head

 

 

 

ئۆپۆزسیۆن‌و دەسەڵات

 

 

 

سەوسەن ئەبووبەكر

 پێشەكی:

هەموو دەم رووبەڕوو بوونەوەیەك  هەیە لە نێوان ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵاتدا، ئەم رووبەڕووبوونەوەش  لەسەر بنەمای بە دەستەوە گرتنی دەسەڵات یان لەسەر بنەمای بەرژوەندی تاك و گرووپە تایبەتەكان، یان لەسەر بنەمای ئایدۆلۆژییە. لە لایەكەوە دەسەڵات هەوڵی ئەوەیە خۆی لەسەر تەختی دەسەڵات بمێنێتەوەو هەموو رێگایەكی یاسایی و نایاسایی ، بە پێی پێناسەی دەسەڵات ، دەگرێتەبەر بۆ ئەم كارە، لە لایەكی ترەوە ئۆپۆزسیۆن هەوڵی ئەوەیە بە یەكێك لەو رێگایانەی كە لە خوارەوە باسی لێ دەگرێ، ئایدیا و بۆچوونی خۆی جێ بخات یان جێ بە دەسەڵات لێژ بكات. لە لایەكەوە دەسەڵاتی وەك "خودانی هێز" باسی لێدەكرێ‌ و لە لایەكیترەوە ئۆپۆزسیۆن وەك چاودێر و ئەڵترناتیڤی دەسەڵات. كە باسیش لە هێز دەكرێ مەبەست هێزی ماددی، سەربازی، ئیداریو.... هتد، كە پتەوكەرەوەی بونیادی دەسەڵاتن. ئەم وتارە هەوڵی ئەوەیە باس لە جۆرەكانی ئەم رووبەڕوو بوونەوە بكات، لە هەمانكاتیشدا بە باسكردن لەسەرجەم فۆڕمەكانی ئۆپۆزسیۆن دەیەوێ‌ پێناسەیەكی روون و گەش لە ئۆپۆزسیۆن بدات بە دەستەوە.

 

پێناسەی ئۆپۆزسیۆن:

ئۆپۆزسیۆن حیزب و گرووپێكی سیاسی رێكخراوە كە دژ بە حكومەتی دەسەڵاتدارەو لە ژێر چەتری یاسادا رەخنە لە دەسەڵات دەگرێ‌، ئەگەر بتوانێ‌ زۆربەی دەنگەكانی خەڵك لە هەڵبژاردنی ئازاد دا بە دەستبێنێت هێزی سیاسی و ئیدارەی وڵات دەگرێتە دەست. بە مانایەكی بەربڵاوتر دەتوانین بڵێین، ئۆپۆزسیۆن بریتییە لە هەوڵ و چالاكی یەكەكان، رێكخراوەكان و گرووپەكان بە مەبەستی گەیشتن بە ئامانجێك كە وەك ئایدیای خۆیان هەڵیانبژاردوە ، دژ بە ئامانجی دەسەڵاتـدارانی هاوچەرخی سیاسی، كۆمەڵایەتی و ئابووری. لە مانای قەتیس كراوەدا ئۆپۆزسیۆن وشەیەكی بۆ حیزب و گرووپەكان بە كار دەبرێ‌ لە سیستەمی پەرلەمانی –حكومەتی دا كە پەرلەمان لەسەرووی هەمووانەوەیە، لێرەدا تەنها یاسا بە رەسمی دەناسرێ‌ ، لەو پەرلەمانەدا ئۆپۆزسیۆنەكان گرووپێك ساز دەدەن كە سەر بە حكومەت نین و پشتیوانی لێ ناكەن، بەڵام ئەو شتەی كە هەم دەوڵەت و هەم ئۆپۆزسیۆن دەبێ لە بەرچاوی بگرن، پێویستی ملكەچ بوونە بە یاسا، لە راستییدا چ حكومەت و چ ئۆپۆزسیۆن دەبێ پابەند و وەفادار بن بە یاسا. بەڵام یەكێك لە كاركردەكانی ئۆپۆزسیۆن پەروەردە كردنی حەقیقەتە. لە بەر ئەوەی بە بەشداریكردن لە وتووێژ و مشت و مڕەكانی ناو پەرلەمان لە هەلومەرج و دۆخێكی دیاریكراوەدا، چاودێری كاروباری حكومەت دەكات و بیڕوڕای گشتی لە كاروباری حكومەت ئاگادار دەكاتەوە. كەوایە ئەو شتەی گرنگە ئەركی هەستیار و گرنگی ئۆپۆزسیۆنە كە هەڵبژاردنێكی تر دەخاتە بەردەم ئەو خەڵكەوەی كە دەیانەوێ‌ لە هەڵبژاردنەكاندا بەشداری بكەن. هەر بۆیە ئۆپۆزسیۆن بە حكومەتی داهاتووش ناوی لێدەبرێت. كەوایە بە مەبەستی پتەوكردنی ئایدیا و بۆچوونەكانی خۆی دەبێت هەڵگری كۆمەڵێك بیرو بۆچوونی و فیكرەی ئایدیالیستی بێت و لە لایەكی ترەوە پێویستە بە روانگەیەكی رئالیستییەوە بە شێوەیەك رەخنەگری دۆخی هەبوو بێت كە بتوانێ‌ رێگا و شێوەی گەیشتن بە ئایدیالیزمی باوەڕەكانی لەو رئالیستییەوە بە ئامانج بگات .

 

زەمینە و بەستێنەكانی سەرهەڵدانی ئۆپۆزسیۆن:

لەو وڵاتە دیموكراتەكاندا كە سیستەمی دیموكراسی پەرلەمانی پێڕەو دەكرێ‌، ئۆپۆزسیۆنە یاساییەكان رەنگە بە هۆكاری جیاوازی وەك رێكخستن ، ئایدۆلۆژیا و پێگەی كۆمەڵایەتی شكڵ بگرن و شكڵ گرتنی جیاوازیان هەبێت. ئۆپۆزسیۆن لە وڵاتە جیاوازەكاندا تا ئێستا بە سێ شێوەی دیار دەركەوتووە:

1-  Competitive-Opposition (ئۆپۆزسیۆنی جێنشین) كە لەگەڵ بەرنامەو گەڵاڵەو شێوەی كاركردنی حكومەتدا ناتەبایە و سنوورێكی دیاركراوی هەیە لەگەڵ حكومەت و زۆربەی جار ئامادە نییە هاوكاری حكومەت بكات و لە هەمانكاتدا بە پێشكەشكردنی گەڵاڵەی سیاسی و روانگە جیاوازەكانی، خۆی وەك ئەڵترناتیڤی داهاتووی حكومەت و دەسەڵات دەناسێنێت. ئەم جۆرە ئۆپۆزسیۆنە بە ئەركی خۆی دەزانێ‌ پەردە لەسەر سیاسەتەكانی حكومەتی دەسەڵاتدار دابماڵێ، هەڵە سیاسییە ناوخۆیی و دەرەكییەكانی بخاتە بەر باس .

2-  Cooperative-Opposition:  (ئۆپۆزسیۆنی هاوتەریب) ئەم جۆرە ئۆپۆزسیۆنە هەوڵی ئەوەیە روانگەو بەرنامە سیاسی، ئابووری، كۆمەڵایەتی و كلتوورییەكانی خۆی لە چوارچێوەی دەسەڵاتدا جێ بخات ، بۆ ئەوەی هاوكاری دەوڵەت بكات لە گەشەی یاسا و شكڵ گرتنی گەڵاڵە بنەماییەكانی دەوڵەتدا، بەمشێوەیەش بەرژوەندی خۆی بە دەستبێنێت. بەم شێوەیە ئەم جۆرە ئۆپۆزسیۆنە هەوڵی ئەوەیە لانیكەم بەشێك لە خواستەكانی خۆی لە چوارچێوەی حكومەتدا جێ بخات. ئەم جۆرە ئۆپۆزسیۆنە باوەڕیان بە دەسەڵاتی زاڵ هەیە و پێبەندن بە بنەما سەرەكییەكانی حكومەتەوە.   لەم جۆرە ئۆپۆزسیۆنە بۆ وێنە دەكرێ‌ ئاماژە بە ریفۆرم خوازانی ئێران بكرێ‌ لە دووی جۆزەردانی 1376 (1997)، بە رێبەرایەتی خاتەمی، كە بە تەواوی كۆك بوون لەگەڵ سیستەمی فیكری كۆماری ئیسلامی، خاتەمی و هاوبیرانی تەنها دژ بە جۆری بەڕێوەبردن بوون. كە زۆر كەس لەسەر ئەو باوەڕەن خاتەمی تەمەنی كۆماری ئیسلامی درێژتر كردەوە.

3-  فۆڕمی تێكەڵ (Mischformen – Opposition) : ئەوەی تا ئێستا ئەزموون كراوە ئاوێتەیەكە لە دوو شێوەی سەرەوە لە یەك كاتدا. بەو مانایەی ئۆپۆزسیۆن لە پەرلەمان رەوشنگەری دەكات لەسەر سیاسەتەكانی دەسەڵات و رەخنە لە سیاسەتەكانی دەگرێت. لە لایەكی ترەوە هەوڵی ئەوەیە بەرنامە و پڕۆگرامی تایبەتی خۆی یان چێنێكی تایبەت كە ئەو نوێنەرایەتی دەكات، لە یاسای ئەو وڵاتەدا جێ بخات.

4-  ئۆپۆزسیۆنی دەرەوەی پەرلەمان: Opposition  out of parliament:    بەو جۆرە ئۆپۆزسیۆن و گرووپ و حیزبانە دەوترێ‌ كە بە هۆكاری جیاواز نەیانتوانیوە بڕۆنە پەرلەمان، یان بۆ ماوەیەكی دیاریكراو ئامادە نییە بە كۆمەڵێك هۆكاری جیاواز لە پەرلەماندا بەشدار بكات، بەڵام بە هەر شێوەیەك دژ بە سیاسەتەكانی دەسەڵاتە. ئەم جۆرە ئۆپۆزسیۆنە لە دەرەوەی پەرلەمانەوە هەر درێژە بە كاری سیاسی خۆی دەدات.

5-  ئۆپۆزیسیونی پەرلەمانی (Parliamentary - Opposition) ئەم جۆرە ئۆپۆزسیۆنە ئامانجی سیاسی و شوێنی كاركردنی خۆیان تەنها لە سیستەمی پەرلەمانیدا دەبیننەوە. سیستەمی پەرلەمانی لە روانگەی ماركسیستییەوە، ئۆرگانێكی بۆرژواییە و ماركسیییەكان باوەڕیان بە سیستەمی پەرلەمانی نییە. لە بری سیستەمی پەرلەمانی ماركسییەكان باوەڕیان بە سیستەمی شوورایی، یان فۆڕمی حكومەتی شوورایی هەیە دوای ئەوەی دەسەڵات زاڵیان رووخاند كە نوێنەرایەتی چینی بۆرژوا دەكات. زۆربەی زۆری بزووتنەوە رزگاریخوازەكان و بزووتنەوە چینایەتییەكان لەم جۆرە ئۆپۆزسیۆنەن. فەلسەفەی سیاسی و روانگەی ئانارشیزم دژ بە رێكخستنی ئۆرگانی حكومەت و پەرلەمان و سیتەمی پەرلەمانییە. "پرۆدۆن" ئابووریناس و كۆمەڵناسی فەڕەنسی، كە بە دامەزرێنەری فەلسەفەی ئانارشیزم دەزانرێ‌، لەسەر ئەو باوەڕەیە حكومەت و پەرلەمانەكەی شوێنی كۆبوونەوەی ناكۆكییە چینایەتییەكانە، كەوایە پەرلەمان سەرچاوەی هەموو كێشە كۆمەڵایەتییەكانە.

6-  ئۆپۆزسیۆنی بونیادی (Fundamental–Opposition) كە بە ئۆپۆزسیۆنی رادێكاڵ یان هەندێ‌ جار بە ئۆپۆزسیۆنی شۆِشگێڕیش ناویان لێ دەبرێ‌،  بەو جۆرە ئۆپۆزسیۆنانە دەوترێ‌ كە لەگەڵ گشتییەتی سیستەمی سیاسیدا ناكۆكن ،ئەم جۆرە ئۆپۆزسیۆنانە خوازیاری نەمانی سیستەمی دەسەڵاتدارین بە قەوارەو ئەندێشەو بۆچوونییەوە.

لەم جۆرە وڵاتانەدا بە هۆی هۆكارگەلێكی جیاوازی وەك رێكخستن، ئایدۆلۆژیا، پێگەی كۆمەڵایەتی و بونیادی ئابووری و كۆمەڵایەتییەوە شێوەی جیاوازی ئۆپۆزسیۆن سەر هەڵدەدا.

بەڵام پرسیاری سەرەكی ئەمەیە بۆچی لەم جۆرە وڵاتانەدا ئۆپۆزسیۆنی یاسایی دیاردەیەكە كە زۆر دەگمەن دەبێ بە شتێكی باو و ئۆپۆزسیۆنێكە هەر كات ئەگەری تێكشكان و هەڵوەشاندنەوەی هەیە؟ كە باس لە وەها كێشەیەك دەكەین دەكرێ‌ باس لەوە بكەین گەورەترین هۆكاری بەردەم سەرگرتنی ئۆپۆزسیۆنی یاسایی لە وەها وڵاتێكدا دەگەڕێتەوە بۆ بونیادی هێز و كلتووری سیاسی. پێوەندییەكی پتەو هەیە لە نێوان بونیادی دەسەڵات و درووست بوونی ئۆپۆزسیۆندا. لەو وڵاتانەدا كە خاوەن سیستەمی پەرلەمانین، ئەگەری سەرهەڵدانی ئۆپۆزسیۆنی یاسایی زیاترە. بەڵام سیستەمی پەرلەمانی خۆی لە بەستێنی گونجاوی مێژوویی و ئایدۆلۆژیاییدا درووست بووە. ئەو هۆكارانەی بەر بە سەرهەڵدانی دیمكراسی دەگرن، بە دڵنیاییەوە بەر بە سەرهەڵدانی ئۆپۆزسیۆنی یاسایی دەگرن.

سەرهەڵدان و قبووڵ كردنی ئۆپۆزسیۆن لە جۆری  دابەش بوونی هێزەوە سەرچاوە دەگرێ‌، هەركات گۆڕان لە بونیادی دەسەڵاتی سیاسی و جۆری دابەش بوونی هێزدا روو نەدات، ئۆپۆزسیۆن شكڵ ناگرێت. بەڵام بونیادی هێزی سیاسی دیموكراسی كاتێك ساز دەبێت كە هەلومەرجی فیكری و كلتووری گونجاو رەخساو و ئامادە بێت. كەوایە ململانێ و بەشداری سیاسی وەك بەستێنی گەشەكردنی ئۆپۆزسیۆنی یاسایی گرێدراوەتەوە بە رادەی كونتڕۆَڵی حكومەت بەسەر سەرچاوەكانی هێزدا.

سەرچاوەكانی هێز دوو جۆرن. یەكەم سەرچاوە توندووتیژ یان سیاسییەكان و ئەویتر سەرچاوە ناتوندووتیژەكان وەك سەرچاوە ماڵی، كەرەسەكانی پێوەندی گرتنی و سیستەمی ئامووزش و فێركاری . زیاتر بوونی كونتڕۆڵی حكومەت بەسەر ئەم سەرچاوە جیاوازانەدا ئەگەری پێشبڕكێی سیاسی نێوان هێزە جیاوازەكان كەم دەكاتەوە. بە مانایەكیتر ئەگەر سەرچاوەكانی هێز لە لایەن حكومەت و حیزبی دەسەڵاتداراوە مۆنۆپۆل بكرێت، كەمتر ئەگەری سەرهەڵدانی ئۆپۆزسیۆنی ئەكتیڤ هەیە. لە باری مێژووییەوە كونتڕوڵی سەنتراڵی ئامراز و كەرەسە ئیداری و سەربازییەكان دەورێكی سەرەكیان بووە لەسەرهەڵدانی دەوڵەتە مۆدێرنەكاندا، هەر بۆیە دەوڵەتی مۆدێڕن سەرەتا وەك دەوڵەتی رەها دەردەكەوێ‌. ململانێ‌ لەسەر كونتڕۆڵی كەرەسەكانی ئیدارەی كۆمەڵگا یەكێك لەو كێشە گرینگانەیە كە لە رەوتی گەشەی دەوڵەتی مۆدێرندا باسی لێوە دەكرێت. ئەوەی كە سەرەتا سەرچاوەكانی هێزی سەنتراڵ بێت و  دواتر هەوڵ بدرێ‌ بۆ دامەزرانی سیستەمی بەشداریكردن و ململانێی سیاسی یان بە پێچەوانەوە سەرەتا بیرۆكەی ململانێی ئایدلۆژیك و نەیاری یاسایی جێ بگرێت و دواتر سەرچاوەكانی سەنتراڵ بكرێن، لە چارەنووسی دیمۆكراسی و بە تایبەت سەرهەڵدانی ئۆپۆزسیۆنی یاساییدا دەوری سەرەكی هەیە. ئایدۆلۆژیای رەهاخواز، هەم لە كلتووری نەریتیدا هەیە و هەم بە شێوەیەكی ئاڵۆز بەرهەمی سەرەتای چاخی مۆدێرنیتییە. بە تایبەت لە سەدەی بیستەمدا، لەگەڵ گەورەبوونەوەی كۆمەڵگاكان، هەست بە مەترسی كرا لە بەرامبەر مۆدێڕنیزمدا ، كە بوو بە هۆی رووخانی یەكگرتوویی كۆمەڵگای نەریتی  و نەمانی ئەمنیەتی كۆن، كە ئەمە بەستێنی بۆ گەشەی ئایدۆلۆژیای تۆتالیتار ئامادە دەكرد. ئایدۆلۆژیا و كلتووری نەریتی كە هێز بە شتێكی پیرۆز دەزانێت، كە پێویستە ملكەچی بین، لەمپەرە لە بەردەم گەشەی بیرو بۆچوونی نەیار و ململانێی سیاسیدا و ململانێی و مشت ومڕی گرووپەكان بە هێمای نەخۆشی كۆمەڵگا دەزانێت. وەها روانگەیەك بەر بە سەرهەڵدانی بیروبۆچوونی جیاواز و ململانێ دەگرێت.

بەڵام هەندێ‌جار چینی دەسەڵاتدار بێ ئەوەی گۆڕانێكی بنەڕەتی لە روانگەو بۆچوونیدا رووبدات، دەكەوێتە ژێر كاریگەری سەردەم و هەلومەرجەوەو بەرەبەرە دەگۆڕدرێ‌و گرووپی نەیار قبووڵ دەكات، هەر چەند نموونەی ئەم چەشنە حكومەتانە كەمن،، بەڵام لە مێژووی سیاسی دونیادا بووە حكومەتەكان گۆڕانیان بە سەر هاتووەو روانگەیەكی نوێیان هەڵبژاردوە و ئەم گۆڕانی روانگەیە بووە بە هۆی ئەوەی بەرامبەر بە نەیاران نەرم و نیان بن. دەكرێ‌ بە گشتی دوو هۆكاری سەرەكی ناو ببەین بۆ گۆڕانی روانگەی حكومەتەكان لە تەواوكردنی ئەو بابەتەدا كە باسمان كرد.

1-هۆكاری ناوخۆیی

2- هۆكاری دەرەكی

چوونە سەرەوەی ئاستی تێگەیشتنی جەماوەر و دەرك كردن بە نابەرابەری و هەڵاواردنەكان، گەیشتن بەو قەناعەتەی كە ئەم جۆرە دەسەڵاتدارییە تەحەمول ناكرێ‌ و دەبێ بگۆڕدرێ‌، لەگەڵ ئەمەش بیستنی ئەم دەنگی ناڕەزایەتییە لە لایەن دەسەڵات و حكومەتی دەسەڵاتدارەوە، یەكێك لەو هۆكارانەیە كە حكومەت بەو قەناعەتە دەگات پێویستە شێوەی دەسەڵاتدارێتی خۆی بگۆڕێت. گرامشی ئەم شتە بە هەژمونی خەڵك ناو دەبات. بە واتایەكیتر هەژمونی خەڵك و پرسی هەژمونی هۆكارێكی سەرەكین بەوەی دەسەڵات ناچار بێت بە خۆیدا بێتەوە.

هۆكاری دەرەكیش هۆكارێكیتری گۆڕانی ئەندێشەیە لە بیرو بۆچوونی دەسەڵاتدا. بەرلەمە باسمان لەوە كرد سەردەم هۆكارێكە بۆ گۆڕانی دەسەڵات. رەنگە بكرێت ئەم سەردەمە بە هۆكاری دەرەكیش لێك بدرێتەوە. زۆرجار گوشارە دەرەكییەكان ئەو هۆكارەن كە حكومەت ناچار دەكەن لە چەقبەستوویی بێتە دەر. بە تایبەت ئەگەر ئەو گوشارانە لە لایەن رێكخراو و ناوەندە جیهانی و باوەڕ پێكراوەكان، یان لە لایەن هیزە گەورەكانەوە بێت. دەشكرێ‌ هەندێكجار ئەم گۆڕانە گۆڕانێكی كاتی بێت یان گۆڕانێكی هەمیشەیی بێت. بۆ نموونە لە دەیەی 1960 لە ئێران، دوای سەردانی جیمی كارتەر بۆ ئێران، كرانەوەیەكی كاتی لە ئێران روویداو دەوڵەت تا رادەیەك نەرم و نیانتر بوو بەرامبەر بە دەنگی نەیار. هەرچەند ئەم كرانەوەیە شتێكی كارتۆنی بوو و لە ناو سیاسییەكاندا بە "جیمی كراسی" ناوی دەكردبوو، بەڵام بۆ سەردەمانێك ئەمە كرانەوەیەك بوو، ئەم كرانەوەیە كرانەوەیەك نەبوو لە بیركردنەوەی دەسەڵاتداراندا، بەڵكو كرانەوەیەك بوو بە خواستی لایەنێك كە هاوپەیمانی دەسەڵاتی پەهلەوییەكان بوو، كە ئەویش ئەمریكا بوو.

لە راسیتییدا بەشداری كردن و ململانێی سیاسی لە دیموكراسییەكاندا قەرزداری خەباتی سیاسی هێزە جیاوازە كۆمەڵایەتییەكانە. لە راستییدا ململانێی و بەشداری سیاسی و بیرۆكەی ئۆپۆزسیۆنی یاسایی لە هەموو شوێنێك بەسەر چینی دەسەڵات و دەسەڵاتداراندا سەپێنراوە. لە هەر كوێ‌ گرووپە نەیارەكان توانای ئەوەیان بووە دژ بە حكومەت خەبات بكەن، ئەگەری ئەوەی لە لایەن دەسەڵاتەوە وەك ئۆپۆزسیۆن وەربگیردرێن زۆرتر بووە. بەم شێوەیە خەباتە كۆمەڵایەتییەكان بێگومان هۆكارێكی گرنگن لە گۆڕانی ئایدۆلۆژیا و روانگەی گرووپە دەسەڵاتدارەكان.

لەو كۆمەڵگایانەی كە فاكتەرەكانی پاراستنی مافی مرۆڤ، مافی شارۆمەندی، مافی تاكەكەسی (Individualism) و مافی سرووشتی، مافی كۆمەڵایەتی، هەڵبژاردنی ئازاد، دابەش بوونی ئاسۆیی و ستوونی هێزی سیاسی دەوڵەت، سیستەمی كلتووری پلۆرالیستی و فرە حیزبی و رێكخراوەكان، سیستەمی حقوقی سەربەخۆ، كۆمەڵێك مافی تر وەك ئەوەی كە دەوڵەت دەبێ بەرامبەر بە شارۆمەندان وەڵامدەرەوە بێت، دەكرێ‌ بە بناغەی سیستەمی دیمۆكراتیك، ئۆپۆزسیۆن لەگەڵ ئەوەی ئیزنی چالاكییان هەیە، بەڵكو بوونیان و تەنانەت بونیادنان و رەخنەگرتن و چالاكی بێمەرجیان، بەشێكی گرنگ و جیانەكراوە لە هەیكەلی دیمۆكراسییە، ئەو كاتەی كە ئۆپۆزسیۆنی سیاسی بە شێوەیەكی یاسایی و لە هەمانكاتیشدا ئۆبژەكتیڤ بوونیان هەیە دیمۆكراسی مانای هەیە.

ئۆپۆزسیۆنی چاودێر كە لە لایەن شارۆمەندانەوە هەڵبژێردراوە و لە پەرلەماندایە دروستی و راستییەكان دەبینی، لە هاوسەنگییەكان دەگات، كەموكووڕی و هەروەها سیاسەتە نەگونجاوەكانی حكومەت دەبینێ‌ و جاڕیان دەدات. لە راستییدا ئۆپۆزسیۆن پاسەوانی بەڕێوەبردنی درووستی یاسای دیموكراتیك و یاسا ناسراوە مرۆییە نێونەتەوەییەكانیترە لە پەرلەمان، ئۆپۆزسیۆن وەكیل و زمانحاڵی راستەوخۆی شارۆمەندانی ناڕازی و كەمایەتییەكان و نوێنەری بیرجیاوازانە. ئۆپۆزسیۆن بە گەڵاڵەی وردی سیاسی، زۆرجار لە ماوەیەكی كورتدا نەتەوەو میلەتێك سەدەیەك دەباتە پێش. هەندێكجاریش بە بەشداریكردن لە دامەزرانی دەسەڵاتێكدا، سەرجەم بونیادە دامەزراو بەكەڵكەكان دەڕووخێنی و بە شێوەیەكی خودوشیار و لە رووی ئاگاهی و زانینەوە یان لە رووی نەزانینەوە دەبێ بە هۆی پچڕانی پێوەندییە كلتوورییەكانی دانیشتوانی كۆمەڵگایەك لەگەڵ كلتووری خۆیاندا و لە راستییدا دەبێ بە هۆی پاشەكشەی ئەو وڵاتە، رەنگە ئەو پاشەكشە پاشەكشەیەكی 1400 ساڵی بێت .

 

ئۆپۆزسیۆن و وەفادار بوون:

یەكێك لەو باسانەی هەموو دەم باسی لێ دەكرێ‌، وەفاداربوونی ئۆپۆزسیۆنەوە بەو دروشمانەی كە لەسەردەمی ئۆپۆزسیۆن بوونیدا دەیدات، بە تایبەت ئەگەر هات و ئۆپۆزسیۆن وەك ئۆپۆزسیۆنێكی ئەڵترناتیڤ دەركەوت و لە دواڕۆژدا بە دەسەڵات گەیشت. ئۆپۆزسیۆن ئەو كاتەی ئۆپۆزسیۆنن، لانیكەم لە روانگەی كۆمەڵێك خەڵكەوە هەڵگری كۆمەڵێك حەقیقەتن. گرنگ ئەوەیە ئەگەر هات و  ئەم ئۆپۆزسیۆنە لەسەر ئەم بنەمای حەقیقەتە بە دەسەڵات گەیشت ، واتە زۆربەی خەڵك ئەم حەقیقەتەیان بینی تا چەند لەسەر خواستەكانی سوور دەبێت، چ میكانیزمێك دەگرێتەبەر بۆ بە كردە دەرهێنانی ئەو دروشمانەی كە هەڵیگرتووە. لێرەدا یەك خاڵ هەیە كە پێویستە لە بەرچاو بگیردرێ ئەویش ئەوەیە ئۆپۆزسیۆن لە سیستەمی پەرلەمانیدا دەبی واقیع بین بن. بە لە بەرچاو گرتنی واقیعی كۆمەڵگا، دروشمی گونجاو بدەن. لە ئەگەری واقیع بوون نەبوونیان لەگەڵ ئەوەی تووشی شكست دەبن لە دەوری داهاتووی كۆمەڵگادا، كۆمەڵگاش تووشی یەئس و نائومێدییەكی گەورە دەكەن. لە هەمانكاتیشدا بیانوو ئەدەن بە دەست دەسەڵات و سیستەمی دەسەڵاتەوە بە كۆمەڵێك بیانوو كە رەنگە تا ئاستی پیرۆز كردنی لایەن و حیزب و گرووپەكەیان بێت، دەست بداتە سەركوتی جەماوەر، چۆن لێرەدا ئەو خۆی بە تاقە سوار و بەدیهێنەری راستەقینەی خەونەكانی خەڵك دەزانێ‌.

 
رۆشنگەری
وتار‌و بۆچوون

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت

سەعید کاکەیی

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین

مەریوان عەلی

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون

هەردی عەلی

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا...

ئاسۆ ئه‌مین

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی

سه‌وسه‌ن هیرانی

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە

سەعید کاکەیی

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز

مه‌ریوان عه‌لی

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌

سه‌لام مارف

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت

سه‌لام مارف

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری

بێستون محمو‌د

 
رؤشنطةرى

C 2010 All right reserved, roshngari.com