head

 

 

 

ئۆپۆزیسۆن، دەتوانێت مێژوویەكی نوێ‌ بنوسێتەوە

 

 

 

مەریوان عەلی

دەرفەتێك لەپەراوێزی "ئێمە چیبكەین؟"

 

سەرەتا، دەرفەت

لە مێژوودا دەرفەت وەك ئەوەی رێكەوتێك بێت، جارێك دەربكەوێت و هەزاران جاری تر چاوەروانی بین، یان دەرفەت وەشاندنی گورزێك بێت لە دۆخێك، كە جارێكی تر هەروا بەئاسانی زەمینە مێژووییەكانی دووبارە نەكرێتەوە، راستیەكەی دەرفەت لەم نوسینەدا بەمانای ئەو ئەگەر و مۆتیفانە بەكاردەهێنم كە دەشێت بەردەوام لەگەڵماندابن، بەردەوام هاورێی سەفەرە رۆژانەیی و سیاسیەكانمان بن، كە تیایدا ئێمە لە رێگەیەوە بۆ رێگەیەكی تر، لە كەنارێكەوە بۆ كەنارێكی تر دەگوازێتەوە، راستیەكەی لە مێژوویەكەوە بۆ مێژوویەكی نوێ هەنگاومان پێدەنێت.

 دەرفەت لەم نوسینەدا بەچەندین شێواز و رووی جیاواز دەردەكەوێت، یانی نە كاتەكانی هاوتای یەكترن و نە كارەكتەر و خواست و مەبەستەكانیشی هاوشێوەن، ئەوەندەی هەیە دەرفەتێك لە دەرفەتە گونجاوەكان بەتەنیشت رووداو و ئەگەر و پێشهاتەكانەوە تێدەپەرن تا زەمینەسازی گۆڕانێكی ریشەیی و رووداوێكی گەورە بنێنەوە، راستیەكەی لەم نوسینەدا دەرفەت وەك مۆتیف و بەڵگەی ناواخنی جوڵە سیاسیەكان لەگەڵماندا دروستدەبێت و هاوتەریب لەگەڵماندا تێدەپەرێت و هەرگیز ماڵئاوایمان لێناكات.

ئامادەگی دەرفەتە گونجاوەكان لە نێو هەموو كایە ئینسانیەكاندا بوونی هەیە، بە شێواز و كات و ستراكچەری جیاواز (روودەدات/سەرهەڵدەدات/پەیدادەبێت)، مەبەستمە بڵێم كایەیەك نییە دەرفەتی خۆی نەبێت، لە ناواخنی سەرجەم كایەكاندا لە ئەدەبەوە بۆ سیاسەت، كایەك نییە هەڵگری مۆتیفێكی بەهێز و جوڵەیەكی گرنگی ناواخنی نەبێت، كەلە چركە ساتێكی مێژوویدا لە شكڵبەندیەكەوە بۆ شكڵبەندیەكی تر دەگۆڕێت! گۆڕانێك تەنانەت دەمامكەكانیش ناتوانن رووی راستەقینەی گۆڕانەكان بشارنەوە، گۆڕانێكی چۆنایەتی بەو شێوەیەی بیتر بروكر دەربارەی برتولت بریشت دەنوسێت"گۆڕانی راوچی بۆ نێچیر پێویستی بە داهێنانە، ئەوەی دوێنێ چانسی ناوبانگی هەبووە، ڕەنگە ئەمرۆ لەدەستی بدات، خەڵكی دوێنێ خەڵكانی ئەمرۆ نین"(1) .

لەنێو تێكستە مەعریفی و دامەزراوە سیاسیەكاندا، پرسی پەیوەندی دەسەڵات و مەعریفە، ئەگەرچی پرسێكی دێرین و پەیوەندیەكی ئاڵۆز و پر كێشەیە، بەڵام خواستی مەعریفە بۆ شیكاركردن و كەشفكردنی هاوكێشە و ستراتیژ و پنتە ئاشكرا و نهێنیەكانی دەسەڵات، پاڵنەرێكی گەورەیە بۆ خوڵقاندنی دەرفەتێك لەبەردەم ویستی دەسەڵات بۆ دامەزراندنی دەسەڵاتێكی بە مەعریفە و مەعریفەكی بە دەسەڵات، لەدەرئەنجامیشدا كۆی پرۆسەی سیاسی لە نەزانین و كورتبینی و بێ ستراتیژیدا دەربازبكات،"دەسەڵات لەسەر بنەمای دژایەتی و توندوتیژی دانەمەزراوە، هێندەی لەسەر بنەمای تەكنلۆژیای چاودێریكردن دامەزراوە لە پێناو بەرهەمهێنانەوەی مەعریفە و حەقیقەت"(2) دروست پرسەكە ئەگەرچی لە شكڵبەندی دەرفەتدا نابیندرێت و ناخوێندرێتەوە، بەڵام وەك ئاسۆ و دەروازەیەك تەماشادەكرێت كە دەشێت سیاسەت لە نەزانین و كورتبینی و لەبەرامبەریشدا لە توندوتیژی و سەركوتكردن داببرێت، سیاسەت بە ئاراستەیەكدا بەرێبكات كە كار بۆچاكەی گشتی و دادپەروەری و ئازادی بكات. لە راستیدا هەمیشە هەوڵێكی مەعریفی قوڵا لە ئارادایە بۆ ئەوەی رووبەر و لایەنە نادیار و شاراوەكانی دەسەڵات ئاشكرابیكرێن، هەوڵێكە بۆ تێگەیشتن لە ماهیەتی دەسەڵات و خوێندنەوەی ستراتیژەكانی، هەوڵێك دەیەوێت لەو تۆڕە جاڵجاڵۆكیەی دەسەڵات تێبگات كە چەندین رایەڵی ئاڵۆز و دنیایەك گرێكوێرەی تێدایە، ئەم هەوڵە بەوەوە ناوەستێ كە تەنها كەشفی لایەنە نادیار و شاراوە و خواستە رانەگەیەندراوەكانی بكات، بەڵكو بەجۆرێك ئیشدەكات كە دەسەڵات راپێچی خواستە مەعریفیەكان بكات، بەجۆرێك دەسەڵات ملكەچی حوكمێكی مەعریفی بكات و لە سنورێكدا رایگرێت، ئەمە ئەو حاڵەتە كە بەردەوام كێەی نێوان مەعریفە و دەسەڵات دەكاتە پرسێكی ئەبەدی، گەران بەشوێن پەیوەندی و كاریگەری نێوان دەسەڵات و مەعریفە لە كایەی فكری و فەلسەفیەوە پەل دەكوتێ بۆ ناو كایەی سیاسی و دامەزراوەكانی دەسەڵات، راستیەكەی هەوڵێكە بەپلەی نایاب بۆ خوێندنەوەی ئەو پەیوەندییە ناواخنی و جاڵجاڵۆكیەی دەسەڵات بەدەوری خۆیدا تەنیویەتی، پێموایە ئەوەش دەرفەتێكە هەموو ساتێك ئامادەگی هەیە بۆ تیشكخستنەسەر ململانێكان و شكاندنەوەی تەرازوی ململانێكاندا بەلایەكدا.

هەروەك دەشێت لە مێژووی كاركردن و بەرەنگاربوونەوەی بەردەوامی گروپەكانی ئۆپۆزیسۆن و رێكخراوە مەدەنیەكان و رۆژنامە سەربەخۆكان و دەنگە ئازادەكان ..دەرفەتێك هەڵبكەوێت پرۆسەی سیاسی بە شارێگای دیموكراسیەتدا تێپەرێنێت، یان بارودۆخ و هاوكێشە سیاسیەكان لە مۆدیلێكی فەرمانڕەوایەتیەوە بەرەو مۆدیلێكی تر بگۆڕدرێت، هەروەك دەرفەتی چاكسازی لەنێو پرۆسەی شەری دژە گەندەڵی و لە قوڵایی دامەزراوە حكومیەكاندا، هاوتەریبە لەگەڵا چالاكی و بەرنگاربونەوەی بێوچانی نوسەران و دادوەران و مامۆستایان و بازرگانان و پیشەوەران و هونەرمەندان...لە پێناو سەربەخۆیی و ڕەتكردنەوەی ملكەچی و رۆبورتبونیان..دەشێت ئالەو نێوەندەدا دەرفەتێك رێكەوێت خوێندن و داد و بازِار و هونەر و یەكێتیەكانی پیشەوەران و خوێندكاران... لە هەیمەنەی پیاوانی حزبی پاكبكرێنەوە.

 لەبەرامبەردا دەشێت ئەو جۆرە دەرفەتانە هەروا بە خێرایی و بێكێشە روونەدەن و نەكەونە بواری جێبەجێكردن، بەڵكو لە مێژووی  گروپ و هێزە كۆمەڵایەتیە جیاوازەكاندا چەندین دەرفەتی یەك بەدوای یەك هەڵبكەوێت ، بەڵام نەزانینی قۆستنەوە و بەكارهێنانی توخم و بكەر و فیگەرە بەهێزەكانیان، وابكات دەرفەتەكان لەكیسبچن.

لەبەرامبەر لە كیسچوونی هەر دەرفەتێكدا، دەبێت ئەوەش بزانین كە چانسێكی گەورە دەبەخشرێت بەو كارەكتەرانەی رۆڵی كۆنترۆڵكردنی بارودۆخەكەیان كردووە، چانسێك هیچی كەمتر نییە لە پەراوێزخستنی رۆڵی هێزە كۆمەڵایەتیە نوێ و چالاكەكان.

بەباوەری من لە نێو دەرفەتە جیاوازەكاندا چەند دانەیەكیان پێی دەگوترێت دەرفەتی زێرین، یان دەرفەت بەپلەی نایاب، ئەمەش مانای وایە ئەم دەرفەتەیان هەموو دەرفەتەكانی تر تێدەپەرێنێت، جۆرێكە لە دەرفەت ئەگەرچی لە ئەو نەخشە و پلان و وێناكردنانەوە سەرچاودەگرێت، كەلە سەرەتادا سادەو ساكار و لاواز دەردەكەون، بەڵام لە دەرئەنجامدا دۆخێك سەروبن قڵپدەكاتەوە، ئەمجۆرە دەرفەتانە بە گۆڕانە گەورە و دەگمەنەكان ئەژماردەكرێت، جۆرێكە لە دەرفەت وەك شۆرش و بومەلەرزە و هێزێكی ئەفسونایی وایە، كە توانای هەڵوەشاندنەوەی سەرجەم ئەو نەخشە و پلان و لەمپەرانەی هەیە كە كۆمەڵگا رووبەروی جەبری جێبەجێكردنی نەخشەیەكی دیاریكراو دەكاتەوە، یان بە جۆرێكی دیاریكراو كۆمەڵگا دەخاتە داوای دەستەمۆبوون و ئیفلیج بوونەوە، دروست دەرفەتی زێرین (لانی كەم لەم نوسینەدا) لەساتێكدا دەردەكەوێت و بیری لێدەكرێتەوە، كەلە سەرجەم ساتەكانی پێشخۆی زەمینەی لەبارتر و ڕەخساوتری لە ناواخنی واقعەوە بۆی خۆشكراوە تا بكەوێتە بواری جێبەجێكردن، ئەمجۆرە لە دەرفەت لە پانتایی كاری سیاسیدا وەك هەستانەوەیەكی نوێیە لەنێو داڕمان و رووخاندا، جۆرێكە لە هەستانەوەی خۆرسكی لە نێو داروپەردووی وێرانەیەكی سیاسی و ئەقڵیەتێكی دیماگۆجیدا، شكاندنی رستێك تاپۆ و هێڵی سورە لە پێناو ژیاندنەوەی رۆحی سیاسی و دیموكراسی.

 

سەرنجێك دەربارەی ئۆپۆزیسۆن و گەمە سیاسیەكان

ئۆپۆزیسۆن نابێت بكەوێتە خانەی پەراوێزخستن، ئەو گەمە سیاسیەی وادەكات ئۆپۆزیسۆن سەرقاڵا بكات بە چەند شتێكی لاوەكیەوە، هیچ نییە جگە لە پەراوێزخستنی ئۆپۆزیسۆن، یەكەمین ئەركی ئۆپۆزیسۆن ئەوەیە، ئەو دیوارە تێكبشكێنێت كە دایبڕیوە لە تەماشاكردنی دەسەڵات، زوو رماندنی ئەو دیوارە دەربازكردنی ئوپوزیسۆنە لە عقدەی بێدەسەڵاتی، مەبەستمە بڵێم ئوپوزیسۆن نابێت دیوارێك لە نێوان خۆی و دەسەڵاتدا هەڵبچنێت، ئەگەر ئەو دیوارە هەبوو دەبێت هەوڵی رمانی بدات، ئایا ئوپوزیسۆن سێبەری دەسەڵاتی داهاتو نییە؟ كەوابوو دەبێت ئوپوزیسون بە شوێن دارشتنی پەوەندیەكانی دەسەڵات و بنكە جەماوەریەكەیدا بگەرێت! ئەم گەرانە بۆ ئەوەیە بەردەوام گروپی ئوپوزیسۆن لەتەك دەسەڵاتدا ئیشبكات، مەبەستەكە ئەوەیە لە هەستیارترین نێوەندەكانی دەسەڵاتەوە نزیك بێت، تا درككردن بە ئیشكالیەتەكانی نێو دەسەڵات ئاسانتر و باشتر ببیندرێت! بێگومان ئەم حاڵەتە بە دیوێكی تردا بریتیە لە بەشداریكردنی دەسەڵات، بەشداریەكی جدی لە چاودێریكردن، لێپرسینەوە، كەشفكردن، دەرخستنی راستیەكان، ئەمەش لە جەوهەردا بریتیە لە رۆحی دەسەڵاتە دیموكراتەكان، بریتیە لەو هێزەی لە ناوەوە توانای گۆڕینی دەسەڵاتی هەیە. هەركات دەسەڵات چاودێریكەر و تەماشاكەر و ئۆپۆزیسۆنی نەبوو، مانای وایە ئەو دەسەڵاتە دەسەڵاتێكی نادیموكراسی و نارۆشنە، دیموكراسیەت بە چالاكی و بزۆكی ئۆپۆزیسۆن پێوانە دەكرێت نەك بە كۆڵەكەكانی دەسەڵات، چاودێریكردنی دەسەڵات و بەشداریكردن لە ناوەوەی دەسەڵات، ئەگەرچی لە وەرگرتنی پۆست و پلەی حكومی كورتناكرێتەوە، بەڵام لە بنچینەدا بریتیە لەو هێزەی لە ناوەوە دەسەڵات دەبینێت، بریتیە لەو توانایەی گەمە و كێشەكانی دەسەڵات كەشفدەكات، ئەگەر مەبەستێكی دەسەڵات دورخستنەوەی ئۆپۆزیسۆن بێت لە هەر كەنار و پنتێكی دەسەڵات، ئەوا بەشەكەی تری شاردنەوەی راستیەكانە لە ئۆپۆزیسۆن، لە راستیدا بەشداریكردنی ئۆپۆزیسۆن لە دەسەڵاتدا، بریتی نییە لە وەرگرتنی پۆستی وەزارەت و بەرێوەبەرە گشتیەكان، بەڵكو بریتیە لە چاودێریكردنی ئەو پۆست و پلە حكومیانە، هەر كات ئۆپۆزیسۆن شكستی هێنا لە پرسی چاودێریكردن و كەشفكردنی راستیەكانی نێو حكومەت، ئەوا بە دڵنیایوە شكست دەهێنێت لە پرۆسەی ئاڵوگۆڕكردنی دەسەڵات، بەشداری ئوپوزیسون لە دەسەڵاتدا، گرتنی چمكێكی كورسی دەسەڵات نییە!بەڵكو بەو مانایە دێ كە ئۆپۆزیسۆن توانای تەماشاكردن و ئاشكراكردنی نهێنی و پەیوەندی و بریارەكان و ئاڵوگۆرە سیاسی و جوڵە بازرگانیەكانیەكانی نێو دەسەڵاتی هەبێت، لە راستیدا ئۆپۆزیسۆنی جدی جۆرێكە لە حكومەت كە تەنها فرمانی جێبەجێكردنی بەدەست نییە!

ئەو گەمە سیاسیانەی كە دەسەڵات گەرەكیەتی ئۆپۆزیسۆنی پێوە سەرقاڵا بكات، لە جەوهەردا هەموو گەمەكان لە یەك ئامانجدا چردەكرێنەوە، ئەویش بریتیە لە پەراوێزكردنی رۆڵی ئۆپۆزیسۆن بەرامبەر دەسەڵات، هەروەك چەندان نهێنی هەیە لە دژایەتیكردنی دەسەڵاتدا بەرامبەر ئۆپوزیسۆن، دووبارە ئەمەش لە سیاقی ئەو گەمانەدا رێكدەخرێت كە دەسەڵات گەرەكیەتی ئۆپۆزیسۆن بكەویتە نێو داوەكەیەوە، سەرەكیترینیان بریتیە لە هێرشی دەسەڵاتداران بۆسەر ئوپوزیسون، ئامانج لەم هێرشانە تاوانباركردنی تواناكانی ئۆپۆزیسۆنە لە پەكخستنی پرۆسەی سیاسی و ئابوری و.. بەوەی ئۆپۆزیسۆن ناخوازێت پرۆژەكان جێبەجێبكرێن، یان ئۆپۆزیسۆن بەربەستە لەبەردەم گۆڕرانكاری، ئۆپۆزیسۆن داردەستی دەستێكی دەرەكییە، ئۆپۆزیسۆن  حاڵەتێكی ناسروشتیە.....لە بنچینەدا پەیرەوكردنی ئەم ڕیتم و سیاسەتە، بۆ ئەوەیە رۆڵی كارای ئۆپۆزیسۆن پەراوێزبخرێت و ئۆپوزیسۆن پێگە كۆمەڵایەتی و سیاسیەكەی لاوازبكرێت، بەوەی ئۆپۆزیسۆن ناتوانێت هیچ جۆرە گۆڕانكاریەكی جدی لە نێو كۆمەڵگادا ئەنجامبدات، ئەمە لە كاتێكدا برهان غلیون پێیوایە "گرنگی ئۆپۆزیسۆن لەوەدایە كە تاكە كەرەستەی گۆڕانكاریە لە ناو سیستەمەكەدا، وە پارێزگاریكردنیەتی لە گەندەڵی و هەڵوەشاندنەوە، هەروەك گەرەنتی ئەوەیە كە دەسەڵاتی سیاسی هەر جۆرێك بێت، نەگۆڕێت بۆ فەرمانڕەوایەتیەكی توندڕەوانە و لایەنگیری كەسایەتیەكی وێرانكەری رۆحی یاسا و دادپەروەری و تێكدەری نیشتمان و كارەكان"(3)

بە بارێكی تردا، هەموو هەوڵ و تەقەلایەك بۆ لاوازكردنی پێگەی ئۆپۆزیسۆن، هیچ نییە جگە لە سەقامگیركردنی پایەكانی دەسەڵاتێكی باو، كەلە قوڵاییدا بریتیە لە پرۆسێسی بیناكردنی دەسەڵاتێكی فاشیزمانە، كوشندەترین سیاسەت كەبەرامبەر ئۆپۆزیسۆن جێبەجێبكرێت بریتیە لە سیاسەتی پەراوێزخستن، یان بێئاگایی ئۆپۆزیسۆن لە كاروبارەكانی نێو دەسەڵات، ئەم پرۆسێسە هیچ نییە جگە لە دەرگاداخستن نەبێت بەرووی ڕەخنە و دەنگی ئازاد و دیزەبەدەرخونەكردنی راستیەكان، ئەمە فەزایەكی ترسناك دروست دەكات، فەزایەك مافی هاووڵاتیان لە پێش مافی ئوپوزیسوندا بە بادەچێت.

 هەرچی پەیوەندی بە ئۆپۆزیسۆنەوە هەیە لەم بوارەدا،  گەر بێتو سیاسەتی كارابونی ئۆتونۆمیانەی خۆی لە خۆیدا ئەكتیف نەكات، گەر نەتوانێت لەروی ئەقڵانیەوە خۆی رێكبخات، گەر توانای بینینی قوڵایی و جەوهەری كێشەكانی نەبێت، هەروەك گەر توانای راكێشانی كەیسەكانی نەبێت بۆ گۆڕەپانی رووبەروبونەوەكان، بێشك تێكشكاندنی ئۆپۆزیسۆن لە تێكشكانی هەر شتێكی تر ئاسانتر دەبێت، ئەم جۆرە لە تێكشكاندن بە رمانی كایەی سیاسەت تەواو دەبێت، یانی پرۆسێسێكمان نابێت ناوی بەرین بە سیاسەت، لە راستیدا برهان غلیون لە هەمان گوتاردا روونتر تیشكدەخاتە سەر ئەم مەسەلەیە ئەو دەنوسێت"بوونی ئوپوزیسون ساناترین گوزارشتە لە بوونی                            خودی سیاسەت، هەروەك نەبوونی شوێنێك بۆ سیاسەت گەر ئوپوزیسون بوونی نەبوو "

ئۆپۆزیسۆنی ئەكتیف لە نێو كایەی سیاسیدا بەوە پێوانە ناكرێت، لە هەڵبژاردنەكاندا چەند كورسی بەدەستهێناوە، هەروەك رۆڵی ئۆپۆزیسۆن لە گۆرینی هاوكێشە سیاسیەكاندا بەوەناخمڵێندرێت، ئایا قەبارەكەی بچوكبۆتەوە یان نا! بەڵكو ئۆپۆزیسۆنی ئەكتیف ئەو جۆرەیە لە ئۆپۆزیسۆن، كە بەردەوام خاوەنی ئەلتەرناتیفی ئەقڵانیە، بەردەوام لە هەوڵی رووناككردنەوەی نهێنیەكانی نێو دەسەڵاتە، هەروەك جۆرێكە لە ئۆپۆزیسۆن كە بە ئاسانی ناكەوێتە نێو گەمەكانی دەسەڵاتداران، ئۆپۆزیسۆنی كارا ، ئۆپۆزیسۆنێكی شەرمن و ترسنۆك نییە، ئۆپۆزیسۆنێك نییە بە ئاسانی و بێ هیچ بەڵگەنەویستێك سازشبكات، یانی ئۆپۆزیسۆنی كارا ئەگەرچی چەقی ئارامی سیستەمی سیاسیە، بەڵام هەرخۆی چەقی پوچەڵكردنەوەی ئەو گەمە و هەوڵانەی دەسەڵاتە كە تێدا رووبەرەكانی ئازادی و دیموكراسی تەسكدەكاتەوە.

ئۆپۆزیسۆنی چالاك بەردەوام لە هەوڵی دروستكردنی ئومێدە بۆ گۆڕان، رۆڵێكی مەزنیش دەبینێت لە زیندووهێشتنەوەی ماتە وزەی هێزە كۆمەڵایەتیەكان، ئەمەش مانای ئەوەیە ئۆپۆزیسۆن دەستەوەستان نامێنێتەوە لەبەردەم هەرجۆرە پلانێكی دەسەڵات بۆ فەرامۆشكردنی هێزە كۆمەڵایەتیەكان، هەر كات دەسەڵات توانی هەرچی دەخوازێت ئەنجامیبدات، ئەوكات ئوپوزیسون دەكەوێتە دەرەوەی رووداوەكان، لەو كاتەدا  رۆڵی ئۆپۆزیسۆن لە پرۆسەی سیاسیدا لاوازو بێ كاریگەری دەمێنێتەوە، كاتێك ئۆپوزیسۆنێكمان هەبوو كە نەتوانێت ببێتە بەربەست لەبەردەم بریار و پلان و جوڵە ناتەندروستەكانی دەسەڵات، ئەوكات ئوپوزیسون نابێتە ئەو فیگەرە بەهێزەی وەك فلتەرێك بریار و پرۆژە و جوڵە سیاسیەكانی پێدا تێپەرێت، لە حاڵەتێكی ئاوادا ئۆپۆزیسۆن جگەلە نائومێدی هیچیتری لێ سەوزنابێت، لەراستیدا هەركات كارابوونی ئۆپۆزیسۆن پابەندنەكرا بە ژمارەی كورسی و دەموچاوەكان و رووداوەكان، ئەوا رۆڵی راستەقینەی ئۆپۆزیسۆن كەبە توانای ناواخنی كۆمەڵگا ئەژماردەكرێت، توشی دارمان و پەرتبوون و پەرتەوازیی دەبێتەوە.

دەرفەتەكانی دەربازبوون لە گەمەكانی دەسەڵات

هەرچی پەیوەندی بە پیادەكردنی سیاسەتی تێپەركردنی نەیارەكانە لە درزێكەوە كە كەمجار هەڵدەكەوێت لەو رێگەیەوە تێپەراندن هەروا بە سانایی جێبەجێبكرێت، بریتیە لە چەقی ئەو گەمە سیاسیەی دەسەڵات خوازیاریەتی بەرامبەر ئۆپۆزیسۆن جێبەجێی بكات، لەراستیدا بەردەوام و لە سەرجەم قۆناغە مێژووییە جیاوازەكاندا، پرسیارێكی قوڵا لە فەلسەفەی سیاسیدا بە دارشتنی جیاواز جیاواز خۆی دووبارە دەكاتەوە ئەویش ئەوەیە: بۆچی خەڵك دژ بە دەسەڵات بەرەنگاری ناكەن؟ لە كاتێكدا دەسەڵات خراپترین كاریان بەرامبەر دەكات، هەروەك سەپاندنی سیاسەتی سەركوتكردن و بێبەشكردن و تەسكردنەوەی ئازادیەكان و نادادپەروەری، ئەم پرسیارە ڕەگ و ریشەیەكی قوڵی لە فەلسەفەی سپینوزادا هەیە، سپینوزا هەر زوو ئەو پرسیارەی لا دروست بووە: بۆچی خەڵكی سەرسەختانە لە پێناو كۆیلایەتیبوونیاندا دەجەنگێن هەروەك ئەوەی ئەمە دڵسۆزیبونیان بێت؟(4)   لە راستیدا ئەم پرسیارە بە دیوێكی تردا پەیوەندی بە تێگەیشتن و قوڵبونەوە هەیە لە زهنیەتی ئازادی و دیموكراسیانە، ئالان تویرن پێیوایە كە ژیاندنەوە و گەشەسەندنی زهنیەتی دیموكراسیانە لەسەر دەستی ئەو كەسانە گەشەی سەندووە كە باوەریان بە ژیانی ئازادانە هەبووە، تورین لە كتێبەكەیدا دیموكراسی چییە؟ گەلێك نمونە دەهێنێتەوە لەسەر ئاستی جیهان كە بوونەتە هێما و سومبلی داكۆكیكردن لە دیموكراسی و ژیانی ئازادانە ئەو دەنوسێت"زهنیەتی دیموكراسی بەهۆی ئەو كەسانەوە گەشەی سەندووە كە داكۆكیان لە بەدەستهێنانی مافی بنەڕەتی ژیانی ئازادانە كردووە، بەرامبەر دەسەڵاتە ڕەهاكان كە رۆژ لەدوای رۆژ رەهابونیان زیادی كردووە، ئەوانەش ئەو كەسانەبوون كەلە جموجوڵدابوون لە نێوان كرێكانی گدانسك و رۆشنبیرەكانییدا وە كرێكارانی تیین ئان مین و رۆشنبیرەكانیدا، لەنێوان خەباتگێرەكانی بزوتنەوەی مافە مەدەنیەكان لە ئەمەریكا و خوێنكارانی ئایاری 68 ی ئەوروپیەكان،  لە نێوان تێكۆشەرەكانی دژ بە سیاسەتی جیاوازیكردنی ڕەگەزپەرستانە(ئاپارتاید) لە چیلی و ئەوانەی تائێستا دژ بە دیكتاتۆریەتی برمانیا تێدەكۆشن، لە نێوان بزوتنەوەی ڤیكاریا دو لاسولیداریدادی چیلی و ئۆپۆزیسۆنەكانی سرب و بەرهەڵستكارە بۆسنیەكان، لە نێوان سەلمان رشدی رۆشنبیرە جەزائیریەكان كە هەرەشەی كوشتنیان لەسەرە"(5)

 تورین پێمان دەڵێت داكۆكیكردن لە پێناو دیموكراسی، لە بزوتنەوە و جوڵەی سیاسی جۆراو جۆردا رێكدەخرێت، كە ئامانج لەم جۆرە داكۆكیكردنە دەستەبەركردنی ژیانێكی ئازادانەیە، واتە لە پشتی ئەو پرسیارەوە كە بۆچی خەڵك دژ بە ناڕەواییەكانی دەسەڵات راناوەستنەوە، ئالان تورین پێماندەڵێت  لە هەموو چەرخ و دەورانێكی مێژوویدا چەندین گروپ و دەستەی جیاواز هەبوون كە دژ بە ستەمكاریەكانی دەسەڵات وەستاونەتەوە، ئەم جۆرە لە داكۆكیكردن لە پێناو ئازادی و دیموكراسیدا پەیوەندی قوڵی بە زهنیەتی ئەو كەسانەوە هەبووە كە بەشداری كایەی سیاسیان كردووە، بەشداریكردن لە پرۆسەی سیاسی بە دیوێكدا گەرانەوەی سەرەكیترین مافی هاووڵاتیبونە، لەلایەكی تریشەوە پركردنەوەی ئەو بواراانەیە كە دەسەڵات دەخوازێت زۆرتریت بوونی هەبێت تێیدا، بەشداریكردن لە پرۆسەی سیاسی هەروەك ئەمیل شارتیە سەرنجی لێدەدات لەوەدا كورت نابێتەوە كە ئێمەی هاوڵاتیان و رۆشنبیران بكەوینە بەراوردكاری نێوان سیستەمە سیاسیە جیاوازەكان و دواتر گەر كرا باشترینیان هەڵبژێرین، لە راستیدا شارتیە بە جۆرێكی دی لەم پرسە دەروانێت ئەو دەنوسێت"بە بۆچونی من تێگەیشتن لە سیاسەت مانای ئەوە ناگەیەنێت بكەوینە بەراوردكردنی نێوان سیستەمە سیاسیەكان، گەركرا بەشێوەیەكی ڕەها باشترینیان هەڵبژێرین، تێگەیشتن لە سیاسەت لە پێش هەموو شتێك مانای وایە، تێبگەین لەو كاریگەری و پەرچەكردارانەی لەنێوان دەسەڵات و تاكە فەرمانلێكراوەكاندا روودەدات"(6)

 لەراستیدا هەموو وردبونەوە و لێكۆڵینەوەیەك لە دەسەڵات، پانتاییەكانی بینینی سیاسیمان بۆ فراوانتردەكات، یانی تێگەیشتن لە دەسەڵات تەنها لەوەدا چڕ نابێتەوە داخۆ دەسەڵات لەو خەون و خولیایانە دەدات كەبەشوێن گۆڕانكاری بنچینەیدا دەگەرێن؟ یان دەسەڵات فاكتەری گۆڕانكاری و گەشەسەندنی كۆمەڵگایە؟ بەڵكو لە رێگەی تێگەیشتنمان بۆ دەسەڵات دەتوانین تەماشاكردن و ڕوانینمان بۆ پەیوەندییە كۆمەڵایەتی و سیاسیەكان و رۆشنبیری و ئابوریەكان فراوانتر و ئاڵۆزتر بێت، لەبارێكی تریشدا ئەوە هەر دەسەڵاتە گرفتێكی قوڵی هەیە بەرامبەر گۆڕانكاری و ئاڵوگۆرە بەردەوامەكان وەك ئەوەی هەموو گۆڕان و ئاڵوگۆڕێك دەستكاریەكی راستەوخۆ بێت لەو هاوكێشە و جوڵانەی دەسەڵات رابەرایەتیان دەكات، بۆیە دەسەڵات لە هەوڵی كۆنترۆڵكردنی ئەو پرۆسێسەدایە (گۆڕان)، چونكە لە ساتەوەختی ئاڵوگۆر و گۆڕانە بنەڕەتیەكانی نێو كۆمەڵگا، هێزی نوێ و جڤادی چالاكی نوێ سەرهەڵدەدات، لەو بارەیەوە گرامشی دەنوسێ "پەیوەندییە كۆمەڵایەتیە بنەڕەتیەكان بە زەرورەت دەگۆڕێن، تەنانەت لە یەك چوارچێوەی سیاسیشدا، هێزی سیاسی نوێ سەرهەڵدەدات، بەشێوەیەكی ناراستەوخۆ گەشەدەكات و كاریگەری دروستدەكات، لە رێگەی فشاری هێواش و بەردەوامەوە بەبێ گەرانەوە، بەرامبەر بە هێزی فەرمی، كە هەڵدەسێ بە چاكسازی تێیدا بێ ئەوەی بەوە بزانێ" (7).

دەرفەتەكانی بەردەم ئۆپۆزیسۆن بۆ هەڵوەشاندنەوەی گەمەكانی دەسەڵات هەمەجۆرن، دەسەڵات لە هەوڵی لاوازكردن و بێبایەخكردنی رۆڵی كارەكتەر و جڤادە چالاكەكانی نێو كۆمەڵگایە، لەبەرامبەردا ئۆپۆزیسۆن دەبێت لە هەوڵی تێكدانی ئەو نەخشە و پلانە بێت كە دەسەڵاتداران لە رێگەیەوە فەزای گشتی و كایەی سیاسی بەسەریەكدا بشێوێنن و هەردوو كایە مۆنۆپوڵ بكەن، لە راستیدا ئەمجۆرە لە بیركردنەوە و ڕەفتاری دەسەڵاتداران ئەگەرچی بە زیانی گەورەی دیموكراسی و كۆمەڵی مەدەنی تەواو دەبێت، لە هەمانكاتدا فەزایەكی ترسناك دەخوڵقێنێت كە تێیدا فەزای گشتی و كایەی سیاسی لە مانا بنچینەیی و سەرەكییەكانیان دادەبرێن، لێرەدا دەرفەتێكی زێڕین لەبەردەم ئۆپۆزیسۆندا هەیە تا كۆی ئەم ئەم خولیا و پرۆسە ترسناكە هەڵبوەشێنێتەوە، واتە فشارێك دروستبكات تا لە رێگەی زیاتر دیموكراتیزەكردنەوە دۆخی ناتەندرست و نائەقڵانی بگەرێتەوە سەر باری ئاسی و ئەقڵانی، ئەم سەرنجە ئەوەمان پێدەڵێت ئۆپۆزیسۆن بوون تەنها خولیا و پرۆژەیەك نییە بۆ دەسەڵات، بەڵكو ئەركی پێداویستیەكی زیندەگی پرۆسەی دیموكراتیزەكردن و كۆمەڵی مەدەنی و بیركردنەوەی ئەقڵانیە، هەربۆیە برهان غلیون پێوایە كە ئەركی ئۆپۆزیسۆنە كە دەنگە ناڕازی و بزوتنەوە ناڕازییەكان لە بزاوتێكی ئەقڵانیدا رێكبخات.

  لە دۆخی كوردستاندا، بە خوێندنەوەی زەمینە ئابوری و سیاسی و رۆشنبیریەكەی كوردستان برێك لەو فاكت و مۆتیفانە دەبینینەوە كە زەمینەكانی گۆڕانكاری لە هەموو كاتێك زیاتر ئامادەگی هەیە، لێرەدا سیاسەت تووشی دابرانێكی قوڵا بۆتەوە لەو كلتورە سیاسیەی لەمێژووی خۆیدا تۆماریكراوە، دابرانێك لە سەرەتایترین بنەما تەندروستەكانی مومارەسەی سیاسەت، واتە هونەری رێكخستنی كۆمەڵگا و بەشداریكردنی پرسە گشتیەكان و دامەزراوەیكردنی روكنە سەرەكیەكانی دەسەڵات، یاخود بەمانا ئەرستۆیەكەی هەروەك رودنی ا. سموللا لە سەرنجێكیدا دەربارەی سیاسەت لای ئەرستۆ دەنوسێت"بەنیسبەت ئەرستۆوە سیاسەت لە بەرزترین پلەیدا و لە باشترین مانایدا، بریتیە لە: هونەری كردەیی رێكخستنی كۆمەڵە لەسەر پرنسیپەكانی دادوەری ، یەكسانی، و فەزیلەت، ئەوەشە مرۆڤ لە ئاژەڵان جیادەكاتەوە"(8)، پێموایە یەكەمین ئەركی ئۆپۆزیسۆن گەڕاندنەوەی كاری سیاسی و بەشداری سیاسیە بۆ سەر سروشتی بنەرەتی سیاسەت، بە ئەنجامدانی ئەم ئەركە ئۆپۆزیسۆن چانسی زۆری دەبێت لەوەی دەست ببات بۆ ئەنجامدانی گۆڕانە گەورەكان كە پێویستە لەسەر دەستی ئەو هێزە نوێیە رووبدات. ئەم تێزە تا ئەندازەیەكی زۆر لە كایە و بواری ئابوری و رۆشنبیری و كۆمەڵایەتیشدا راستە، میكانیزمی جێبەجێكردنی ئەم خواستە لە كۆمەڵگای ئێمەدا و لەم ساتەوەختەدا چانسی ئەو سیاسیانەیە كە حورمەت بۆ كاری سیاسەتكردن دەگێرنەوە، بە كورتی زەمینەی گۆڕانكاری لە دۆخی كوردستاندا شتێك نییە خۆی مەڵاس دابێت و لە پرێكدا دەربكەوێت، بەڵكو زەمینەیەكی سازگاری كۆمەڵایەتی و ئابوری و سیاسی بۆ ڕەخساوە، ئەمەش پێچەوانەی ئەو بۆچونانەیە كە پێیوایە هێشتا زەمینەی ئابوری و سیاسی و رۆشنبیری لەبار نییە بۆ خوڵقاندنی ئۆپۆزیسۆنێكی كارا كە بتوانێت دەسەڵات بگرێتەدەست و گۆڕانی گەورە بە ئەنجام بگەیەنێت.

 لەراستیدا ئەو مێژووەی  ئۆپۆزیسۆن لە هەوڵی نوسینەوەیدایە، بە بارێكدا دابرانە لەو كلتورە سیاسیەی بۆ چەندین دەیەیە دەستی ناوەتە بیناقاقای ئابوری و سێكتەرەكانی كۆمەڵایەیی و هونەری و ئیداری و.. هەروەك لەبارێكی تردا نوسینەوەی مێژوویەكی نوێیە، مێژوویەك گەرەكیەتی كار و بەشداری سیاسی بگەرێتەوە سەر دۆخە مەدەنی و سروشتیەكەی خۆی، ئەم هەوڵە دەبێت پێش هەموو شتێك تێكشكێنەری هەموو ئەو دەرفەتە ناجۆرانە بێت كە بۆ دەسەڵاتداران هەڵدەكەون، دەرفەتی ناجۆر لەو هەنگاوە پێچاوپێچانەوە دەستپێدەكات كە تێیدا گەلێك وێستگە و گوتار و دەمامك و رێگە تاقیدەكرێتەوە بە مەبەستی هێشتنەوەی دۆخی سەپاو، گەلێك نازناو و لاپەرەی مێژوو و ترادسیون بەكاردەهێنێت بۆ گەیشتن بە خواستە سیاسیەكان، راستیەكەی ئەم جۆرە لە كاركردن، هیچ نییە جگە لەو دەرفەتە ناجۆرانەی كەلەبەردەم دەرفەتە راستەقینەكاندا خۆناگرن و دەبنە بڵقی سەرئاو.

 ئەگەرچی ئەو دەرفەتە ناجۆرانە بۆ گروپ و دەستەوتاقمێك هەڵدەكەوێت، كە ساڵانێكە بە نێوی سیاسەتەوە سەرقاڵی كۆكردنەوەی سامان و دادۆشینی سەرچاوەكانی دارایی و بازرگانی كوردستانن، بەچەشنێك سەرجەم پرسە سیاسیە چارەنوسازە گرنگەكانی كوردستان وەك مەتەڵا و گرێوێكی ئابوری و بازرگانی تەماشادەكەن، كەبەردەوام دۆراوی یەكەم كورد بووە،   راستیەكەی ئەم گرێوە زیانێكی گەورەی مەعنەوی و سیاسی و ئابوری لە كوردستان داوە.

هەموو ئەو دەرفەتە ناجۆرانەی بۆ ناسیاسیەكان لە كایەی سیاسەتدا هەڵدەكەوێت، بەرهەمی نادادپەروەری و نەبوونی چانسی وەكیەكی و نادیموكراسیەتە، دروست دوركەوتنەوەیە لە سەرەتایترین پێناس بۆ بەشداری سیاسی و بنەماكانی كۆمەڵگای مەدەنی. راستیەكەی هەركات خەیاڵم بۆ لای ئەم جۆرە دەرفەتە سەیروسەمەرانەدەچێت، دوو رام لادروست دەبێت یەكێكیان ئەوەیە ئەم جۆرە دەرفەتانە سەرزەمینی نەشونما و دەركەوتنیان ئەو جۆرە كەلتوانەیە كە برێكی زۆری نادادپەروەری تێیدا بووەتە نۆرماڵا، دووەم، دەترسم لەوەی كاریگەری ئەم جۆرە دەرفەتە ناجۆرانە، دەرفەتە زێرینەكانیش بە هەمان ئاواز و شەپۆلدا راپێچ بكات، راستیەكەی لەوەشدەترسم دەرفەتە زێرینەكان لەم كۆمەڵگایەی ئێمەدا هەرگیز دەرنەكەوێت و هەموومان بەدیار چاوەروانیەكی كوشندەوە سەربنێینەوە، لە خراپترین باریشدا تەنها جارێك ئەو دەرفەتە زێرینانە دەربكەوێت و بەدەردی دەرفەتە ناجۆرەكان ببرێت.

 

 

                   

 درێژه

 

 
رۆشنگەری
وتار‌و بۆچوون

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت

سەعید کاکەیی

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین

مەریوان عەلی

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون

هەردی عەلی

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا...

ئاسۆ ئه‌مین

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی

سه‌وسه‌ن هیرانی

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە

سەعید کاکەیی

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز

مه‌ریوان عه‌لی

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌

سه‌لام مارف

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت

سه‌لام مارف

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری

بێستون محمو‌د

 
رؤشنطةرى

C 2010 All right reserved, roshngari.com