head

 

 

 

ئەخلاق و سیاسەت و دانوساندن

 

 

 

سه‌عید كاكه‌یی

بۆ پێناسەكردنی ئەخلاق و سیاسەت لەڕوانگەیەكی فەلسەفیەوە، جۆن فینس لە ئینسۆكلۆپیدیای فەلسەفەی ستانفۆرد'دا بەم شێوەیەی خوارەوە نووسیویەتی و دەڵێت:

"لە دیدی ئۆرستۆ و "تۆماس ئاك-ویناس"ەوە، پیادەكردنی فەلسەفەی ئەخلاقی، هەڵقوڵاوی بیركردنەوەیەكی تابلێی گشتیانەیە لەمەڕ هەڵبژاردەكانی تاكە كەسێك كە دەبێت چی بكات و چی نەكات لە ڕۆشنایی ئەزموونی گشتەی ژیانی ئەو تاكە كەسە كە دەكرێ وەك كێڵگەیەكی هەل قۆستنەوە، یاخود هەل لەدەستدان تەماشا بكرێت. بیركردنەوەی گشتیانەی بەرفراوان نە تەنها گرێدانەوەیەكی سادەی خودی كەسە بە هەڵەكانیەوە، بەڵكو بەندبوونە بەو شتە چاكانەوە كە لە توانای هەموو مرۆڤێك دایە پێیان هەستێت و بەدەستیان بهێنێت—یان لێیان تەریك و بێبەش كرێت. بە ڕەمەكی، بیركردنەوە لە چی كردن، ناسراوە بە كردارێكی "پراكتیكی—عەمەلی،" و پەیوەستە بە چی و چۆن هەڵبژاردن و چۆنیەتی ئاداكردنی لەلایەن كەسێكەوە بە شێوەیەكی ڕۆشنگەرانە و هۆكارانە بەمەبەستی وەدەستهێنانی كردەی چاك و پوختە لە ژیانی خۆی و مرۆڤانی ژینگەكەیدا لەلایەك، و لەلایەكی تریشەوە، ببێتە خودانی كەسایەتیەكی باش و بتوانێت، بەگشتی، ژیانێكی شیاوی هەبێت وەك ڕەنگدانەوەیەك بۆ هەلەكانی سەرگوزەشتەكەی" (Finnis; 2005).

سەرباری ڕەخنە بەپێزەكانی فینس لەسەڕ بۆچوونەكانی ئاك-ویناس (١٢٢٥-١٢٧٤) لەمەڕ فەلسەفەی ئەخلاقەوە كە دەڵێت "ئەخلاق بنەمایەكی سەرەكی سیاسەتە،" فینس نكۆڵی لەو ڕاستیە ناكات كە ئەم پێناسە بەرفراوانەی ئاك-ویناس ئەو ڕاستیە دەسەلمێنێت كە ئەخلاق هەوێنی هەڵسوكەوتەكانی تاكە لەناو كۆمەڵگادا و سیاسەتیش ئامرازێكە بۆ بە ڕێساكردنی ئەو هەڵسەكەوتانە. بەواتایەكی ساناتر، ئاك-ویناس دەڵێت: "سیاسەت پاشگرێكی سادەی پێویستە بۆ ڕێكخستن و پەیڕەوكردنێكی لێهاتووانەی ئەو ئەخلاقە بەربڵاوانە كە تاكەكانی كۆمەڵگا لە ژیانی ڕۆژانەیاندا و لە ژینگەیەكی دیاریكراودا بەكاری دەهێنن" (Finnis; 2005).

لێرەدا و بۆ دووبارە نەبوونەوەی باسەكانی تەوەری ئەم ژمارەیەی گۆڤاری ڕۆشنگەری، هێندە ڕۆناچمە سەر پێناسە فەلسەفیەكانی ئەخلاق و سیاسەت بەو ڕادەیەی ببێتە مایەی بێزاربوونی خوێنەری ئازیز. بەڵكو گرنگی دەبەخشمە باسكردنی دانووستان وەك بەشێكی تەواوكەر و بەستراو بە ئەخلاق و سیاسەتەوە.

گرنگی بۆچوونە فەلسەفیەكانی ئاك-ویناس لەمەڕ ئەخلاق و سیاسەت لەوەدایە كە لە ساڵانی ١٢٦٥ بۆ ١٢٧١ی زاینیدا نووسراونەتەوە و تا ئێستاش كاریگەری مەتریالییان هەر ماوەتەوە. بۆ نموونە، سیاسە‌ت لە كۆمەڵگا ڕۆژئاواییەكانی هەنوكەدا—بە‌پێچەوانەی بۆچوونی ئۆتۆ بسماركی كات بە‌سە‌رچووی "فن الممكن" كە هێشتا لە ‌ڕۆژهەڵاتی ناوین باوەڕی پێدەكەن—بریتیە لە "كێ چی ‌بە‌ردە‌كەوێت، كەی، لە‌كوێ، چۆن و بۆ؟" (كاكەیی؛ ٢٠١٠). ئەم پێناسە هەنوكەییەی سیاسەت جیاوازیەكی ئەوتۆی نیە لەگەل ئەو فەلسەفە سیاسیەی ئاك-ویناس كە لەسەرەتای ئەم باسەدا ئاماژەی پێكراوە. چی كردن و چی نەكردن بۆ وەدەستهێنانی هەل و چۆن هەڵبژاردن و چۆن ئاداكردنی كردارەكان لە ڕۆشنایی ئەزموونی گشتەی ژیانی تاكە كەس مەحەكی ئەخلاقین بۆ داڕشتنی سیاسەتی بەڕێوەبردنی كومەڵگای لۆكالی و دەوڵەتی و تەنانەت نێودەوڵەتیشدا.

ئیمانوێل كانت لەمەڕ سیاسەت و ئەخلاقەوە دەڵێت:

"سیاسەت دەڵێت، 'زیرەك بن وەك تیلەمارانی نێو گژوگیا'؛ ئەخلاقیش—وەك مەرجێكی سنووردار—بۆی تەواو دەكات و دەڵێت، 'و ساكار بن وەك كۆتران.' ئەگەر ئەم دوو مەرجانە لە فەرماندارییەكی تاكدا هاوتا نەبن، ئەوا سیاسەت و ئەخلاق بێگومان دژواری یەك دەبن؛ بەڵام ئەگەر ئەم دوو بەهایە بەردەوام یەكیان گرتبێت، ئەوا باس لە بیرۆكەی دژواری نێوانیان شتێكی نابەجێیە، و هەرگیز ڕێگا بە باسكردنی پرسی چۆنیەتی چارەسەركردنی دژواریی نێوان ئەخلاق و سیاسەت نادرێت." (Kant; 1795, p35).

ئەم بابەتی بوونەی كانت لەوەی كە ئەخلاق بەهایەكی پراكتیكی گشتیانەی بێ مەرجە بۆ ملكەچبوون بە یاساكانی هەڵسوكەوتی كۆمەڵایەتی، دوپاتكردنەوەیەكی ژیرانەی فەلسەفەی ئەخلاقی ئاك-ویناسە كە بیركردنەوە لە چی كردن بە كردارێكی پراكتیك دەناسێت بۆ سوود وەرگرتن لە هەلەكان. بەڵام لێرەدا دەبێت ئەو ڕاستیە فەرامۆش نەكرێت كە كانت—بە پێچەوانەی ئاك-ویناس'ەوە—بەهای  ئەخلاقی دەبەستێتەوە بە یاساكانی هەڵسوكەوت، نەخاسمە كاتێك كە ئەرك دەسەڵاتی پێدەدرێت بۆ ملكەچكردنی تاك و كۆمەڵ. واتا ئەخلاق گرێبەستی سیاسەت دەبێتەوە و نەك سیاسەت بەشێك بێت لە ئەخلاق. مەبەستیش لەم تێكهەڵكێشانە، بنەبڕكردنی دژواری نێوان هەردوو بەهاكانە لەپای بەرقەراربوونی ئاشتیەكی هەتاهەتاییدا. بەڵام، ئەم هاوكێشەیە تا چەند ڕاست و دروستە؟ ئەگەر ڕاست بێت، چ پێویست دەكات بە دانوساندن وەك پیشەیەكی سیاسی ئەخلاقی بۆ بەڕێوەبردن و چارەسەركردنی كێشە و دژواریە لۆكالی و دەوڵەتی ونێودەوڵەتیەكان؟ ئەگەر هاوكێشەكە ڕاست نەبێت، ئەی بۆچی كۆمەڵگای ووڵاتانی دیموكراتی ئاشتیخواز بەدەگمەن لە دژی یەكتر پەنا دەبەنە بەر شەڕ؟ وەڵامی ئەم پرسیارانە و گەلێكی تری هاوشێوەیان لە دووتۆی ئەم لێكۆڵینەوە ئەكادیمیەدا بەرجەستە دەكرێن بەو هیوایەی سوودبەخش بن و درزێكی بچووك لە كەڵێنی بەرفراوانی كەمی توێژین و لێكۆڵینەوەی ئەكادیمی بەزمانی كوردی پڕبكاتەوە.

 

پێناسەی ئەخلاق

ئەخلاق بەهایەكی مرۆڤانەی گرێدراوە بە ڕیككەوتن لەگەڵ بنەماكانی ماف یان هەڵسوكەوتی چاك یان سیستەمێكی هزری كە بەرهەمی تێكڕای هەمان دەسەبەندەكانە.

زۆرجار گوێبیستی ئەو ووشانە دەبین كە باس لە ئەخلاقی ئایینی و ئۆلی دەكەن و لەوانەش؛ ڕاستی و پاكی و چاكی و ڕەدا و نرخ و بەها و دادپەروەری. بەڵام كاتێك كە باس لە بەهای ئەخلاقی كردەوەیەك بكەین، ئەو دەمە بیر لە ڕەوشت دەكەینەوە چونكە بكەرەكەی—بمانەوێت و نەمانەوێت—بەپێی ئەو دابونەریتانە هەڵسوكەوت دەكات كە بریتین لە چاكی و خراپی. ئەم دوو ووشەی دواییەش سیستەمێكی هەمەلایەنی بنەمایی گشتی و تایبەتمەندییان بۆخۆ سازاندووە لەسەر بناغەیەكی بریتی-بوو لە كولتوور و ئایین و بۆچوونی فەلسەفی و باوەڕی جیاواز.

ئەو دەستە و كولتوورانەی كە كۆنترۆڵ و ئاسانكاری بۆ ئەم بیروبۆچوونانە دەكەن، هەر خۆیانن كۆنترۆڵی ڕەفتار دەكەن. بۆیە، كاتێك كەسێك دەبینیت پابەندی سیستەمەكە بووە، تۆ ئەو كەسە بە خودانی ئەخلاق دەناسیت. لێرەدا، دەبێ ئاماژە بۆ ئەوە بكەین كە دیدی چۆن دەبێ ڕەفتار بكەین و ئەو ڕاستیەی چۆن ڕەفتار دەكەین لێك جیاوازن. هەروەها، ئەخلاقی ڕاستەقینە بەو ڕادە ئەخلاقیە ڕەفتار دەكات كە خودانەكەی هەڵگریەتی. كەواتا، ئەو سیستەمە باهایانەی كە بەرهەمهێنەری ڕاستگۆیی و دەستپاكی و ئاكامە ڕەواكانن، سیستەمگەلێكی ئەخلاقین (Gert; 2008).

 

سیاسەت چیە و چۆن پێناسە دەكرێت؟

بە درێژایی مێژوو، مرۆڤ بەردەوام ڕوبەڕوی هەمان پرسیار بووەتەوە؛ چۆن كۆمەڵگا حوكمڕانی بكرێت؟ كامە باشترین بڕیارن بۆ ڕێساكان؟ كێ دەبێ ئەم بڕیارانە بدات؟ كامەن چاكترین شێوازەكانی جێبەجێكردنی ڕێساكان؟ مەترسیەكانی نێو ئەم پرسیارانە هێندە زۆرن، ئەگەر بێت و بە هەڵە وەڵام بدرێنەوە دەبنە مایەی گەندەڵی و مانگرتنی مەدەنی و سەركوتكاری و هەژاری و تەنانەت داڕمانی شارستانیش. وەڵامدانەوەی ڕاستیش دەبێتە مایەی  سەقامگیربوونی ئازادی و گەشەپێدان و بەرقەراربوونی ئاشتی.

نیكۆلای میكاڤیللی (١٤٦٩-١٥٢٧)، بە پێچەوانەی ئۆرستۆتالیس (٣٨٤-٣٢٢ پ.ز.) و ئاك-ویناس'ەوە، كێشەی پێناسەكردنی سیاسەتی سەردەمی خۆی لە حوكمڕانیەكی چاك و خراپدا نەبینیەوە، بەڵكو سیاسەت بۆ میكاڤیللی بریتی بوو لە هێزداری (Power): چۆنیەتی بەدەستهێنانی و پاراستنی و بەكارهێنانی؛ تۆماس هۆبس (١٥٨٨-١٦٧٩) پێناسەی سیاسەتی فراوانتركردەوە بە زێدەكردنی سروشتی مرۆڤ و خودانی – سیادە (Sovereignty) و پابەندبوونی سیاسی (Political Obligations) و یاسا؛ جۆن لوك (١٦٣٢-١٧٠٤) خۆی بە بنەماكانی حكومەتی بەرتەسك و سیاسەتی قایلبوونەوە سەرقاڵ كرد؛ جۆن ستیورد مل (١٨٠٦-١٨٧٣) باسەكانی كۆمەڵگای بەختەوەر و ئازادی و بازرگانیی ئازاد و چەوسانەوەی ژنان و حكومەتی نمایندەیی هەژاند؛ جان جاك ڕۆسۆ (١٧١٢-١٧٧٨) هەوڵی وروژاندنی بابەتەكانی خودانیەتی جەماوەری و شۆڕش و نەتەوایەتی و نیشتیمانپەروەری دەدا بۆ تێكهەڵكێشكردنی تۆڕێكی ڕێكخراوی سیاسی لەپێناو حوكمڕانیەت و مرۆڤایەتیدا؛ هیگل (١٧٧٠-١٨٣١) بیرۆكەی دیالكتیكی یۆنانی بەكارهێنا بۆ مێژووی جیهان و پەرەپێدانی دەوڵەت؛ كارل ماركسیش (١٨١٨-١٨٨٣) دیالیكتەكەی هیگلی بەكارهێنا بۆ بەڕووخستنی سۆسیالیزمی زانستی كە كاریگەریەكی مەزنی هەبووە بەسەر سیاسەتی مۆدێرنەوە  (Khan & McNiven; 1991, pp2-4).

سەرباری ئەم میراتە دەوڵەمەندەی هزری ڕۆژئاوایی بۆ ناسینی سیاسەت و لەبەر بەئاسانكردنی پێناسەكەی، ئێمە ناچارین بگەڕێینەوە بۆ لای ئەفلاتۆن (٤٢٨-٣٤٧ پ.ز.)، و دوای تەكانی تۆزی سەر كتێبی "كۆمار"ە بەپێزەكەی، سوود لە پێناسە سادە و هەمان كات پوختەكەی ئەو وەرگرین كە دەڵێت: سیاسەت، بەشێوەیەكی سەرەكی، كارێكی جەماوەریە و كۆمەڵگاكان بەشێوەیەكی گشتی پەیڕەوی دەكەن بۆ چارەسەركردنی ئەو كێشانەی كە دوچاریان دەبنەوە. هەروەها، ئەفلاتۆن ئاماژە بەوە دەكات كە سەرباری هەبوونی حكومەت وەك ئورگانێكی ناوەندی، سیاسەت بریتیە لەو چالاكیانەی كە بە دەوروبەری حكومەتدا دەخولێنەوە. واتا؛ سیاسەت حكومەتە، و حكومەتیش بریتیە لە دەسەڵات و هێزداری.

زانایانی سیاسەتی هاوچەرخ دوپاتی ئەوە دەكەنەوە كە پابەندكردنی سیاسەت بەو چالاكیانەی كە لە دەوروبەری حكومەتدا دەخولێنەوە نمایشێكە بۆ بەرتەسككردنی پانتاییەكانی چالاكیە سیاسیەكان، بەتایبەت لەم هەلومەرجە هاوچەرخەماندا كە هەموو ئەندامێكی كۆمەڵگا بەشبەحاڵی خۆی بەشدارە لە هەندێ چالاكی كە بەئاسانی دەكرێ پێناسەی شەرعیەتی سیاسی خۆیان هەبێت. ئەو هاووڵاتیانەی چالاكانە لە پرسگرێكە سیاسیەكانی كۆمەڵگادا بەشدار دەبن، پێیان دەگوترێت چالاكوانانی وەیاخود ئەكتەرانی سیاسی. ئەم جۆرە كەسانە بەشێكی بچووكن لە پرۆسەی چالاكیە سیاسیەكاندا. بەمپێیە و بۆ پاراستنی مافی ئەكتەرانی سیاسی، پێناسەی سیاسی دەبێ فراوانتر بكرێتەوە تا ئەم توێژە بچووكەش بگرێتەوە. واتا پێناسەكە دەبێ بەمشێوەیە دابڕێژرێتەوە: سیاسەت بریتیە لەو چالاكیە هەمەلایەنانەی كە لەهەموو ئاستەكانی پەیوەندی مرۆڤیدا بوونی دەسەڵات و هێزیان هەیە. بەمەش دەرگاكان واڵا دەكرێنەوە بۆ كێشەی سەخت و ئاڵۆز.

 

كێشە چیە؟

دەكرێ كێشە بەو ململانێ و ناكۆكیانە پێناسە بكەین كە لە نێو خودی كەس و لەنێوان كەسانی ناتەبادا ڕوودەدەن بەهۆی جیاوازی ئەخلاق و وویست و بیر و بەها و باوەڕ و بەرژەوەندی. بۆیە، مەحاڵە نكۆڵیكردن لە ڕوونەدانی كێشە  لەنێوان دوو كەسدا. گریمان وا ئەو دوو كەسە خۆدانی هەمان وویست و بیر و بەها و باوەڕ و بەرژەوەندین، بەڵام لە ڕەفتاردا جیاوازن! ئایا ئەم ڕەفتار جیاوازیە نابێتە هۆكارێك بۆ دروستبوونی كێشە؟ وەڵامی كتوپڕی ئەم پرسیارە نەك هەر بەڵێیە، بەڵكو ڕەفتاری جیاواز دەبێتە سەرەكیترین هۆی دروستبوونی كێشە، چونكە—وەكو لە پێناسەی ئەخلاقدا باسمان كردووە—ڕەفتار كاڵایەكی بەئاكامی سەرەكی ئەخلاقە.

كەس نیە نكۆڵی لەتوانا دیپلۆماسیە لەبن نەهاتووەكانی سەرۆك جەلال تاڵەبانی بكات لە گۆرەپانی سیاسەتی دەوڵەتی ونێودەوڵەتیدا. هەر بەهەمان شێوەش، كەس نیە بڵێ تاڵەبانی سیاسەتمەدارێكی بلیمەتی دیموكراتی ئاشتیخوازی لۆكالیە. بەدرێژایی ژیانی پتر لە پەنجا ساڵەی سیاسی خۆی، تاڵەبانی تاقە دیپلۆمات و سیاسەتمەداری كورد بووە توانیبێتی خزمەتێكی زۆری دۆزەكانی كورد و ئێراقی كردبێت. لەهەمانكاتدا تاقە سیاسەتمەدارێكی كوردە كە نەیتوانیوە سەقامگیری ویەكڕیزی پۆلەكانی سیاسەتمەدارانی كورد بپارێزێت. هۆی ئەم جیاوازیە زەقە لە كەسایەتی تاڵەبانیدا دەگەڕێتەوە بۆ بوونی دوو بنەمای جیاواز لە دۆگما و كاریزمەكەیدا. دۆگماكەی تاڵەبانی بەندە بە پتەوی بیر وباوەڕەكانیەوە. بەڵام كاریزماكەی، ئەوەیان كەوتووەتە ژێر ڕكێفی وویست و هەڵوێستە لاواز و نەگونجاوەكانی لەگەڵ ئەخلاق وبەرژەوەندییە بەرز و بابەتیەكانیدا. ئا لەم كێشە خودیەوە، كێشە دەرەكیە لۆكاڵیەكانی تاڵەبانی تەشەنەیان كردووە و بەردەوام بارودۆخێكی جیاواریان هێناوەتە كایەوە. نموونەش بۆ ئەم بارودۆخە جیاوازانە زۆرن و زەقترینیان جیابوونەوە مێژووییەكەتی لە پارتی دیموكراتی كوردستان و ناكۆكیە لەبن نەهاتووەكەیەتی لەگەڵ هەڵسوڕاوانی بزووتنەوەی گۆڕان و بەتایبەت خودی ڕێزدار نەوشیروان مستەفا ئەمین.

بەشیكردنەوەی سروشتی كێشەی سەرۆك تاڵەبانی، ئەو فاكتەرەمان بۆ دەركەوت كە بریتیە لە بارودۆخی جیاواز. كەواتە، كێشە پرسێكی خراپ نیە بەو شێوەیەی كە زۆربەی خەڵكی لێی تێدەگەن. ڕاستە، كێشە مەترسیدارە؛ بەڵام لەهەمانكاتدا دەكرێ سودمەند بێت و ببێتە مایەی بەرهەمێكی پوختە و تازە. جیابوونەوەكەی سالی ١٩٦٤ی تاڵەبانی—و ئەندامانی تری باڵی مەكتەب سیاسی پارتی—لە سەركردایەتیە تاكڕەوەكەی مستەفای بارزانی نەمر ئەو بارودۆخە تازەیەی بۆ ئەنتەلەجینسیای كوردی ڕەخساند كە بە گوڕی بەشداری لە خەباتی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی بكەن و چیتر وەك پاشكۆیەكی ڕاڕای كورد نەمێننەوە و ببنە بەشێكی گرنگ لە داڕشتن و جێبەجێكردنی بڕیارە چارەنووس سازەكان. هەروەها، داكۆكیكردنی ڕكەبەرانەی تاڵەبانی بۆ مانەوەی لە ترۆپكی دەسەڵاتی حزبی و هەرەمی سیاسی ئێراقدا—بۆ بەدیهێنانی وویست وجێبەجێكردنی هەڵوێستەكانی—بوونە مایەی جیابوونەوە چاوەڕوانكراوەكەی بزووتنەوەی گۆڕان لە یەكێتی نیشتیمانی كوردستانەوە. ئەم جیابوونەوە هەناوبڕەی بزووتنەوەی گۆڕان لە یەكێتییە بەتەكەتول یەخكراوەكەی تاڵەبانیەوە، نەتەنها پەردەی چڵكنی لەڕووی گەندەڵی دەسەڵاتی كورد ڕاماڵی، بەڵكو هۆكارێكی پۆزەتیڤیشی هێنایە كایەوە—بە تایبەت دوای هەڵبژاردنە هەرێمیەكەی ٢٥ی گەلاوێژی ٢٠٠٩—بۆ لەدایكبوونی ئۆپۆزسیۆنێكی كۆرپە، بەڵام، بوێر كە تا ئێستا درێغی ئەوتۆی نەبووە لە ووشیاركردنەوەی جەماوەر و هاندانی بۆ داكۆكیكردن لە مافە سیاسی و كۆمەڵایەتی وئابوریەكانی.

كەواتە، بۆ پێناساندنی تێروتەسەلی كێشە، دەكرێ بڵێین كێشە ئاكامێكی سروشتی ئەو ململانێ و ناكۆكیانەیە كە لەنێوان كەسان و دەستە و گروپ و كۆمەڵگای ناتەبادا ڕوودەدەن بەهۆی جیاوازی ئەخلاق و وویست وبیر و بەها و باوەڕ و بەرژەوەندی. ڕاستە، كێشە مەترسیدارە؛ بەڵام لەهەمانكاتیشدا دەكرێ سودمەند بێت و ببێتە مایەی بەرهەمێكی پوختە و تازە.

ئەگەر بەشێنەیی بڕوانینە هەر كێشەیەك، دوو فاكتەرمان بۆ دێنە بەرچاو: مەترسی و هەل. مەترسیە وا لەخەڵكی دەكات بە نەگەتیڤانە بڕواننە كێشەكانی خۆیان و دەوروبەریان. بەڵام، ئەگەر بێت و ئامادە بن بۆ ڕوبەڕوبوونەوەی ئەو مەترسیانە، یەكەم شتێك بیری لێبكەنەوە، داهێنانە: چۆنیەتی خۆئامادەكردن بۆ ڕوبەڕوبوونەوەی كێشە و چۆنیەتی بەشداربوون لەچارەسەركردنی كێشەدا. ئەم جمكەیە—زۆربەی هەرە زۆری كات—دەبێتە مایەی خوڵقاندنی كەش وهەوایەك كە هەلی جۆراوجۆر تیایدا تەراتێن دەكات. ئەركی دانوسانكاری بەئەزموونی داهێنەر ئەوەیە كە چۆن ئەو هەلانە بقۆزێتەوە بۆ چارەسەركردنێكی بنەڕەتیانەی ئەو كێشەیەی كە دوچاری بووەتەوە.

 

دانوساندن چیە، و دانوسانكار كێیە؟

بە كورتی، دانوساندن پرۆسەیەكی گفتوگۆی زیندووە لە نێوان دوو یان چەند كەسێك بەمەبەستی خوڵقاندنی زەمینەیەكی هاوبەش لەسەر یەك یان چەند پرسگرێكێكی بەند بە بەرژەوەندییەكی هاوبەشەوە یاخود كێشەیەكەوە كە بەشداربووان لە كۆششدان بۆ گەیشتن بە چارەسەرێكی هاوبەشی گەنجاو یان ڕێككەوتنێكی شیاو كە ببێتە مایەی پابەندییەكی ڕەزامەندییانەی لایەنانی بەشداربوو (Thomas & Kakei; 2008, p. 9).

ئەو كەسەی كە بەشداری دانوساندنەكان (Negotiations) دەكات پێی دەڵێن دانوسانكار-مفاوچ (Negotiator). دانوسانكاری سەركەوتوو ئەو كەسەیە كە نەتەنها شارەزاییەكی بەرفراوان و چڕوپڕی هەیە لەمەر پرسگرێك و كێشە هەڵپەزیوەكان، بەڵكو دەبێ خودانی پسپۆرییەكی تۆكمە بێت لە بوارەكانی سیاسەت و كۆمەڵناسیدا؛ وهەروەها، شارەزاییەكی چاكیشی هەبێ لە دەرووناسیدا.

جیهانبینی و داچۆڕان بە بنج وبنەوانەكانیەوە پێویستییەكی ڕەهایە بۆ هەموو دانوسانكارێك. جیهانبینی لە كولتوور و كەسایەتی و ئەزموونی ژیانەوە پێكدێت و دەربڕی ئەخلاق و بەها و باوەڕ و ڕەفتارەكانە. بە جیهانبینی، دانوسانكار دەتوانێت كەش وهەوای بەرامبەرەكەی بپێوێت، وبەپێی ئاكامی بەرجەستەبوو، هەڵسوكەوت و دانوسانی لەگەڵدا دەكات. هەروەها، جیهانبینی ڕۆڵێكی سەرەكی دەبینێت لە ئامادەكردنی دانوسانكار بۆ ورووژاندن و تێگەیشتنی هۆكارەكانی هەڵوێستگیری بەرامبەرەكەی (Raider & Coleman; 1998, p 2-7).

هۆكاری سەرەكی سەرنەكەوتنی زۆربەی هەرە زۆری دانوساندنەكان دەگەڕێتەوە بۆ كەم ئەزموونی دانوسانكار لە تێگەیشتنی هەڵوێستی بەرامبەرەكەی. دانوسانكاری جیهانبین و پسپۆر دەبێ ئەو ڕاستیە بزانێت كە هەڵوێست شورا و پەرژینێكی بەرز و سەختە. بۆ هەڵوەشاندنەوە یان بەزاندنی پەرژینی هەڵوێست—بەمەبەستی گەیشتن بەو بەرژەوەندییە هاوبەشەی كە لەودیوی هەڵوێستەوە حەشاردراوە و بۆ مۆركردنی ڕێككەوتنێكی هاوبەشیانە—دانوسانكاری بەسەلیقە، بەردەوام، پێویستی بە ئەخلاق و سیاسەت و تاكتیكی دانوساندنی درێژخایەن هەیە. نموونەی زیندوو بۆ ئەم بەشەی باسەكەمان كەم ئەزموونی دانوسانكارانی قەوارەی لیستی كوردستانی بوو لە پەرلەمانی پێشووی ئێراقدا. لە دانوساندنەكانی ساڵی ٢٠٠٩ی یاسای هەمواركراوی هەڵبژاردنەكانی ئێراقی ساڵی٢٠١٠دا، نەك هەر سەركەوتوو نەبوون لە بەزاندنی هەڵوێستی عەرەب و توركمانەكانی نێو قەوارە سیاسیەكانی تری ئێراق، بەڵكو لەبەر هەڵوێستی حزبی و هەڵوێستی سیاسی شەقامی كوردی پشتگیرییان لە بەرژەوەندیە تایفەیی و نەتەوەییەكانی كوردی ئێزدی و شەبەك نەكرد بۆ  زیادكردنی كورسی بە كۆتەكانیان و بەهەموو هێز و تواناشیانەوە بەرژەوەندییە تایفەییەكانی كوردانی ڕەسەنی كاكەییان پشتگوێخست. بەهۆی ئەم جۆرە دانوسانی هەڵوێستیانەی سەقەتەوە، قەوارەی سیاسی كورد لە ئێراقدا لە پلە دووەوە برایە خوارێ بۆ پلە چوار. واتا، بەهۆی شلگیری هەڵوێست و تۆكمەنەبوونی جیهانبینی و كەم ئەزموونی دانوسانكارانی كوردەوە، گورزێكی سەخت لە بەرژەوەندییە نەتەوەییەكانی كورد كەوت و هەتا هەنوكەش كەس لەو دانوسانكارە ئەمەتۆرانە ئامادە نەبووە خۆی بە بەرپرسی ئەو تاوانە بزانێت. بەڵكو بەپێچەوانەوە، سەرەك دانوسانكاری كوردی پەرلەمانی پێشووی ئێراق، و دەنگ نەهێنەر لە هەڵبژاردنەكانی ٧ی ئاداری ٢٠١٠ دا، یاساكانی بۆ پێشێل دەكردرێت و دەبێتەوە بە ئەندام پەرلەمانی تازەی ئێراق!؟

 

گرێدانەوەی ئەخلاق و سیاسەت و دانوساندن

مادامێك ئەخلاق بەهایەكی مرۆڤانەی گرێدراوە بێت سیستەمێكی هزری گەشەدار، و مادامێك سیاسەتی مۆدێرن بریتیبێت لەو چالاكیە هەمەلایەنەی كە لەهەموو ئاستەكانی پەیوەندی مرۆییدا بوونی دەسەڵات و هێزیان هەیە؛ كەواتە دانوساندن نەتەنها پرۆسەیەكی گفتوگۆی زیندووی نێوان كەسانی خودان هزری گەشەدار و دەسەڵاتدار و هێزدارە، بەڵكو نێوەندێكی هاوبەشە بۆ تاوتوێكردن و چارەسەركردنی ئەو پرسگرێكانەی كە بە ئاكامی دژواربوونی ئەخلاق و سیاسەت هاتوونەتە كایەوە. ئەڵبەتە شلی و سفتی ئەم گرێدانەوەیە بەندە بە چۆنێتی و چەندایەتی لێكترازان وەیاخود لێكنزیكبوونەوەی ئەخلاق و سیاسەتەوە.

 

سەرچاوەكان:

1.         http://plato.stanford.edu/entries/aquinas-moral-political Finnis, John (2005), Aquinas' Moral, Political and Legal Philosophy

2.         سەعید كاكەیی، لـیبرالیزم و پێداویستە‌كانی دە‌سە‌ڵاتی كوردستانی ،

http://www.roshngari.com/Sbochwn.php?recordID=99

3.         Kant, Immanuel (1795) Perpetual Peace, ed. L.W.Beck (1957), New York: Bobbs Merrill.

4.         Gert, Bernard (2008) The Definition of Morality, http://plato.stanford.edu/entries/morality-definition

5.         Khan, Rais and James McNiven (1991) An Introduction to Political Science, 4th Edition, Scarborough, ON: Nelson Canada

6.         Thomas, Douglas and Saed Kakei (2008) Cultural Conditioning Relative to Negotiations, California: National Training Center

 
رۆشنگەری
وتار‌و بۆچوون

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت

سەعید کاکەیی

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین

مەریوان عەلی

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون

هەردی عەلی

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا...

ئاسۆ ئه‌مین

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی

سه‌وسه‌ن هیرانی

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە

سەعید کاکەیی

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز

مه‌ریوان عه‌لی

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌

سه‌لام مارف

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت

سه‌لام مارف

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری

بێستون محمو‌د

 
رؤشنطةرى

C 2010 All right reserved, roshngari.com