head

 

 

 

جاك دێریداو قەببالای یەهودی

 

 

 

سەروەر پێنجوێنی

 I

دێریدا و بونیادشكێنی

جاك دێریدا (درێدا) Jacques Derrida (1930 ـ 2004)، كە فەیلەسوفێكی فەڕەنسایی ـ بە بنەڕەت ـ یەهودیی لەدایكبوی جەزائیرە، ناودارترین فەیلەسوفی ئەم قۆناغەی فەلسەفەی ئەوروپاییە، و بە مردنی (8/10/2004) ئێستە گۆڕەپانەكەی بەتەواوی بۆ هابێرماس چۆڵا كردوە. دێریدا لە شەستەكانی سەدەی رابردوەوە ستراتیجییەكی مەعریفیی پەرەپێداوە بە ناوی (بونیادشكێنی) «تفكیك» Deconstruction (بە فەڕەنسی: Déconstruction)، كە كاریگەریی لە گەلێك بواردا بەجێهێشتوە، وەكو دەرونناسی و تیۆریای ئەدەبی و زمانناسی و كۆمەڵناسی و ئەنترۆپۆلۆجیا و فێمینیزم. فرمانی ئەم بونیادشكێنیە ملكەچكردنی داب‌ونەریت و كەلەپوری فەلسەفیی خۆرئاواییە بۆ رەخنەیەكی ریشەیی، ئەوەش بە دەرخستن و پاشان روخاندنی ئەو جوت (دوالیزم) ـە بەرامبەریەكانەی كە شێوازی بیركردنەوە ملكەچی خۆیان دەكەن و تایبەتمەندییەكی بیركردنەوەی ئەوروپایین، بەمەش دێریدا ئەو پۆلێنكردنانەی تێك شكاند كە هەمیشە ئامڕازی دەستی بیری ئەوروپایی بون.. هەروەها بە رەتكردنەوەی گریمانەكانی بونیادگەرایی دەربارەی پەیوەندیی نێوان زمان و واتا و نێوان دەق و جیهانی بابەتی و، بە دوپاتكردنەوەی ئاڵۆزی و ناڕۆشنی و دژیەكیی واتا، بەمەش دێریدا بونی بونیادێكی چەسپاو و واتایەكی دیاریكراوی لە دەقدا رەتكردەوە، ئەمەش بەو پێیەی كە توانای زمان لە دەرخستنی تەواوەتیی مەبەستی دانەردا كورت دەهێنێت و كولتوری خوێنەری دەقیش لە خوێندنەوەدا رۆڵا دەبینێت و بەمەش چەندین خوێندنەوەی جیاواز پێك دێت كە وەكو یەك رەوایەتییان هەیە.. ئینجا لێرەوە دێریدا ئەو میتۆدانەی رەتكردەوە كە دەیانەوێت بنەمایەكی چەسپاو دابنێن بۆ دیاریكردنی واتای دەق، و (پەرت‌وبڵاوبونەوەی واتا) ی دوپاتكردەوە، بۆ ئەمەش بونیادشكێنی بەسەر دەقدا پراكتیس دەكات بە هەڵوەشاندنەوەی ئەوەی پێیدەوترێت بونیادی دەق و روتكردنەوەی و دۆزینەوەی ئەو تۆڕە واتایەی دەیشارێتەوە و كردویەتیە خاڵی دەستپێكردن و مایەی رەوایەتیی خۆی، بەم شێوەیەش روی راستەقینەی دەقەكە دەردەكەوێت كە رەنگە هەندێكجار پێچەوانەی ئەوە بێت كە بە ئاشكرا دەیڵێت. بەم شێوەیە دێریدا رەخنەیەكی ریشەیی ئاڕاستەی میتافیزیكا (یاخود ئۆنتۆتیۆلۆجیا) ی ئەوروپایی دەكات كە رەگ‌وڕیشەی لە بیری یۆنانی و مەسیحیدا هەیە و هەتا دوا قۆناغی فەلسەفەی ئەوروپایی ئامادەیی هەیە. هەرچەند بونیادشكێنی لە رێگەی رەخنەی دەقەكانەوە پراكتیس دەكرێت، بەڵام تەنها خوێندنەوەی دەقەكان نیە، بەڵكو هەوڵێكە بۆ پەردەهەڵماڵین لە ڕوی ئەو (لۆگۆس) یاخود (میتافیزیكای "ئامادەیی") ـەی كە لە پشتی دەقەكانەوە رۆڵا دەبینێت و دەسەڵاتێك یان چەقێكی دەرەكی فەراهەم دەهێنێت كە واتا و متمانە دەبەخشێت بە دەقەكان، ئەم دەسەڵات و چەقە دەرەكیەش لە چەند چەقبەستن و سەنتەریبونێكی بیری ئەوروپاییدا بەرجەستە دەبێت: چەقبەستنی خودی ئەوروپایی و رەتكردنەوەی ئەوانی تر (ئەوروپاسەنتەری Europeocentrism)، و چەقبەستن بە دەوری عەقڵدا و رەتكردنەوەی ئەوەی لەگەڵیدا نەگونجێت (لۆگۆسەنتەری Logocentrism)، و چەقبەستن بە دەوری نێردا و پەراوێزخستنی مێ‌ و نێرەموك و ناسروشتی (چوكسەنتەری Phallocentrism)، و چەقبەستن بە دەوری دەنگدا و رەتكردەوەی نوسین بەوپێیە كە نوسین شێوەیەكی لێڵا و ناڕەسەنی قسەیە (دەنگسەنتەری Phonocentrism). بەم شێوەیەش دێریدا هەمو رەهەندە میتافیزیاییەكانی بیر و فەلسەفەی ئەوروپایی دەرخست و رونی كردەوە كە تا دوا قۆناغ پشتی بە كۆمەڵێك چەمك و پۆلێنكردن بەستوە كە میتافیزیایین و دەسەڵاتێكی باڵا و جیاواز و رەها گریمانە دەكەن و رەوایەتیی لـێوەردەگرن، ئەگەرچی هەندێكیشیان لە رواڵەتدا خۆیان لە میتافیزیكا قوتار بكەن یان هەوڵی ئەوە بدەن. دێریدا بە چاودێریكردنی واتا لە دەقی فەلسەفیدا، بۆی دەركەوت كە لە فەلسەفەی خۆرئاواییدا هەمیشە گریمانی لەپێشبونی واتا «مدلول» بەسەر واتادار «دالّ» دا و قسە و دەنگ بەسەر نوسیندا، ئامادەیە، ئەگەر واشبێت كەواتە فەلسەفە بەگشتی بە سەنتەریبونێكی لۆجیكی ئابڵوقە دراوە بە شێوەیەك كە وا دەردەكەوێت سەربەخۆ و جیاواز بێت لە چالاكیی دەربڕین و نوسین و بەدور بێت لە كاریگەرییان، بەڵام دێریدا بە گەڕانەوە بۆ دەق و نوسینە فەلسەفی و ئەدەبیەكان هەمو پەراوێز و گریمانە شارراوە و پەردەپۆشەكانی گوتاری فەلسەفیی دەرخست، و ئەو بۆچونە تەقلیدیانەی بەتاڵا كردەوە كە وا گریمانە دەكەن زمان توانای دەربڕینی بیرۆكەی هەیە بەبێ‌ ئەوەی گۆڕینێك یان دەستكاری و شاردنەوە و پەردەپۆشكردنێك لەو بیرۆكەیەدا بكات، هەروەها ئەوەی كە نوسین لە پلەبەندیی زماندا لەچاو قسە پلەیەكی لاوەكیی هەیە، هەروەها ئەوەی كە نوسەر/دانەر سەرچاوەی دواهەمینی واتای دەقە. بە كورتی دێریدا هەستی كردوە كە مێژوی فەلسەفەی خۆرئاوایی گەڕانە بەدوای بنەڕەتێك یان واتایەكی نەگۆڕ یان زەمینە و جێپێیەكی چەسپاودا.. جا ئەو بنەڕەت و بنەمایە ئایینی بێت یان ماتێریالی؛ گوتاری فەلسەفیی خۆرئاوایی هەمیشە خەوشی میتافیزیكای تێدا ماوەتەوە، چونكە هەمیشە عەوداڵی (واتا) و (جێگیری) بوە، ئەمەش واتە فەلسەفەی خۆرئاوایی هەمیشە لە ڕێگەی سیستەمێكی داخراو و وەستاوەوە مامەڵە لەگەڵا واقیعدا دەكات، بەڵكو كام فەلسەفە خۆرئاواییەی زۆر ماتێریالیست و رێژەییە باوەڕێكی هەر تێدا دەمێنێت بە بونی بنەمایەكی گشتیی جیاواز و خاوەن واتا و ئامادەیی، هەر بەپێی ئەم لۆگۆس و ئامادەییە سیستەمگەلێكی مەعریفی و مۆڕاڵی و ئیستاتیكایی دادەمەزرێنرێن كە ئەندازێك جێگیری و چەسپاوییان هەیە و لە دەستی گەشە‌وگۆڕان «صیرورە» قوتاریان دەبێت. لێرەوە دێریدا بڕیاری دا خاڵی دەستپێكردنی ئەوەبێت كە هیچ جۆرە بنچینە و بنەڕەتێك لەئارادا نیە و هەمو شتێك بەتەواوی دەكەوێتە ناو گەروی بێبنی (گەشە‌وگۆڕان) ـەوە (ئەم گەروە بێبنە بە دەستەواژەی ئەپۆریا Aporia دێریدا ئاماژەی بۆ دەكات) و ئیتر هیچ چەسپاوی و نەگۆڕییەك نامێنێت، و جیهانێك لە گەشە‌وگۆڕانی تەواو پێك دێت كە هیچ لۆگۆس و واتایەكی باڵای تێدا نیە، و هیچ جۆرە دوالیزمێكی تێدا نیە و هەمو شتەكان دەبن بە یەك، و واتادار لە واتا جیانابێتەوە و دەق لە واتای دەق دانابڕێت چونكە هیچ شتێك لە دەرەوەی دەق نیە. دێریدا بۆ ئاماژەكردن بۆ ئەم جیهانی گەشە‌وگۆڕانی تەواوە هەندێك وشە و دەستەواژە (كە ئەو ناویان نانێت چەمك و زاراوە) بەكاردەهێنێت، وەكو (جیادوایی) [جیا|دوا|یی] la différance، ئەم وشەیەش دێریدا بۆ خۆی لە هەردو وشەی différence (جیایی)  و différer (دواخستن) ـەوە دایڕشتوە، جیاوازیی نێوان différance ـەكەی دێریدا و différence ی زمانی فەڕەنسی تەنها لە نوسیندایە (ance و ence)، ئەگەرنا لە وتندا (دیفێراس difeRɑ̃s) جیاوازییەكی ئەوتۆیان نیە كە بەڕونی هەستی پێ‌ بكرێت (واتە ence یش وەكو ance هەر بە "اس" دەخوێنرێتەوە)، وشەكەش لە كۆتاییدا واتای جیایی (لە شوێندا) و دواخستن (لە كاتدا) لەخۆ دەگرێت، واتە ئەو حاڵەتەی كە شتێك لەگەڵا كات و شوێندا هاوڕێك نەبێت و نەبەسترێتەوە پێیانەوە. دەستەواژەی (جیادوایی) لای دێریدا سەرەكیە و بەرامبەری چەمكی (بونیاد) ە لای بونیادگەراكان، بەڵام بونیادێك كە كەوتوەتە ناو گێژاوی گەشە‌وگۆڕانەوە، و ئامادەبونی تەنها پرۆسێسێكی بێكۆتاییە لە كات و شوێندا و كات و شوێنی دیاریكراو ناناسێت، بۆیە لەسەر بنچینەی جیایی لە شوێندا و دواخستن لە كاتدا وەستاوە و جێگیربون بەخۆیەوە نابینێت لە كات و شوێندا و، بە پێچەوانەی (بونیاد) ەوە جیادوایی هیچ چەق و سەنتەرێكی نیە و هیچ جۆرە پلەبەندییەكی هەڕەمی ناهێنێتە كایە.

دێریدا، هەروەكو لایەنگری زۆری هەیە، دژ و رەخنەگری زۆری هەیە، هابێرماسیش یەكێكە لە رەخنەگرانی. زۆربەی رەخنەگرانی وای بۆ دەڕوانن كە ئەو بونیادشكێنیەی پراكتیسی دەكات تەنها داڕشتنەوەیەكی نوێیە بۆ گوتەیەكی كۆن، هەندێكیش بە (هیچگەرایی) «العدمیە» Nihilism و دژایەتیی ئاڕاستەی مرۆڤگەرایی (هیومانیزم) و بەڵكو هەڵوەشاندنەوە و روخاندنی فەلسەفە، تۆمەتباری دەكەن.. ئەمانەش لەسەر زمانی رەخنەگران دەبنە تۆمەت ئەگەرنا لەسەر زمانی دێریدا خۆی دەبنە دەسكەوت و شێوازی ئیشكردنی خۆیەتی!

 

II

باكگراوندی یەهودیی دێریدا و بونیادشكێنیەكەی

بێگومان دێریدا قۆناغێكی فەلسەفەی ئەوروپاییە، و هەرچەند خۆی بە بنەڕەت جولەكەیە، بەڵام فەلسەفەیەكی خۆرئاوایی بەرهەمهێناوە، و سەرچاوە و پاڵنەرەكانی بیركردنەوەی فەلسەفیی ئەو هەمان ناوە دیارەكانی فەلسەفەی خۆرئاوایین، لەوانە (نیچە) و (هوسێرل) و (هایدێگەر) و (فرۆید) و ( ئالتوسێر) و (فوكۆ)، هەروەها لە هەندێك قۆناغدا بونگەراییەكەی (سارتر)ە و بونیادگەراییەكەی (لێڤی ـ شتراوس) و هەیگێڵیزمەكەی (جان هیپۆلیت) و فرۆیدیزمەكەی (جاك لاكان)، جگە لە كاریگەریی بیرمەندی ئایینیی یەهودی (لێڤیناس).. بەڵام لەنێو ئەمانەدا كاریگەریی نیچە و هایدیگەر و ئالتوسێر لە هەمویان رونترە: نیچە هەوڵیداوە میتافیزیكا تێپەڕێنێت لەڕێگەی روخاندن Demolition (تەقاندنەوە) یەوە، بۆیە دەوترێت دێریدا لە پاڵتۆكەی نیچەوە هاتوەتەدەرێ‌! هایدێگەر پرۆژەی (لێكهەڵوەشاندن /یاخود تێكشكاندن/) ی میتافیزیكای خۆرئاوایی هەبو، بۆیە بونیادشكێنیەكەی دێریدا درێژەپێدانی پرۆژەكەی هایدیگەرە، بۆ ئەمەش زاراوەی (روخاندن) Destruktion ی هایدیگەری وەرگرت و (بونیادشكێنی) Déconstruction ی لەسەر داڕشتەوە (شایەنی باسە لای هوسێرلیش پێش هایدێگەر چەمكی [هەڵوەشاندن] (تقویچ، تفكیك) Abbau دەبینرێتەوە كە هەمان "بونیادشكێنی" دەگرێتەوە بەڵام بەبێ‌ ناوبردنی "بونیاد").. بەڵام ئەوەندە هەیە دێریدا لەدواییدا چەكی بونیادشكێنیی لە دژی هایدیگەر خۆی بەكارهێنایەوە و بەرهەمەكانی بە نازیزم ناوزەد كرد و ئەوەی دوپاتكردەوە كە بیری هایدیگەر (و هەتاكو لەو كاتانەشدا كە میتافیزیكای هەڵدەوەشاندەوە و ئۆنتۆلۆجیای تەقلیدیی دەڕوخاند) تۆوی ئایدیۆلۆجیای نازیی هەڵگرتوە وەكو شێوەیەكی میتافیزیكای خۆرئاوایی و چەقبەستنی ئەوروپایی.. دێریدا بە خوێندنەوەی رەخنەیی دەقەكانی هایدێگەر ئەم حاڵەتەی دەسەلماند. هەروەها ئالتوسێریش، ئاشكرایە كە لەگەڵا دێریدادا پەیوەندیی بەتینیان هەبوە و كاریگەریی زۆری لەسەر دێریدا هەبوە، بەتایبەتی كە ئالتوسێر هەوڵیداوە ماركسیزم لە هەمو شوێنەوارێكی هیومانی و ناماددی پاك بكاتەوە تا ببێتە سیستەمێكی زانستیی تەواو كە خودی مرۆیی و هەمو خەوش و پاشماوەكانی میتافیزیكا بخاتە دەرەوەی نەخشەی خۆی.

بەڵام لەلایەكی تریشەوە بونیادشكێنی و پەرت‌وبڵاوبونەوەی واتا و دەستەواژەی (جیادوایی) لای دێریدا و هەمو فەلسەفەكەی، پەیوەندیی بە كەسێتیی یەهودیی دێریدا خۆیەوە هەیە، و تیشك خستنە سەر ئەم لایەنە مەبەستی سەرەكیی ئەم وتارەیە. دیارە لەخۆڕا نیە كە هابێرماس دێریدای بە (صۆفییەكی یەهودی) "a Jewish mystic" ناوزەد كردوە..

سەرەتا دەبێت سەرنجی ئەوە بدەین دێریدا، كە ساڵی (1930) بە ناوی (جاكی) لە جەزائیر لە شارۆچكەی (البیار) ی نزیك پایتەخت لەدایك بوە، لە بنەڕەتدا یەهودییەكی سێفاردیە، واتە لەو جولەكانەیە كە لە رابردودا لە ئێسپانیا و پۆرتوگال ژیاون. ئەمەش واتە بنەماڵەكەی لەو جولەكە جەزائیریانەیە ساڵی (1830) رەگەزنامەی فڕەنساییان پێ‌ بەخشرا، ئەم كۆمەڵە یەهودیە لە جەزائیر بەشێك بون لەو كۆڵۆنیا فەڕەنساییەی لە جەزائیر نیشتەجێ‌ كرابون و پەیوەستیی ماددی و كولتورییان بە فەڕەنسای نیشتمانی یەكەمەوە هەبو. ساڵی (1949) یش دێریدا جەزائیری بەجێهێشت بەرەو فڕەنسا بۆ بەجێهێنانی خزمەتی سەربازی كە ئیتر هەرگیز نەگەڕاوەتەوە بۆ جەزائیر. بەم شێوەیە كەسێتیی دێریدا چەند جارێك توشی لێكهەڵوەشان و هەڵكەنران و پەراوێزكەوتن هاتوە، جارێك بەو پێیە كە داگیركەرێكی فەڕەنساییە كە خاكی جەزائیری زەوت كردوە و تێیدا دەژی، بۆیە بە رەگەزنامە فەڕەنساییە بەڵام لە بنەڕەتدا جەزائیریە، جەزائیرییش نیە چونكە ئەندامی كۆڵۆنیایەكی فەڕەنساییە.. جارێكی تریش بەو پێیە كە یەهودییەكە و لە وڵاتێكی عەرەبی و ئیسلامیدا پێگەیشتوە و ژیاوە. جارێكی تریش بەو پێیە لە وڵاتێكدا لەدایك بوە و ژیاوە بەڵام لایەنگری و ئینتیمای بۆ داگیركەرانی ئەو وڵاتەیە. جارێكی تریش، كە ئەمەیان رەگ‌وڕیشەی قوڵتری هەیە، ئەوەیە كە دێریدا لە جولەكەی سێفاردیە: جولەكەی سێفارد (ئەو جولەكانەی لە بنەڕەتدا نیشتەجێی نیمچەدورگەی ئیبیریا /ئەندەلوسیا/ بون)، سەرەتا (لە سەردەمی رۆمانی و ئیسلامیدا) لەنێو كۆمەڵە و رەوەندە یەهودیەكاندا پلەوپایە و سەنتەرییەكی كولتورییان هەبو و بە ئەریستۆكراسیی گروپە یەهودیەكان دادەنران. ئەو كاتە جولەكەی نیمچەدورگەی ئیبیریا بە عەرەبی دەدوان و دەیاننوسی و لەژێر سایەی دەسەڵاتی عەرەبیدا (چەرخی زێڕین) ی خۆیان دەگوزەراند. تا نیمچەدورگەكە كەوتە بەر هێرشی مەسیحی و ئەوروپاییەكان ئەو نیمچەدورگەیەیان هێنایەوە ژێر فەرمانڕەوایی خۆیان، ئیتر جولەكەی نیمچەدورگەكە ئەو سەربەخۆییەیان نەما و باریان خراپ بو، و شێواز و مۆركی ئیسپانییان وەرگرت و شێوەزاری (لادینۆ) Ladino یان بەكارهێنا بۆ دوان و نوسین كە هەر شێوەزارێكی ئیسپانیە. تا ساڵی (1492 ز.) بەتەواوی لە ئیسپانیا وەدەر نران، و ساڵی (1497 ز.) یش لە پورتوگال. ئیتر پەرت‌وبڵاو بونەوە: بەشێكی زۆریان ڕویانكردە كەرتەكانی ئیمپراتۆرێتیی عوسمانی، بەتایبەتی نیمچەدورگەی بەلكان و باكوری ئەفریقا، هەروەها شارەكانی ئەدیرنە (ئادریانۆپۆلیس) و ئیستانبول (ئیستێنپۆلیس) و صەفەد و قودس و قاهیرە گرنگترینی ئەو شارانەی ئیمپراتۆرێتیی عوسمانی بون كە جولەكەی سێفارد تێیاندا نیشتەجێ‌ بون، هەروەكو بەندەر/شاری (سالۆنیكا) (تێسالۆنیكی) یش، لە وڵاتی یۆنان، كە لەنێوان ساڵانی (1430 ـ 1912) دا بەشێك بو لە ئیمپراتۆرێتیی عوسمانی، زۆرینەیەكی سێفاردیی لەخۆ گرتبو كە هەتا جەنگی جیهانیی یەكەمیش پایتەختی جولەكەی سێفارد بو لە جیهاندا. كۆمەڵێكیش لە جولەكەی نیمچەدورگەی ئیبیریا لە شوێنی خۆیان مانەوە، بەتایبەتی لە پورتوگال، كە ناسنامەی خۆیان شاردەوە و بەڕواڵەت بونە مەسیحی، و پێیان دەوترێت جولەكەی (مارانۆ) Marano. ئەمانیش دوای یەك سەدە پەرت‌وبڵاو بونەوە: كۆمەڵێكیان ڕویان كردە هۆڵاندا و فەڕەنسا، هەندێكی تریان لە گەلێك شوێنی تری ئەوروپادا گیرسانەوە، وەكو: ئینگلترا و ئەڵمانیا و ئیتالیا و داینمارك و نەمسا و هەنگاریا، هەروەكو دواتر هەندێكی تریان ڕویان كردە جیهانی نوێ‌: بڕازیل و ویلایەتە یەكگرتوەكاتی ئەمریكا. ئەم بڵاوبونەوەیەی جولەكەی سێفارد (و مارانۆ) كارێكی كرد كە جولەكە هەلی نوێ‌ و بارودۆخی جیاوازیان بۆ هەڵا بكەوێت و گەلێك گۆڕانكاری و گەشەكردن و چالاكی بهێننە دی، بە شێوەیەك زۆربەی ئەو بیرمەند و پێشەوا ئایینیە یەهودیانەی لە سەدەكانی دواییدا دەركەوتن و جێنەخشیان لەسەر كولتور و بیری ئایینیی یەهودی دانا، لەو جولەكانە بون كە لە بنەڕەتدا سێفاردی بون.. لەوانە بیرمەندی یەهودیی پۆرتوگالی (ئوریێل ئەكۆستا) Uriel Acosta (گابریێل دا كۆستا) (1585 ـ 1640)، كە لە خێزانێكی مارانۆدا لەدایك بوە، هەرچەند لە دواییدا بە هۆی توێژینەوە ڕەخنەییەكانی لە دەقەكانی پەیمانی كۆن لە پەرژینی ئایینی یەهودی وەدەر نرا (و دوای ئەوەی لێی درا و نوێژكەرانی پەرستگای یەهودی ژێر پێیان خست، ئیتر ژیاننامەی خۆی نوسیەوە و ئینجا خۆی كوشت)، هەروەها یەكەم بیرمەندی یەهودیی سەردەمی نوێ‌ (سپینۆزا) ئەویش هەر سێفاردی بو لە بنەڕەتدا، هەرچەند ئەمیش لە كۆتاییدا هەر ناسنامەی ئایینی یەهودیی لـێ‌ سەنرایەوە. هەروەها هەردو باڵە سەرەكیەكەی قەببالاه (تەصەووف) ی یەهودی: قەببالای زۆهار، و قەببالای لوریایی، هەردوكیان لە بنەڕەتدا بەرهەمهێنراوی جولەكەی سێفاردن، چونكە گرنگترین بیرمەندی قەببالای زۆهار (ئیبراهیم ئەبولعافیە) Abulafia (1240 ـ 1292 ز.) یە كە سێفاردیە و لە ئیسپانیا لەدایك بوە، هەروەها فەلەستین و یۆنان و ئیتالیا گەڕاوە. دوایین بیرمەندی گرنگی قەببالای زۆهاریش (موسا كۆردۆڤێرۆ) Moses Cordovero (1522 ـ 1570 ز.) یە كە ئەمیش هەر سێفاردیە و ئیسپانیە، ئەڵقەی نێوانی قەببالای زۆهار و قەببالای لوریایییشە چونكە مامۆستای (ئیسحاق لوریا) Isaac Luria (1534 ـ 1572 ز.) یە كە دامەزرێنەری قەببالای لوریاییە، ئەمیش لە قودس لەدایك بوە، باوكی ئیشكەنازیە و دایكی سێفاردیە، لە میسریش تەلمود و قەببالای تاووتوێ‌ كردوە، لە كۆتاییشدا لە (صەفەد) ی فەلەستین نیشتەجێ‌ بو.. بۆیە ئەمیش بە سێفاردی دادەنرێت. هەروەها (شولحان عاروخ) كە گرنگترین دانراو و دەقی بڕیاردراوی فیقهی تەلمودیە و بۆ فەتوا و كارپێكردن لای جولەكەی ئۆرپــۆدۆكس پشتی پێ‌ دەبەسرێت، ئەمیش دانراوی (یوسیف قارۆ) (یوسیف بن ئێفرایم) (1488 ـ 1575 ز.) ە كە ئەمیش هەر سێفاردیە: لەدایكبوی ئیسپانیایە و دواتر لە صەفەد نیشتەجێ‌ بوە. هەروەها (شەبێتتای تسێڤی) Shabettai Tzevi (1626 ـ 1676)، كە ساڵی (1648 ز.) وەكو مەشیح (فریادڕەسی كۆتایی ڕۆژگار) ی جولەكە، خۆی ڕاگەیاند، ئەمیش هەر سێفاردی بو: لە ئەزمیر لەدایك بوە، پاشان دوای ڕاگەیاندنی مەشیحایەتیەكەی كە لە ئەزمیر دەریان كرد، لە شارەكانی یۆناندا، بەتایبەتی سالۆنیكا، درێژەی بە ڕەوتەكەی خۆی دا، چەند مانگێكیش لە ئەستانبول مایەوە، ئینجا سەردانی قاهیرە و فەلەستینی كرد، لە كۆتاییشدا چوەوە بۆ ئەستانبول كە لەوێ‌ گیرا.. یەكێكیش لە هۆكارەكانی گەرمبونی بازاڕی بیری مەشیحایەتی و هاتنی فریادڕەسی جولەكە و سەركەوتنی (تسێڤی) ی ناوبراو لە بانگەوازی مەشیحایەتیدا، ئەوە بو جولەكەی مارانۆ (كە پێشتر ئاماژەیان بۆ كرا) بە بەندەر/شارەكانی سەر دەریای سپیی ناوەڕاستدا بڵاو ببونەوە، ئەمانەش دوای ڕۆژگاری زێڕینی خۆیان ناڕەحەتی و ژێردەستەیی زۆریان چەشتبو لە ئیسپانیای ژێر دەسەڵاتی مەسیحیدا، هەروەها پەراوێز كەوتبون و دور بون لە ناوەندەكانی دەسەڵاتی یەهودی، هەمو ئەم هۆكارانەش كارێكی كردبو كە بەتوندی چاوەڕێی فریادڕەسێك بكەن و بەگەرمی پێشوازی لە (تسێڤی) بكەن و شوێنی بكەون، بەتایبەتی كە خۆیشیان هەڵگری بیری قەببالا بون كە دوپاتی هاتنی مەشیح دەكاتەوە بۆ ئەوەی ئەو (پریشك) ـە خواییانە كۆ بكاتەوە كە لە كاتی پرۆسێسی خولقاندندا پەرت‌وبڵاو بونەتەوە(!) (كە دواتر ئەم چەمكە ڕون دەكەینەوە). بەكورتی هەمو ئەو گەشەكردن و هەنگاونان و گۆڕانكاریەی كە لەو سەدانەی دواییدا لە جیهانی یەهودیدا هاتنە كایە لە بنەڕەتدا دەسكەوتی گروپە سێفاردیەكان بون و زادەی ئەو پەرت‌وبڵاوبونەوە و ئەو هەل و بوار و بار‌ودۆخە نوێیە بون كە جولەكەی سێفارد بۆیان هەڵا كەوتبو. دەشتوانین بڵێین پەرت‌وبڵاوبونەوە پاڵنەرێكی بەهێزە بۆ توندوتۆڵكردنەوەی بونیاد و خۆكۆكردنەوە و بنیاتنان و بەهێزكردنی سەرمایەی هێمایی.

گرنگترین لایەنێك لەو واقیعەی كە جولەكەی سێفاردی تێكەوت، ئەو دورخستنەوە و پەرت‌وبڵاوبونەوە و پەرتەوازەبونە بو كە بەسەریاندا هات (وەكو پێشتر ڕونمان كردەوە)، ئەم واتایەش (كە بەشبەحاڵی ئەوان واقیعێك بوە) كاریگەریی هەبوە بەسەر بیركردنەوەیانەوە، بۆ نمونە لە قەببالای لوریاییدا كە ئیسحاق لوریا دایمەزراندوە، چەمكێكی بنەڕەتی بریتیە لە پەرت‌وبڵاوبونەوەی پریشكە خواییەكان، كە دواتر ڕاڤەی ئەم چەمكە دەكەین و بەراوردی دەكەین لەگەڵا (پەرت‌وبڵاوبونەوەی واتا) لای دێریدا. ئەمەش واتە ئەو واقیعی پەرتەوازەبون و بڵاوبونەوە و ئاوارەبونەی بەسەر جولەكەی سێفارددا هات، لەگەڵا چەمكی پەرت‌وبڵاوبونەوەی پریشكە خواییەكان لە قەببالای لوریاییدا كە بەرهەمهێنراوی هەندێك بیرمەندی قەببالایی سێفاردیە، لەگەڵا چەمكی پەرت‌وبڵاوبونەوەی واتا و بڵاوبونەوەی واتا لە دەقدا لای دێریدا كە لە بنەڕەتدا دەچێتەوە سەر جولەكەی سێفارد، ئەم سێ‌ (پەرت‌وبڵاوبونەوە) یە بەیەكەوە پەیوەستن و ـ ناڕاستەوخۆ ـ یەكتریان بەرهەمهێناوە. دیارە ئەو واقیعی پەرت‌وبڵاوبونەوەیەی كە بەسەر جولەكەی سێفارددا هات كاریگەریی قوڵی هەبوە لەسەریان تا ئەو ڕادەیەی كە هەمو بونەوەر (بە جیهانی خواییشەوە) لە حاڵەتی پەرت‌وبڵاوبونەوە و پەرتەوازەییدا ببینن، دواتریش ئەم باكگراوندە فیكرییەی جولەكەی سێفارد و بەتایبەتی چەمكی (پەرت‌وبڵاوبونەوەی پریشكە خواییەكان) لە قەببالای لوریاییی بەرهەمهێنراوی جولەكەی سێفارددا، كاریگەریی لە دێریدادا هەبوە لە ڕێگەی (پەرت‌وبڵاوونەوەی واتای دەق) ـەوە كە دێریدا دوپاتی دەكردەوە. دەبێت ئەوە بزانین كە دێریدا ئاگاداری كەلەپوری قەببالا بوە و كاریگەریی بیرمەندیی یەهودی (ئیمانوێل لێڤیناس) ی بەسەرەوە هەبوە.

لایەنێكی تر لەو واقیعەی جولەكەی سێفارد تێیكەوتن و ڕەنگدانەوەی قوڵی لە بیركردنەوەی ئایینییاندا هەبوە، ئەو پەراوێزكەوتن و خاڵیبونەوە و داخورانی ناسنامەیە بو كە جولەكەی سێفارد بەسەریاندا هات.. ئەمەش چونكە ئەزمونی سەرەكیی مێژوی جولەكەی سێفارد ئەزمونی جولەكەی (مارانۆ) یە كە پێشتر ئاماژەمان بۆ كردن.. وشەی (مارانۆ) لە بنەڕەتدا لە وشەی (مُرائی) ی عەرەبیەوە هاتوە واتە (ڕیاكار، ڕوپاماییكەر)، ئەمە بەو جولەكانەی نیمچەدورگەی ئیبێریا (ئەندەلوسیا) وترا كە لەژێرەوە لەسەر جولەكایەتی مانەوە و بەڕواڵەت بونە مەسیحیی كاتۆلیكی.. ئەمانە جولەكایەتییان كاڵا بوەوە و ناسنامەیان توشی داخوران و خاڵیبونەوە هات، بۆیە بەتەواوی لە هەمو لایەنێكی ژیانی ئایینی و ڕۆشنبیریەوە كەوتنە پەراوێزەوە و هیچ ڕۆڵێكیان نەما، چونكە نە باوەڕیان بە كاتۆلیكیزم هەبو نە ئایینی یەهودییان دەناسی، نە ناسنامەی كاتۆلیكییان وەگرتبو نە ناسنامەی یەهودییان پاراستبو، تەنها بەڕواڵەت ببونە مەسیحی و جولەكە بون لەژێرەوە، جولەكەش نەبون بە كردەیی (بەڵكو "جولەكەی ناجولەكە" بون بە گوزارشی دێریدا خۆی!)، بۆیە ـ لەڕوی هێمای ئایینیەوە ـ نە (خەتەنە) (الختان) ی یەهودییان دەناسی نە (ددانپێدانان) (الاعتراف) ی كاتۆلیكی! دێریدا بۆ خۆی دەستەواژەیەكی هەیە بۆ ناونانی ئەم حاڵەتە، كە بریتیە لە (سیركومفێشن) (الختانعراف) Circumfession، واتە (خەتەنەپێدانان)، كە لێكدراوی (سیركومسیشن) Circumcision (خەتەنە) و (كۆنفێشن) Confession (دانپێدانان) ـە، واتە نە (خەتەنە) یە بەتەواوی نە (پێدانان) ـە بەڕاستی. ئەم دەستەواژەیە هێمایە بۆ ئەوەی جولەكەی مارانۆ نە كاتۆلیكی بون بەڕاستی و نە یەهودی بون بە واقیعی، بەڵكو بەشێوەیەك بون كە سنور و پێناسەی كاتۆلیكیزمیان تێكشكاندبو و جولەكایەتییشیان لە ناوەڕۆك و ناسنامەی جەوهەریی خۆی خاڵی كردبوەوە. ئەوەی لێرەدا سەرنج دراوە و دەكرێت باسی بكەین ئەوەیە ئەم حاڵەتی پەراوێزكەوتن و ساختەیی و داخورانی ناسنامەیە لە كەسێتیی دێریداشدا واقیعێكە و درێژبونەوەی هەیە، ئەم واقیعەش وای كردوە ببێتە فەیلەسوفی یەكەمی بونیادشكێنی، چونكە دێریدا بۆ خۆی مرۆڤێكە كە هیچ ئینتیمایەكی ڕاستەقینە و تەواوی نیە و هەڵوەشاوە: فەڕەنساییە، و فەڕەنساییش نیە چونكە بەبنەڕەت جەزائیریە. جەزائیریە بەڵام لە هەمان كاتدا جەزائیریی تەواویش نیە چونكە ئەندامێكی كۆڵۆنیای فڕەنساییە لە جەزائیر. بەبنەڕەت یەهودییە بەڵام یەهودییەكی نمونەییش نیە چونكە لە جولەكەی سێفاردە و ئینتیمای بۆ ئاڕاستەی سەرەكیی ئایینی یەهودی نیە. باوەڕی بەم ئایینە یەهودیە نیە و هیچ ڕێز و نرخاندنێكی بۆی نیە بەڵام لە هەمانكاتیشدا بەردەوام ئاماژەی بۆ دەكات و بۆی دەگەڕێتەوە. فەیلەسوفە و پڕۆژەی فەلسەفیی هەیە بەڵام لە هەمانكاتدا پرۆِژە فەلسەفیەكەی ڕوخاندن و كۆتاییهێنانە بە فەلسەفە. بۆیە وتراوە ئەگەر ئەو واتادار (دالّ) ـە بێ‌ واتا (مدلول) ـەی دێریدا باسی لـێدەكات (واتاداری بێ‌ واتای جیا) بونی هەبێت، واتە ئەو واتادارەی لە واتاكەی جیا نابێتەوە و پێیەوە دەنوسێت و لە دەرەوەی ئەو بونی نابێت؛ ئەوە هەر دێریدا خۆیەتی: جاك دێریدا فەیلەسوفی فەڕِەنسایی جەزائیریی یەهودیی سێفاردی.. چونكە نە فەڕەنساییە و نە جەزائیریە و نە جولەكەیە و نە سێفاردیە ـ بەڕاستی، نە فەیلەسوفیشە وەكو فەیلەسوفەكانی تر چونكە پرۆژە فەلسەفیەكەی كۆتایی بە فەلسەفە دەهێنێت، ناوی خۆیشی ـ وەكو بۆ خۆی ئاماژە دەكات ـ (جاك) نیە بەتەواوی بەڵكو (جاكی) ناوی كاتی لەدایكبونیەتی!

جگە لە باكگراوندی یەهودی ـ سێفاردیی یەهودا و كاریگەریی قەببالای یەهودی بەسەریەوە، وەكو باس دەكرێت، لە قوتابخانە یەهودیەكانی لێكدانەوەی دەقدا بیرۆكە و ناوكەبیرۆكەی وا هەن كە لە بابەتی لێكهەڵوەشاندن یاخود بونیادشكێنی یان پۆست ـ مۆدێرنیزم بن، كە بێگومان دێریدا ئاگادار بوە لێیان و كاریگەرییان هەبوە بەسەریەوە، نیشانەیەكی ئەمەش ئەوەیە كە دەكرێت دێریدا بە قوتابییەكی بیرمەندی یەهودی (لێڤیناس) دابنرێت.

بێگومان كەسیش ناڵێت ئەم باكگراوندە یەهودیەی دێریدا و كاریگەریی قەببالا و قوتابخانە یەهودیەكانی لێكدانەوەی دەق، ڕاستەوخۆ بونەتە سەرچاوەی (بونیادشكێنی) ـەكەی دێریدا.. نابێت خوێنەر ئەم واتایە لەو قسانەی پێشتر بفامێتەوە.. هەروەكو بونیادشكێنی (یاخود: لێكهەڵوەشاندن) یش لە خۆیدا وەكو چەمكێكی فەلسەفی دەگەڕێتەوە بۆ پێش دێریدا و بۆ هەندێك فەیلەسوفی نایەهودی.. بەڵكو ئێمە باس لە هۆكاری شاردراوەی ئەو (بونیادشكێنی) ـە دەكەین كە لە دێریدادا گەیشتە ترۆپك و بەتەواوی چوەسەر، ئەو حاڵەتەی كە دێریدا بە شێوەیەك ئەو ستراتیجیە مەعریفیەی داڕشت و پراكتیسی كرد كە بو بە فەیلەسوفی یەكەمی.

شایەنی ئاماژەیە، ئەم باكگراوندە یەهودیەی كەسێتیی فیكری و فەلسەفیی دێریدا، شتێك نیە بۆ خوێنەری دێریدا نهێنی بێت یان دێریدا فەرامۆشی كردبێت و خۆی لـێ‌ بدزێتەوە و نكولیی لـێ‌ بكات و پەردەپۆشی بكات. بەڵكو دێریدا هەندێك جار خۆی وەكو كەسێكی یەهودی پۆلێن كردوە و ناو بردوە. لەسەر هەندێك لە وتارەكانی لەبریی ناوی خۆی (دێریدا) Derrida نوسیویەتی (رێب ریدا) Reb Rida واتە (رەبانی ریچا) یاخود (حاخام ریچا) (الحاخام رچا).. ئەم Reb Rida یە هەرچەند گەمەیەكی فۆنەتیكیە بە ناوی Derrida بەڵام گەڕانەوەیەكە بۆ ناسنامە یەهودیەكە.. هەروەها هەر لەم بابەتە هەندێك جار بە (رێب دێریسا) Reb Derissa یش ناوی خۆی نوسیوە، واتە حاخام دێریسا. بەڵكو دێریدا هەر بەڕاشكاوی پەیوەندی دەدۆزێتەوە لەنێوان بونیادشكێنیەكەی و جولەكەبونەكەی، ئەو پێیوایە فرمانی ئەو وەكو جولەكەكەیەك لە شارستانێتیی خۆرئاوایی مەسیحیدا بریتیە لە لێكهەڵوەشاندنی (ئۆنتۆتیۆلۆجیا) واتە ئەو ئۆنتۆلۆجیا (بونناسی) ـەی كە پشت دەبەستێت بە بنچینەیەكی خوایی و دەبێتە شتێك كە دەكرێت پێیبوترێت تیۆلۆجیای ئۆنتۆلۆجیا (لاهوت اڵاونگولوجیا).. دێریدا بەم شێوەیە فەلسەفەی خۆرئاوایی بە میتافیزیكا و بە ئۆنتۆتیۆلۆجیا ناو دەبات، چونكە دەڵێت دوالیزمی مرۆڤ / سروشت، و هەر دوالیزمێكی تر، لە خۆیدا دەبێتە گریمانەی بونی جیهانێكی هەڕەمی كە لەسەر بنەمای لۆگۆس / چەقێك وەستاوە كە دەبێتە ئاماژە بۆ خواوەندێكی جیا (خواوەندێك كە لە جیهان بەدەر بێت نەك شاراوە بێت لە جیهاندا و هەر بریتی بێت لە جیهان). ئینجا پێیشی وایە ئەو بە هۆی ئەوەوە كە جولەكەیە باشتر و لێوەشاوەتر دەتوانێت ئەو كارە هەڵوەشێنكاری و نیهیلیستە بەئەنجام بگەیەنێت، چونكە ئەزمونی ئاوارەیی و پەرتەوازەبونی جولەكە و كۆچی هەمیشەیی جولەكە بۆ شوێنانی نادیار بەبێ‌ خەونی گەڕانەوە كە ئەمە دەكاتە نەبونی تامەزرۆیی بۆ واتا و حەقیقەت؛ ڕەتكردنەوەی قوڵی حاڵەتی چەسپاوی و میتافیزیكا و هەمو جۆر و شێوەكانی تری دڵنیایی و یەقینە. بۆ ئەوەش كە دێریدا ئەو ئامانجە بەدەست بهێنێت هێرشی كردە سەر (نوسین) یش، چونكە نوسین وەكو ئەوەی هەیە لە كەلەپوری فەلسەفیی خۆرئاواییدا بەدەوری چەقی (لۆگۆس) دا هەڵا دەسوڕێت كە شارستانێتیی خۆرئاوایی مەسیحی لە ئەدەبیاتی مەسیحیی نوسراوی باوانی كلێسای مەسیحی بۆی ماوەتەوە، لەبری ئەوە دێریدا چەمكێكی تر بۆ نوسین دەخاتەڕو كە لەگەڵا چەمكە یەهودیەكەی نوسیندا یەك دەگرێتەوە، ئەم چەمكە یەهودیەش ئەوەیە كە تاناخ (كتێبی پیرۆزی یەهودی) ئەو شوێنە نیە كە وشەی تێدا گیرساوەتەوە. هەروەها دێریدا باس لەوە دەكات كە میتافیزیكای خۆرئاوایی هەمیشە پشتی بە هەڕەشەیەكی دەرەكی بەستوە بۆ ئەوەی بە یەكگرتویی و تۆكمەیی بمێنێتەوە، ئەم هەڕەشەیەش مرۆڤی یەهودیە، لەبەر ئەمەش لەناوبردنی (دژایەتیی جولەكە) لە كولتوری خۆرئاواییدا پێویستیی بە لەناوبردنی (میتافیزیكای خۆرئاوایی) هەیە. دێریدا لە گەلێك لە نوسینەكانیدا ئەم بایەخدانەی بە ئایینی یەهودی و مرۆڤی یەهودی و كێشەی ناسنامەی یەهودی و دژایەتیی جولەكە، دەردەخات، بۆیە لەبارەی (هۆلۆكوست) ـەوە دەدوێت و، لەسەر كتێبی (ئێستێر) كە پەیوەندیی بە كێشەی دژایەتی و لەناوبردنی جولەكەوە هەیە، و لەسەر پەیوەندیی نێوان زمان و دیاسپۆرا (پەرتەوازەیی جولەكە بە جیهاندا)، قسە دەكات، و كۆڕ و وانەی هەبوە لەسەر سپینۆزا و فەیلەسوفی ئەڵمانیی یەهودی (هێرمان كۆهین). دێریدا بە شێوەیەك بایەخی داوە بە كەلەپوری یەهودی و ناسنامەی یەهودی، كە بەدرێژی باسی لە ئەزمونی (خەتەنە) ی خۆی كردوە! بە شێوەیەكی گشتی دەتوانرێت بوترێت كە دێریدا گەڕانەوەی بۆ ناسنامەی یەهودی و كنەكردنی لە كەلەپوری یەهودیدا زۆرە، بەڕادەیەك كە هەندێك كەس پێیانوایە دێریدا سۆفییەكی یەهودیە كە ئامانجی هەڵوەشاندنی میتافیزیكا بەگشتی نیە بەڵكو ئەو بەتایبەتی مەبەستی ئەو میتافیزیكا لۆگۆسەنتەریەیە كە بوەتە تایبەمەندیی بیریی گریكی ـ مەسیحی.

ئەوەش شایەنی باسە كە لە منداڵی و ئەزمونی یەكەمی دێریدادا گەلێك پاڵنەر و كارتێكەر هەبون كە زیاتر سەرنجی دێریدایان بەلای ناسنامەی یەهودیی خۆیدا ڕاكێشاوە، یان ـ بڵێین ـ برینی ئەو ناسنامە یەهودییەیان لە دەرونی دێریدادا دروست كردوە و كولاندوەتەوە و كردویانە بە برینی هەمیشەیی. كاتێك منداڵا و مێردمنداڵا بوە لە جەزائیر جیاكاریی زۆری بینیوە بەپێی ئەوەی كە ئەو جولەكەیە. بۆ نمونە: لە خوێندنی بنەڕەتییدا، لە پۆلدا دەبوایە ئەو قوتابیەی كە لەوانی تر گەورەترە هەمو بەیانییەك ئاڵای جەزائیری هەڵا بكردایە، كە ئەو قوتابیە دێریدا بو لەو پۆلەدا، بەڵام لەبەر ئەوەی كە جولەكە بو ناچار بو كە ئەو پلەیە بەجێ‌ بهێڵێیت بۆ قوتابیی دوای خۆی لە تەمەندا. دواتر لە تەمەنی 11 ساڵیدا لە قوتابخانە دەركرا هەر لەبەر ئەوەی جولەكە بو. جگەلەوانە، هەرچەند جەزائیر لەلایەن ئەڵمانیەكانەوە داگیر نەكرابو و دەسەڵاتی ئەڵمانیای بەسەرەوە نەبو، بەڵام لەگەڵا ئەوەشدا زۆر بەخراپی جیاكاری بەرامبەر جولەكە و سیاسەتی دژەسامی لە قوتابخانە جەزائیریەكاندا پەیڕەوی كرا لەو ساڵانەی داگیركاریی نازیدا لە فەڕەنسا. دێریدا بۆ خۆی لە پۆلدا گوێی لـێ‌ بوە مامۆستای پۆل كاتێك گوێی لە ناوە یەهودیەكانی قوتابیانی پۆلەكە بوە، وتویەتی "ڕۆشنبیریی فەڕەنسی بۆ بەچكە جولەكە نەكراوە"!

لەبەر ئەوانە هیچ سەیر نیە ناسنامەی یەهودی لای دێریدا ببێتە كێشە و گەڕانەوەی بۆ كەلەپوری یەهودی ببێت و دوپاتی ئەو ناسنامەیە بكاتەوە.

 

 

دریژەی بابەتەكە

 

 

 
رۆشنگەری
وتار‌و بۆچوون

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت

سەعید کاکەیی

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین

مەریوان عەلی

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون

هەردی عەلی

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا...

ئاسۆ ئه‌مین

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی

سه‌وسه‌ن هیرانی

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە

سەعید کاکەیی

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز

مه‌ریوان عه‌لی

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌

سه‌لام مارف

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت

سه‌لام مارف

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری

بێستون محمو‌د

 
رؤشنطةرى

C 2010 All right reserved, roshngari.com