتیانەوە بۆ لیستی گۆڕان و سزاكانی یەكێتی بۆیان، ئەو ترسە نوێكرایەوە، كە خۆی لە گرتن، دەركردن، مووچە بڕین، پلە و پایە سەندنەوە و بەركەناركردندا بینیەوە. سڕینەوەی ئەو ترسە هەنگاوێكی گرنگە بۆ دروستكردنی كەلتووری لێبووردەیی و هەڵكردن لەگەڵا جیاوازیدا، كە دیسانەوە پێویستییەكی گرنگیی پرۆسەی دیموكراتیزەبوونە و پێویستە پارتە سیاسییە دەسەڵاتدارەكان دەستپێشخەری بۆ بكەن.

 

ئەنجام: لێبووردەیی و لێكبووردن

دەسەڵات لە كوردستاندا بەهۆی پارە و زەبر و كۆنترۆڵی كۆمەڵگا و دروستكردنەوەی سیستەمی سیاسیی داخراوەوە، ناتوانێ‌ ئاییندەی خۆی دروستبكات. پێویستە پارتی و یەكێتی كە چارەنووسی خۆیان بەهۆی ڕێككەوتنی ستراتیژییەوە پێكەوە بەستۆتەوە، بۆ بەردەوامیی خۆیان لە كۆمەڵگایەكدا كە چەندین ئەزموونی بەرپەرچدانەوە و لادان و ڕووخاندنی ستەمكار و دەوڵەتی جەللادی هەیە، پشت بە هیچ كامێ‌ لەو میكانیزمانە نەبەستن كە پێشتر تاقییكراونەتەوە بۆ كۆنترۆڵكردنی كۆمەڵگای كوردستانی.  دەسەڵاتەكانیتری پێشوو لە كوردستاندا، هەر لەسەرەتای سەدەی بیستەم و حكومەتی مەلەكییەوە تا هاتنەسەركاری بەعسییەكان، هەم پارە و هەم زەبر و هەم سیستەمی سیاسیی داخراویان هەبووە، بەڵام نەیانتوانیوە بەهۆی درێژەدان بەو كەلتوورە تا ئەو شوێنەی ویستویانە، تا پیریی و بە میراتكردنی دەسەڵاتەكەیان بۆ نەوەكانی پاشخۆیان، بەردەوام بن. كاتێكیش ڕووبەڕووی ساتەوەختە شوومەكەیان بوونەتەوە، نە پارە، نە زەبر و نە دەوڵەتەكەیان بە فریایان نەكەوتوون. بۆیە نمونەی بەردەم ئەم دوو هێزە سیاسیەی كورد، هیچ یەكێ‌ لە نمونەكانی ناو مێژووی عێراق و كوردستان نییە و پێویستە دەسەڵاتی سیاسی بۆ داهاتووی خۆی بیر لەو كەلتوورە بكاتەوە كە لە مێژووی عێراق و سیستەمە سیاسییەكانی ئەم ناوچەیەدا دەگمەن بووە، یان هەر نەبووە.

لێبووردەیی، كرانەوە، شەفافییەت، خاكەڕایی، متمانە و لێكبووردن نامۆن بە كایەی سیاسیی ئێمە و پێویستن بۆ پتەوكردنی ئەو كایەیە، بە هەموو جیاوازییەكانی خۆیەوە، بەتایبەتی لە نێوان ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵاتدا. هەر یەك لەو زاراوانە دەوڵەمەندییەكی هزری  دەدەنە كایەی سیاسیی و یارمەتیی دەدەن كە شوناسیی ناوخۆی نوێبكاتەوە و پەیوەندیی خۆی بە شێوازێكی هاوچەرخانەتر لەگەڵا كۆمەڵگادا، دابمەزرێنێتەوە. ئەمكارە توانای بینین و تێگەیشتنێكی نوێ‌ لەسەر واقیعی كۆمەڵایەتی و سیاسیی دەداتە ئەكتەرانی سیاسی و لە ئەنجامیشدا خودی كایەكە نوێدەكاتەوە. لەم ڕوانگەیەوە پێویستە كایەی سیاسیی كوردی بایەخێكی زۆر بە كەلتووری لێبووردەیی بدات.

كەلتووری لێبووردەیی بە ئاستێكی ڕۆشنبیریی تاكەكەس لە كایەی سیاسیدا، پێناسە دەكەم، كە بڕوای بە بنەماكانی ئەم ڕۆشنبیرییە هەبێت و كاریان پێبكات(10)، بەتایبەتی لە پەیوەندیدا لەگەڵا ئۆپۆزسیۆن و بەشدارانی سیاسیی لە چین و توێژە جیاوازەكانی كۆمەڵگا.

بەبێ‌ كەلتوور و ڕۆشنبیریی لێبووردەیی، كایەی سیاسیی ئێمە ناتوانێ‌ جیاوازیی قەبووڵا بكات و هەر لەسەر حسابی ڕابردوو، هەڵوێستی خۆی لە ئۆپۆزسیۆن وەردەگرێ‌ و ئەمەش بۆی دەبێتە سەرئێشە و ململانێكان لە ئاستی ساردەوە دەگۆڕن بۆ ئاستی گەرم و بۆی هەیە بشگەنە پێكدادان.

لێبووردەیی وەك كەلتوور و ئاستێكی ڕۆشنبیری، لە بواری سیاسیدا هەڵوێستێكە پێویستە لە سەرەوە، دابەزێتە خوارەوە بۆناو بنەكەی جەماوەریی حیزبەكان، كە بێگومان كارێكی قورسترە لەوەی توندوتیژی لە سەرەوە دابەزێتە خوارەوە بۆناو بنكە جەماوەرییەكانی حیزب. ئەمەش لەبەر ئەوەی حیزبی كوردی لەمەی دواییاندا ئەزموونێكی زۆری هەیە و لەوەی یەكەمدا، واتە دابەزاندنی كەلتووری ئاشتەوایی و لێبووردەیی بۆ ناو جەماوەرەكەیان، ئەزموونیان زۆر كەمە.

بەڵام دۆخەكە بەتەواوی گۆڕاوە: كاریگەریی ڕاگەیاندن، بارودۆخی بە جیهانیبوون، بەرزبوونەوەی هوشیاری سیاسی، لەدەستنەدانی بەرژەوەندیی گەورەی حیزبی و پاراستنی دۆخی ئارام بۆ بەردەوامیی پڕۆژە بازرگانیە گەورەكانی حیزب و دەیان هۆكاری تر هەن، كە دەیسەلمێنن، كەلتووری ئاشتەوایی و ڕۆشنبیریی لێبووردەیی بوونەتە پێویستییەكی ناو كایەی سیاسیی كوردی.

ئەمڕۆ ئەم كایە سیاسیە، وێڕای گوشارە ناوچەییەكانی وەك ئێران، توركیا و عەرەبەكان و وێڕای مەترسیی گەورەبوونی هێزە توندڕەوە ئایینیەكان و بەچاوپۆشین لەوەی دۆست و هاوپەیمانی ستراتیژیمان نیە، پێویستییەكی زۆری بە هێشتنەوەی كەشێكی ئارامی سیاسیی هەیە و ئەمەش تەنیا بەهۆی لێبووردەیی سیاسیی و ڕێزگرتن لە جیاوازیی بیروبۆچوونی كەسان و لایەنیترەوە مەیسەر دەبێت. لەبەر ئەوە، هەرجۆرە هەنگاوێكی پارتی و یەكێتی لەدژی ڕۆشنبیریی لێبووردەیی، دەبێتە هۆی گرژی نانەوە و دواخستنی پرۆسەی لێكبووردن. لێرەوە پرۆسەی لێكبووردن بەو پرۆسە نێوان مرۆییە پێناسە دەكەین، كە تاكەكەسەكان لە هەڵسوكەوتیاندا دەبەستێتەوە بە ڕۆشنبیریی لێبووردەییانەوە(11). بەمجۆرەش ڕەفتاری تاكەكەس دەبێتە ڕەنگدانەوەی ئاستێكی ڕۆشنبیری، نەك پەرچەكردارێكی دەروونی كە هەموو جارێ‌ بەهۆی گەڕانەوەی وێنە مێژووییەكانەوە، لە ناخیدا، بەرامبەر لایەنەكانی تر و تاكەكەسەكانیتر دروستدەبێت.

لەم ڕوانگەیەوە، ڕەفتاری دەسەڵات بەرامبەر بازنەی ئۆپۆزسیۆنەكان، چ لەسەردەمی هەڵبژاردنەكان و چ پاشتر و چ لە ئێستاشدا، ڕەفتارێكی دابڕكارانە و نالێبووردانە بووە. ئەمەش بەر لەوەی زیان بە ئۆپۆزسیۆن بگەیەنێت، زیان بە خودی دەسەڵات دەگەیەنێت و لەبەرچاوی هاوڵاتیاندا دەیكاتە دەسەڵاتێكی نەویستراو. بۆیە پێویستە یەكێتی بچێتە ناوەندێكی هێمنانەتری پەیوەندییەوە لەگەڵا ئۆپۆزسیۆن، هەروەكچۆن پێویستیشە پارتی لە لایەنێكەوە كە چاودێری دۆخی یەكێتی و گۆڕان دەكات، ببێتە لایەنێك، كە گوشاری پۆزەتیڤ دەخاتە سەر یەكێتی بۆ ئەوەی گوتاری خۆی لەئاست ئۆپۆزسیۆندا بگۆڕێ‌، چونكە بەشێكی زۆری بەرژەوەندییەكانی خۆی دەكەونە مەترسییەوە. بە بڕوای من، لە كاتی ئێستادا ئەوەی یەكێتی دەیكات و ئەوەی پارتی لەلاوە تەماشای دەكات، هەردووكیان خۆراكبەخشینن بە دروستبوونی ئۆپۆزسیۆنێكی سەراپایی بازنە فراوان، كە لە ئێستادا لەبەر زۆر هۆكار، لە ژێر سێبەری بزووتنەوەی گۆڕاندا دەبینرێت. لەبەر ئەوە بە گۆڕینی ئەو گوتاری ڕووبەڕووبوونەوەیە و قەبووڵكردنی ئۆپۆزسیۆن، چ لە چوارچێوە گۆڕانییەكەیدا و چ لە بازنەكانی تری ئۆپۆزسیۆنی متبوودا، دەبێتە هۆی دروستبوونی كەشێكی ئارامتر تا ڕۆشنبیریی لێبووردەیی بتوانێ‌ تیایدا كرداری لێبووردووانە بەرهەمبهێنێ‌. واتە ئەو ڕۆشنبیرییە لە ئاستێكی تیۆرییەوە دابەزێتە ناو هەڵسوكەوتی تاكەكان و گرووپەكانەوە و ئەمەش دەبێتە ڕێگر لەبەردەم هەر كارێكی توندوتیژانە و ڕەفتار پشێوی جەماوەریدا، كە كۆمەڵگاكەمان، دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆن پێویستیان پێی نیە. چونكە فەزا دروستكردن بۆ هەر جۆرە توندوتیژییەك، دەریچەیەك بۆ هاتنەژوورەوەی دوژمنان و نەیاران دەكاتەوە و ئەو كاتەش پێویستە ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵات لە ئاست وەها مەترسییەكدا یەكدەنگ و یەك هەڵوێست بن.

 

 

 

پیرزین

27-12-2009 تا 2-1/2010

 

 

 

پەراوێز و سەرچاوەكان:

 

1-      لێرەدا مەبەستم ئەوەیە كە ئەگەرچی بۆی هەیە لە دۆخی كوردستاندا، مەسەلەی شار و ناوچەگەرایی و تەنانەت خێڵەكیشەوە، دۆخێكی سایكۆلۆژیی بۆ هەر یەك لە ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵات، لە وێنەی یەكێتی و گۆڕان و گۆڕان و پارتیدا، دروستكردبێت، بەڵام هیچكام لەوانە لەسەر مەسەلەی ئایین، مەزهەب، نەتەوە، ئەتنیك و جێندەر خۆیان لە ئەویتریان جیا نەكردۆتەوە و لە ئۆپۆزسیۆنبوون و دەسەڵاتمەندییاندا ئەو فاكتەرانە كاریگەرییان نییە.

2-       لەمبارەیەوە تەماشاكردنی ئەم دوو سەرچاوە گرنگ و كارێكی پڕ سوودە، كە تیایاندا پێویستی و هاوپەیمانی و ناكۆكیی گرووپەكان بەپێی كات و شوێن و بەرژەوەندیی و مەترسیی، بە دوورودرێژی باسیان لێوە كراوە:

-         لوئیس ا. كورزر: نـڤریه ی تقابل های اجتماعی. ت: دكتر عبدالرچا نواح، تهران: نشر رسش، (1384)، 2008، بە تایبەتی بەشی چوارەم و پێنجەم، صص: 131-166، 169-213.

-         دانلسون. ر. فورسایت: پویایی گروە. ت: د. جعفر نجفی زند، د. حسین پاشا شریفی. تهران: نشر دوران، (1380)، 2001، بەتایبەتی بەشی (13) ص: 499 و بەشی (14) ص: 547.

3-       لە باگراوندی ئەم بروڕایانەدا، بیر لە شیكردنەوەكانی فرۆید بۆ گرێیی ئۆدیب و خواستی كوشتنی باوك دەكەمەوە.

4-       ئەمە جگە لەوەی هەردوو لایان هاوخەبات بوون لە دژی دیكتاتۆریەت و ستەمكاری و لە ماوەی 18 ساڵی ڕابردووشدا پێكەوە لە دەسەڵاتدا بوون.

5- پێویستە خوێنەر لێرەدا تێزەكانی سۆسیۆلۆژی فەرەنسی، پیر بۆردیۆ لە كتێبی (جیاوازی)دا بهێنێتەوە بیری خۆی:

- Bourdieu، Pierre: "Distinksjonen -en sociologisk kritikk av dommekraften". Oslo: pax 1995.

6- بۆ ئەم بەشەی باسەكە، خوێنەر دەتوانێت بگەڕێتەوە سەر ئەم سەرچاوەیە:

- حسین بشیریە: عقل در سیاست. نشر نگاە معاصر، تهران: (1383)، 2004، بەتایبەتی وتاری "اپوزیسیون در نڤام های دمكراتیك و در رژیم های اقتدارگلب"، ص: 499-531.

7- ئەو ڕێكخراو و كەسایەتی و ڕۆشنبیرانە، دەتوانن بە سازدانی دیدار، ناوبژیكردن، خستنەڕووی پێشنیاری هێوركەرەوە، نووسینی وتار و بەیاننامە و لە كۆتاییشدا بەهۆی خۆپیشاندان و مانگرتنی هێمنانە، پەیامی خۆیان ڕابگەینن.

8- یەكێ‌ لە دەركەوتەكانی لەبەرچاوكەوتنی كۆمەڵگا و نامۆیی، بە تایبەتی لەلای گەنجان و لاوان، بریتیە لە سەرهەڵدانی دیاردەی كۆچ و جێهێشتنی بە كۆمەڵیانەی وڵات.

9- حسین بشیریە: عقل در سیاست. 2004، سەرچاوەی پێشوو، ل: 499 بەشیرییە دوو جۆر ئۆپۆزسیۆن لێكتر جیا دەكاتەوە، ئەوەیان لە دەروونی هەمان كایەی سیاسیدا ناكۆكە لەگەڵا دەسەڵات و بۆی هەیە دواجار دەسەڵات بەدەست بهێنێ‌، لەگەڵا ئەو جۆری ئۆپۆزسیۆنەی

10-  ڕێبوار سیوەیلی: "قەیرانی هووشیاریی لێبووردەیی لە كایەكانی كۆمەڵگای كوردیدا" لە ڕیبَوار س، هیوا حاجی، نەوزاد جەمال و ئەوانیتر: لێبووردەیی و فەلسەفە. پڕۆژەی هاوبەشی بەشی فەلسەفەی زانكۆی سەلاحەدین و دەزگای موكریانی، هەولێر، 2009، ل: 109-110

11- "لێكبووردن بریتیە لە چالاكی و ئاكتێكی كۆمەڵایەتی، كە تاكەكەسی هووشیار پێی هەڵدەستێت لە پێناوی فراوانكردنی بیروڕای لێبووردەیی لەكایە كۆمەڵایەتیەكاندا"، بێگومان دەبێ‌ ئەوەش زیاد بكەین و بڵێین: هووشیاری تاكەكەس كە هەڵدەستێ‌ بە كردەی لێكبووردن، هووشیارییە بە ڕۆشنبیریی لێبووردەیی و هەر تەنیاش لێبووردەیی لە كایەی كۆمەڵایەتیدا فراوان ناكات، بەڵكو كایەی سیاسیش پڕ تەحەموولتر دەك

 
رۆشنگەری
وتار‌و بۆچوون

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت

سەعید کاکەیی

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین

مەریوان عەلی

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون

هەردی عەلی

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا...

ئاسۆ ئه‌مین

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی

سه‌وسه‌ن هیرانی

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە

سەعید کاکەیی

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز

مه‌ریوان عه‌لی

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌

سه‌لام مارف

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت

سه‌لام مارف

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری

بێستون محمو‌د

 
رؤشنطةرى

C 2010 All right reserved, roshngari.com