head

 

 

 

مارتن هایدگەرو، هەوڵێك بۆ تێپەڕاندنی بیری میتافیزیكای خۆرئاوا

 

 

 

دلــــێر محمد

" ئێمە كاتێك بیری میتافیزیك تێدەپەڕێنین،  كە بیر لە حەقیقەتی بوون بكەینەوە "

هایدگەر : گەڕانەوە بۆ بنەڕەتی میتافیزیكا

 

هەڵبەت بە پێی نەریتی باوی مێژووی فەلسەفە، چركە ساتی لە دایك بوونی فەلسەفە، چركە ساتی لە دایكبونی فەلسەفەی " ئەفلاتون " بەسەرەتاو دەستپێكی سەرهەڵدانی بیری میتافیزیكای خۆر ئاوا دەستنیشانكراوە، پاشان هەر لەم سەرەتایەوە بیری میتافیزیكای خۆر ئاوا بە مێژووی درێژ خایەنی گەشە كردن و پەرەسەندنی خۆیدا تێپەڕیوە و، لە سەردەمێكەوە بۆ سەردەمێكی دیكە لەناو شێوازە فەلسەفیە جیاجیاكانی بیر یارانی خۆر ئاوادا، بە شێوەیەكی جیاواز خۆی مانفێست كردووە و دواتر لەگەڵ فەلسەفەی ئەقڵانییە دیالەكتیكی یەكەی " هیگڵ " ی بیرمەندی بەناوبانگی ئەڵمانیا شدا، ئەم بیركردنەوە میتافیزیكیە، گەیشتۆتە ترۆپكی پەرەسەندنی خۆی، بەڵام بەر لە " مارتن هایدگەر "، بیری میتافیزیك سەرەتا لەسەر دەستی " فریدریك نیچە " یەكەمین گورزی ڕەخنەگرانەی بەردەكەوێت، لەبەر ئەوەی وەك دەزانین یەكێك لە خەونە فەلسەفیەكانی " نیچە " بریتیە لەوەی، كە بە شێوازێكی رادیكالانە كۆتایی بەو كاروانە درێژەی فیكری خۆرئاوا بهێنێت، كە بە بیری میتافیزیك ناسراوە . دیارە " نیچە " لە رێگای گەڕانەوە بۆ سەردەمی زێڕینی تراژیدیای یۆنان، فیكری یۆنانی بەر لە " سوكرات و ئەفلاتون "، دەیەوێت هەستێت بەم كودەتا فیكری یە چونكە ئەم بیرمەندە قۆناغی پێش سەرهەڵدانی فیكری سوكرات و ئەفلاتون بە سەردەمێكی زێڕین دەزانێ و پاشان پێیوایە كاتێك كە (یۆرپیدس و ئەدیستۆفان و سوكرات) دێنە مەیدانەوە هەموو شتێك بێ رۆح و بێ رەنگ دەبێت، واتە لەگەڵ هاتنی ئەمان و، سەر هەڵدانی فیكری ئەفلاتون دا هێز ویستی چاكە و گەرم و گوڕی و جوانی و هەروەها پەیبردنی تەواو بە بوونی تراژیدی مرۆڤ، لە فیكر و كەلتوری یۆناندا بەگشتی، پێگە و جێگای خۆیان بۆ ئەقڵ و لۆژیك چۆڵ دەكەن . واتە هەموو ئەمانە شوێنی خۆیان بە شتێك دەبەخشن، كە بە تێڕوانینی (نیچە) هەموو شتەكان لە چوارچێوەی لۆژیكدا دا دەڕێژێت و، مەزنی لە هەموو شتەكان دەسەنێتەوە و، درێژدادڕ ییەكانی " سوكرات " دەخاتە جێگای تێڕوانینە قووڵەكانی رابردووەوە بۆ تراژیدیای بوون، ئەم هۆكارانە وا دەكەن كە " نیچە " هەرگیز لەو تەخسیری یەی " ئەفلاتون " خۆش نەبێت، كە كەسێكی وەك - سوكرات - ی كردە قارەمان، كە گەورەترین هونەری ئەوە بوو بە قسە پشتی هەموو كەسێك لە زەوی بدات .

سەرەڕای هێرشی توندی " نیچە " بۆ سەر شێوازی بیركردنەوەی هەر یەك لە " سوكرات " و " ئەفلاتون "، كەبوونە مایەی سەرهەڵدانی بیری میتافیزیكای خۆرئاوا، كەچی زۆربەی توێژەران و راڤەكارانی فیكری ئەم بیرمەندە، پێیان وایە كە - نیچە - لەم ڕوەوە واتە لە ململانێیدا بۆ تێپەڕاندنی بیری میتافیزیك، سەركەوتنێكی ئەوتۆ و كاریگەری بەدەست نەهێناوە، بۆ نموونە" ئۆیگن فینك " (1) ی توێژەر و راڤەكەری فەلسەفەكەی لەم بارەیەوە دەڵێت : (تەنانەت لەو بوارەشدا كە " نیچە " پێیوابووە سەركەتووە بەسەر بیری میتافیزیكدا، یاخود لەو باوەڕەدا بووە كە دەتوانێت بیری میتافیزیكای خۆر ئاوا تێپەڕێنێ، كەچی هێشتا بە شێوەیەك لە شێوەكانی ئەم بیرمەندە هەر یەخسیری بیری میتافیزیك بووە) تەنانەت خودی " هایدگەر " یش لە خوێندنەوە قووڵەكەیدا بۆ فیكری " نیچە " دەگاتە هەمان دەرئەنجام و پێیوایە سەرەڕای ململانێی ئەم بیرمەندە لەگەڵ بیری میتافیزیكدا، كەچی هێشتا هەژموون و دەسەڵاتی بیری میتافیزیك لە رێڕەوی بیركردنەوەی خۆرئاوادا جێگیر و ڕەگداكوتاوە . دیارە بە تێڕوانینی " هایدگەر " فاكتەری سەرەكی شكستی " نیچە " لە تێپەڕاندنی بیری میتافیزیكدا، دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە پێكهاتەی فیكری (نیچە) لە بنچینەدا، لە هەناوی پێكهاتەی فراوانی بیری میتافیزیكای خۆرئاوا جیاناكرێتەوە، بە دەربڕینێكی تر " هایدگەر " پێ ی وایە كە ئەم بیرمەندە لەناو هەمان كایەی فیكری دا، واتە لە ناو كایەی فراوانی بیری میتافیزیكدا، هەستاوە بەو كودەتا فیكریەی كە تیایدا بانگەشە بۆ تێكشكاندنی بیری میتافیزیكای خۆر ئاوا دەكات ، لەوانەیە هەر ئەم هۆكارەش دواجار پاڵ بە " هایدگەر " (2)ەوە بنێت، كە لە خوێندنەوەكەیدا بۆ فیكری " نیچە " لەمە زیاتر بڕوات و، بگاتە ئەو دەر ئەنجامەی كە تیایدا " نیچە " بەدوا بیریاری میتافیزیكی وەسف بكات . لەم بارەیەوە بیرمەندێكی وەك " دێریدا " دەڵێت : لەوانەیە ماناو مەبەستی شاراوەی ئەو دەربڕینەی " هایدگەر " ئەوە بێت كە پێمان بڵێت : " نیچە " دواهەمین بیریاری غەریب و نامۆ بە حەقیقەتی بیری میتافیزیك ...لێرەوە دەكرێ بپرسن كە بیرمەندێك، تا ئەو ئەندازەیە غەریب و نامۆ بێت بە حەقیقەتی بیری میتافیزیك، چۆن دەكرێت بیر لە بەزاندن، یاخود تێپەڕاندنی ئەو بیركردنەوەیە بكاتەوە؟ دیارە ئێمە لە رێگای فیكری - هایدگەر - ەوە بەگشتی و، بە شێوەیەكی تایبەتیش لە رێگای ووتارە بەناوبانگەكەیەوە - گەڕانەوە بۆ بنەڕەتی میتافیزیك (3) - ئاگاداری ئەوەین كە یەكێك لە پرەنسیپەكانی تێپەڕاندنی بیری میتافیزیك، لەلایەن هەر جۆرە بیركردنەوەیەكەوە، پێكهاتووە لە پرەنسیپی گەڕانەوە بۆ بنەڕەت، یاخود بناغەی میتافیزیك، هەروەها گەڕانەوە بۆ بنەڕەتی میتافیزیكیش، بە بڕوای ئەم بیرمەندە، پابەندی تێگەیشتنە لە بیركردنەوە میتافیزیكیەكە، بەدەربرینێكی دیكە، تێگەیشتن لە میتافیزیك، راستەوخۆ پەیوەندی بەوەوە هەیە كە ئێمە بە دید و بۆچونی ئەو بیركردنەوە میتافیزیكیە، هەمان ئەو بیركردنەوە میتافیزیكیە بخوێنینەوە، كە دەمانمەوێت لێی تێبگەین..پاشان گەر بمانەوێ لە تێڕوانینی (هایدگەر) دا بزانین كە بۆچی چركە ساتی سەرهەڵدانی بیری ئەفلاتون، بەسەرەتای سەرهەڵدان و دامەزراندنی بیری میتافیزیكای خۆرئاوا دادەنرێت، ئەوا دەكرێت وەك سەرەتاو بەشێوەیەكی گشتی، ئاماژە بەوە بدەین كە (ئەفلاتون) بەیەكەمین بیرمەند دادەنرێت كە لە شێوازە فەلسەفیەكەیدا (حەقیقەتی بوون) ی خستۆتە دەرەوەی بوون، یاخود ئەودیوی (بوون)ەوە لەناو ئایدیادا بەرجەستەی كردووە . لێرەوە لەگەڵ سەرهەڵدانی بیری ئەفلاتون دا، مرۆڤ كەوتووەتە نێوان دوو چەشنە تێڕوانین و دوو جۆر وێناكردنەوە، واتە لە فیكری ئەفلاتون دا بە گشتی مرۆڤ دابەش بووە بەسەر چەمكە مانەوییە ناكۆكەكانی وەك " زەوی / ئاسمان ، مرۆڤ / یەزدان، خود / بابەت، حەقیقەت / ئایدیا .... هتد " دا، پاشان هەر لێرەوە مرۆڤ لە خودی خۆی دادەبڕێت و پاشان لە جیهانیش جیا بووەتەوە، كەوتووەتە ناو گەمە نا كۆتاكەی ئەو دوا لیزمە لێكدژانەوە كە لەسەرەوە ئاماژەمان پێدان . بە دەربڕینێكی دیكە لەسەردەمی (ئەفلاتون) ەوە ئیدی مرۆڤ لەسەر ئەو دوو جەمسەرە چارەنوس - سازە گەمە دەكات، كە جەمسەرێكیان ئاراستەی لە سەر رووی زەوی یەوە هیچ مانایەكی نی یە، گەر ئاراستەی جەمسەرەكەی تریان رووی لە ئاسمان نەبێت - هەروەها لە لایەكی ترەوە، بیرمەندێكی وەك " ئەفلاتون " لە بری ئەوەی بەو شێوازە بیر لە (بوون) بكاتەوە، وەك ئەوەی كە بوون خۆی هەیە، كەچی بە پێچەوانەوە ئەم بیرمەندە لە فەلسەفەكەیدا هەمیشە وەك " بوونەوەر " تەماشای " بوون " ی كردووە، لێرەوە بە تێروانینی " هایدگەر " حەقیقەتی بوون، لە تەواوی بیری میتافیزیكای خۆرئاوا دا، هەر لە سەردەمی (ئەفلاتون) ەوە، تا چركەساتی " هیگڵ " بە توندی هەوڵی فەرامۆشكردن و لە یادكردنی دراوە، واتە لە تێڕوانینی بیری میتافیزیكدا بەردەوام (بوون)وەك ئەوەی كە هەیە خراوەتە ژێر تارمایی لە یادكردن و فەرامۆشكردنەوە، بۆیە دوا جار بە تێڕوانینی " هایدگەر " ئەركی سەرەكی فەلسەفە بریتیە لەوەی، كە هەرچی زووتر بگەڕێتەوە سەر مانای " بوون " وەك ئەوەی كە هەیە و، بە درێژایی چەندین سەدە لە یاد كراوە . لێرەوە هەر جۆرە شێوازێكی فەلسەفی، گەر سەرەتا پەی بەو خەسڵەتەی بیری میتافیزیك نەبات، كە خۆی لە فەرامۆشكردن و لە یادكردنی " بوون " دا بەرجەستە دەكات، ئەوا هەرگیز توانای تێپەڕاندنی بیری میتافیزیكی نییە، هەر بەم مانایە " هایدگەر " لە ووتاری (گەڕانەوە بۆ بنەڕەتی میتافیزیكا) جەخت لەسەر ئەم دەربڕینەی سەرەوە دەكاتەوە دەڵێت: (هەر بیركردنەوەیەك بچێتە سەر ناسینی رەگوڕیشەكانی میتافیزیك، بەو پێیەی كە ئەو بیركردنەوەیە، بۆ بیركردنەوە لە حەقیقەتی بوون ئەم كارە بكات، نەوەك بۆ وێنا كردنی بوونەوەر وەك بوونەوەر بە تەنیا، ئەوا ئەو بیركردنەوەیە كە بەم كردەیە هەڵدەستێت، بە شێوەیەك لە شێوەكان دەیەوێ بیری میتافیزیك تێپەڕێنێ) . بەڵام داخۆ لە ڕووی ناساندنەوە مەبەست لە بیری میتافیزیكای خۆرئاوا چی یە ؟ ئایا ئەم بیركردنەوە میتافیزیكیە جەخت لەسەر چی دەكاتەوە كە لەگەڵ سەرهەڵدانی بیری (سوكرات و ئەفلاتون) دا لە دایك دەبێت و، پاشان بەناو فیكری سەدەكانی ناوەڕاستدا تێدەپەڕێت و، دواجاریش لەناو شێوازی بیركردنەوەی گەلێك بیرمەندی سەدەی نوێگەریشدا، درێژە بە مانەوەی خۆی دەدات ؟ بێ گومان ووشەی " میتافیزیكا " ووشەیەكی یۆنانی لێكدراوە كە بە واتای (ئەودیو سروشت) دێت، دیارە سەرەتا هزر و ئەندێشەی مرۆڤ بە تەنیا فیزیك یاخود " سروشت " ی ناسیووە، كە سەر بە شار بووە بە دیاردەی لێكدژو ناكۆك بە یەكتری، پاشان لەگەڵ پەرەسەندنی هزری مرۆڤدا، مرۆڤ پەی بەوەدەبات كە بە بێ دید و بۆچوونێكی " میتافیزیكی " ناكرێت لە تەواوی دیاردە لێكدژەكانی ناو سروشت و خودی فیزیك تێبگات، لێرەوە ماناو ئەركی پێشگری " ئەودیو " لە هزری مرۆڤدا بەرجەستە دەبێت، ئێدی پەی بردن بە میتافیزیك، بە واتای پەیبردن دێت بەو شتەی كە دەكەوێتەوە ئەودیو سروشتەوە، یاخود بەواتای پەیبردن دێت بە ماهیەتی پێشگری"ئەویدو"، هەر بەم مانایەش تا ساتە وەختی "ئەفلاتون" توێژینەوە لە بوونی هەبوون و، هەروەها لە بوونی تێكڕای بوونەوەرەكان، بریتی دەبێـت لە ئەركی سەرەكی میتافیزیك، بەڵام وەك پێشتر ئاماژەمان پێدا، لەگەڵ سەرهەڵدانی بیری (ئەفلاتون) دا ئەركی میتافیزیك پێچەوانە دەبێتەوە، واتە بیری میتافیزیكی ئەفلاتون لە جیاتی ئەوەی كە بیر لە " بوون " بكاتەوە وەك ئەوەی كە هەیە، كەچی ئەم بیركردنەوەیە وەك بوونەوەر لە " بوون " دەڕوانێت، بەم كارەش سەرەتا بیری ئەفلاتون " بوون " لە یاد دەكات و، تەركیز دەخاتە سەر بوونەوەر، هەر بەم تێگەیشتنەش " هایدگەر " پێیوایە كە بیری میتافیزیكای خۆرئاوا بە درێژایی مێژووی خۆی هەستاوە بە فڕێدانی (بوون) بۆ ناوخانەی فەرامۆشكردن و لە یادكردن . لەلایەكی دیكەوە " ئۆیگن فنك " (4) ی قوتابی و هاوڕێ ی   " هایدگەر " یش، لە كتێبە كەیدا " فەلسەفەی نیچە " پێیوایە كە زۆر جار میتافیزیكا بەو شێوەیە پێناسەكراوە، كە بریتیە لە بیركردنەوەیەك كە بوونەوەر لە ناو بوون دا دەستنیشاندەكات، بە مانایەكی تر " میتافیزیكا " بیركردنەوەیەكە كە هەڵدەستێ بە دەستنیشانكردنی بوونەوەر لەناو بوون دا، هەڵبەت بوونەوەر لەم پێناسەیەدا بە مانای سەرجەم بوونەوەرە كۆتا دارەكانی ناو بوون دێت . دیارە ئەم تێڕوانینە بۆ بیری میتافیزیك لە پێناسەكەی سەرەوەدا، بەلایەنی كەمەوە تەبا و هاوڕایە لەگەڵ دید و بۆچوونی زۆربەی بیرمەندانی میتافیزیكدا، بۆ چەمكی میتافیزیكا هەرچی " هایدگەر " ە، سەرەڕای ئەوەی كە پێیوایە میتافیزیك بریتیە لە بیركردنەوە لە بوونەوەر وەك بوونەوەر، هیچ ئاوڕێكی لە بوون نەداوەتەوە، لەگەڵ ئەوەشدا ئەم بیرمەندە لەمەزیاتر دەڕوات و دەڵێت كاتێك بە شێوەیەكی بەردەوام لە بۆچوونی میتافیزیكدا " بوون " وەكی " بوونەوەر " وێنا بكرێت، ئەوا بە هەمانشێوە لەم چوارچێوە فیكرییەدا دواجار خودی " مرۆڤ " یش وەك بوونەوەر وێنا دەكرێت . لێرەوە لە تێڕوانین میتافیزیكدا هەمیشە مرۆڤیش گەڕێنراوەتەوە بۆ بنەڕەت و رەچەڵەكە ئاژەڵیەكەی، نەوەك بۆ تێپەراندنی رەچەڵەكی ئاژەڵیانەی و تەماشاكردنی وەك مرۆڤ، لە بەرامبەر تێڕوانینی بیری میتافیزیكای خۆرئاوا دا مرۆڤ، كە بەردەوام مرۆڤی وەك بوونەوەرێك لە ناوكۆی بوونەوەرەكانی تردا وێنا كردووە، بە پێچەوانەوە " هایدگەر " لەو باوەڕەدایە كە مرۆڤ هەرگیز بوونەوەرێك نییە لەناو كۆی بوونەوەرەكانی دیكەی بوون دا، بەڵكو ئەم بیرمەندە پێیوایە كە دەبێت ئێمە وەك جیاوازی شۆناسی مرۆیی و پەیوەندی لەگەڵ بووندا، لە مرۆڤ بڕوانین . واتە لەلای " هایدگەر " چیدی مرۆڤ خودێك، یاخود (من) ێك، یان رۆحێك نییە بە تەنیا لەناو بەڵكو " دازاین - بوون ئارا " یاخود لێرە بوونە . دیارە (دازاین - بوونئاوا) كە هایدگەر - بوونی مرۆڤی لە ناو جیهان و بووندا، پێ جیادەكاتەوە لە بوونی تێكڕای بوونەوەرەكانی تری ناوبوون . بەدەربڕینێكی دیكە هایدگەر جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە، كە بوونی مرۆڤ لە ناو جیهاندا بەراورد لەگەڵ بوونی بوونەوەرەكانی تردا، بریتیە لە بوونێكی بەرچاو كە توانای خۆدەرخستن و خۆ واڵاكردنی هەیە . واتە هایدگەر پێیوایە كە لەناو كۆی ئاژەڵەكانی ترو، دیاردەكانی تری وەك دار، بەرد ....هتد دا، بە تەنیا بوونی مرۆڤ قودرەتی خۆنمایشكردن و خۆواڵاكردنی هەیە، لێرەوە بە بڕوای هایدگەر بوونی مرۆڤ، بە بەراورد لەگەڵ بوونی بوونەوەرەكانی دیكەدا بریتیە لە " بوون - لەناو - جیهان " دا، واتە لەم تنێڕوانینە ئۆنتۆلۆژییەدا، مرۆڤ هەم هاوسێ و هەم شوانی بوونە . لە تەواوی ئەم دەستنیشانكردنە ئۆنتۆلۆژییەی بوونی مرۆڤیشدا، بە بڕوای " هایدگەر " لەلایەكەوە بوون وەكو جەوهەری مرۆڤ و، لەلایەكی تریشەوە مرۆڤیش وەك جەوهەری بوون وێنا دەكرێت . هەر بەم مانایەش هایدگەر دەڵێك : هەر رێبازێكی فەلسەفەی گەر بیەوێت توێژینەوە لەسەر مرۆڤ بكات، ئەوا پێویستە ئەو رێبازە فەلسەفیە پێشتر لە بوون بكۆڵێتەوە، چونكە بە پێی ئەو دەربڕینەی سەرەوە لێكۆڵینەوە لە بوون بە واتای لێكۆڵینەوەی پێشینەیی دێت لە مرۆڤ، ئاشكرایە ئەم لێكۆڵینەوەیەش لە بوون، بە بێ تێگەیشتن لە ماهیەتی بوونی مرۆڤ ئەستەمەو شیاو نی یە .. دواجار هەر بەم مانایە تێپەڕاندنی بیری میتافیزیك لەلای مارتن هایدگەر دەبێتە كارێكی پێویست، چونكە وەك لەسەرەوە ئاماژەمان پێدا بیری میتافیزیك هیچ كاتێك جیاكاری نەكردووە لە نێوان " بوون " و " بوونەوەر " دا، بەڵكو ئەم بیركردنەوەیە هەمیشە وەك " بوونەوەر " لە " بوون " ی ڕوانیووە، كاتێكیش میتافیزیك بەم شێوەیە تەواوی " بوون " وێنا دەكات، ئەوا لە هەمانكاتیشدا ئەم بیركردنەوەیە هەمیشە مرۆڤ لەناو رەچەڵەكە ئاژەڵیەكەیدا جێگیر دەكات،یاخود بە تەنیا سروشتی بوونەوەری بایۆلۆژی بە مرۆڤ دەبەخشێتەوە.. لێرەوە " هایدگەر " وەك پێداویستیەك بۆ تێپەڕاندنی بیری میتافیزیك، پەیامێكی نوێ بە مرۆڤ دەبەخشێت و، داوای لێدەكات كە خۆی لەناو حەقیقەتی بوونی مرۆڤدا مانیڤێست بكات، بەو پێیەی كە ئەوەی مرۆڤ جگە لەوەی خاوەنی سروشتێكی بایۆلۆژییە، لەهەمانكاتیشدا هەڵگری مۆرك و خەسڵەتی ئۆنتۆلۆژییە، هەر بەم واتایە " هایدگەر " لە پەیامەكەیدا دەڵێت : پێویستە مرۆڤ ئاگاداری ئەوە بێت كە ئەو فڕێدراوەتە ناو بوونەوە و، هەل و دەرفەتی ئەوەشی هەیە كە ببێتە مرۆڤ، هەڵبەت مەبەست لە مرۆڤێكە كە لە نزیك بووندا نیشتەجێ دەبێت و، ئیرادە و توانای ئەوەشی هەیە كە ببێتە پاسەوانی بوون .

پاش ئاماژەدان بەم چەند سەرنجە كورتە دەربارەی بیری میتافیزیك و چۆنیەتی تێڕوانین بۆ مرۆڤ و، حەقیقەتی بوون و، بوونەوەر، لەم ووتارە كورتەدا، دواجار تێدەگەین كە بۆچی تێپەڕاندنی بیری میتافیزیك لە تێڕوانینی " هایدگەر " دا هێندە جەختی لەسەر كراوەتەوە ؟ یاخود پەی بەوە دەبەین كە تێپەڕاندنی ئەم بیركردنەوەیە بۆچی ئەوەندە كارێكی پێویستە ؟ ... بە بڕوای هایدگەر، میتافیزیك بەردەوام دەربارەی پێداویستی " بوون " دەدوێت، كەچی لە راستیدا بیری میتافیزیك هەرگیز " بوون " ی نەخستووەتە ناو چوارچێوەی زمانەوە، ئەمەش لەبەر ئەوەی كە بیری میتافیزیك هەرگیز بیری لە حەقیقەتی بوون و، هەروەها بیری لە حەقیقەتی " بوون " یش نەكردووەتەوە، وەك خۆ واڵا كردن و خۆدەرخستن، لەلایەكی تریشەوە میتافیزیك هەرگیز بیری بەلای ماهیەت و چیەتی ئەم خۆ واڵا كردن و خۆ ئاشكراكردنەی حەقیقەتی بووندا نەچووە، لێرەوە حەقیقەتی بوون بە درێژایی مێژوو هەر لە سەردەمی " ئەناكسیماندەر " ەوە، تاكو ساتەوەختی " نیچە " هەر بەشاراوەیی و پەردەپۆشكراوەیی ماوەتەوە . لێرەوە گەر بزر بوونی " بوون "، یاخود سەرەو لێژبوونەوەی  " بوون " بۆ ناو خەرەندی لە یادكردن و فەرامۆشكردن بە درێژایی زیاتر لە دوو هەزار ساڵ، پەیوەست و گرێدراو بێت، بە هەیمەنەو باڵادەستی بیری میتافیزیكەوە لە رێڕەوی بیری خۆرئاوادا، ئەوا ئەم پرۆسەی لە یادكردن و فەرامۆشكردنەی " بوون " بە شێوەیەكی تایبەت مرۆڤی نوقمی " بوونەوەر " كردووە، پاشان مرۆڤی لەهەر پەیوەندییە بە ماهیەتی خۆیەوە دوورخستووەتەوە ... لەلایەكی ترەوە گەر كردەی لە یاد كردن و فەرامۆش كردنی " بوون " كە هایدگەر لە زۆربەی بەرهەمەكانیدا پرسیاری لەبارەوە دەكات ، ئەوەندە كردەیەكی قووڵ و راستەقینەو ڕەگ داكوتاوبێت، ئایا ئێدی لەم حاڵەتەدا دەرفەتێكی وەها بەدیدەكرێت، كە بە ترس و دڵەراوكێەكی رەسەنەوە جارێكی دیكە بیر لە " بوون " بكرێتەوە ؟ بە تێڕوانین هایدگەر بیركردنەوە چیدی لەوە زیاتری پێناكرێت، كە توانیویەتی ئەم چارەنوسە دژوارەی " بوون " دووچاری دڵەڕاوكێ بكاتەوە، چونكە سەرەتاو بەر لە هەموو شتێك ئەم پڕۆسەیە، پڕۆسەی بیركردنەوە لە فەرامۆشكردنی بوون، دەكرێ " بزربوونی بوون " بەرەو پەرت بوون و هەڵوەشانەوە بەرێت ...بەڵام بۆچی فەلسەفە بە درێژایی مێژووی خۆی، لەو سەردەمە دوور و درێژەدا بە هیچ جۆرێك نەیتوانیووە بیری میتافیزیك تێپەڕێنێ ؟ ئەم پرسیارە یەكێكە لەو پرسیارە گرنگانەی كە " هایدگەر " لە ووتاری " گەڕانەوە بۆ بنەڕەتی میتافیزیك " دا، وەڵامیداوەتەوە، پێیوایە كە یەكێك لە گرفتە بنەڕەتەكانی فەلسەفە ئەوەیە كە بناغەی خۆی لەسەر خودی خۆی كۆنەكردۆتەوە، بەڵكو فەلسەفە هەمیشە بەهۆی میتافیزیكەوە بناغەی خۆی بە جێ هێشتووە، لەگەڵ ئەمانەشدا فەلسەفە بە درێژایی مێژووی سەرهەڵدانی بیری میتافیزیك، بە شێوەیەكی یەكلاییكەرەوە نەیتوانیووە لەو بناغەیە - كە لە سەر میتافیزیك بە جێی هێشتووە هەڵبێت، یاخود لێی دەرباز بێت، لێرەوە هایدگەر لەهەمان ووتاردا دەڵێ " هەر بیركردنەوەیەك بكەوێتە سەر ناسینی رەگەكانی میتافیزیك، بەمەرجێك ئەو بیركردنەوەیە، بۆ بیركردنەوە لە " حەقیقەتی بوون " ئەم كارە بكات، نەوەك بۆ وێنا كردنی بوونەوەر، ئەوا ئەو بیركردنەوەیە بە شێوەیەك لە شێوەكانی میتافیزیكی تێپەڕاندووە"

 

سەرچاوەكان :

1.       استرجاع تأریخی للصراع مع میتافیزیقا الغرب، عادل عبد الله، لە كتێبی (التفكیكیە ادارە الاختلاف وسلگە العقل) دا، ص 151، سوریا - دمشق - گ 1 / 2001 .

2.       هەمان سەرچاوە لاپەڕە ص 152 .

3.       العودە الی اساس المیتافیزیقا : فصل من كتاب : المیتافیزیقا ؟، مارتن هایدكر، ترجمە / فۆاد كامل و محمود رجب، ص 80 كتێبەكە .

4.       میتافیزیقا الاختلاف / فصل فصل من كتاب / التفكیكیە، ادارە الاختلاف، وسلگە العقل تألیف / عادل عبد الله، ص 157 .

5.       هەموو ووتەكانی هایدگەر سەرچاوەكەیان كتێبی " میتافیزیكا ؟ " یە، یاخود ئەو بەشەی ناوی (العودە الی اساس المیتافیزیقا) كە لە سەرەوە ئاماژەم پێداوە.

 

 
رۆشنگەری
وتار‌و بۆچوون

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت

سەعید کاکەیی

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین

مەریوان عەلی

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون

هەردی عەلی

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا...

ئاسۆ ئه‌مین

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی

سه‌وسه‌ن هیرانی

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە

سەعید کاکەیی

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز

مه‌ریوان عه‌لی

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌

سه‌لام مارف

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت

سه‌لام مارف

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری

بێستون محمو‌د

 
رؤشنطةرى

C 2010 All right reserved, roshngari.com