head

 

 

 

تیۆری ئەخلاق لە لای سپینوزا-1

 

 

 

فواد زكریا

و: لە عەرەبیەوە: دلێر محەمەد

 

مۆركی بنەرەتی یتۆرەی ئەخلاق :

گرنگترین مۆرك كە نمایش تیۆرەی ئەخلاق بكات لە لای سپینوزا ئەوەیە كە دەڵێ‌ ئینسان بە تەنیاو دابڕاو لە سروشت و یاساكانی راناوەستێت، چونكە سپینوزا بە توندی رەخنەی لەوانە گرتووە كە مرۆڤیان بەوشێوەیە وێنا كردووە، "كە لە بەرامبەر سروشتدا وەك دەوڵەتێك لەناو دەوڵًەتدا راوەستاوە، هەروەها پێشیانوابووە ... كە مرۆڤ خاوەن باڵادەستیەكی رەهایە بەسەر كردەوەكانیدا، و جگە لە خودی خۆی هیچ شتێكیش فەرمانڕەوایەتی ناكات" (1) . خاڵی سەرەتاو بنچینەیی لەناو ئەم تیۆرە ئەخلاقیەدا بریتیە لە پەیبردنی زانستیانە بۆ وابەستەیی مرۆڤ و سروشت بە شێوەیەكی گشتی و دواتریش جەختكردنەوەیە لەسەر سەروەری ئایدیای پێداویستی لە كایەو بواری مرۆڤدا بە رۆڵی خۆی .

"چونكە ئەوە مەحاڵە كە مرۆڤ بەشێك نەبێت لە سروشت، یاخود توانای ئەوەی هەبێت كە نەچێتە ژێر كاریگەری هیچ شتێكی ترەوە، جگە لەو گۆڕانكاریانە نەبێت كە دەكرێ‌ لە رێگای سروشتی خۆیەوە لێیان تێبگات ، بەو سیفەتەی كە هۆكاری تەواون بۆ مرۆڤ خۆی "(2) گرنگترین تازەگەری كە سپینوزا لە ئاكامی ئەم تێڕوانینەوە بۆ مرۆڤ هێنابێتیە ئارا، بریتی بووە لە لابردنی ئەو دەمامكە سۆفی  وئاڵۆزە لەسەر جیهانی ناوەوەی مرۆڤ كە ئەوانەی پێش ئەو مرۆڤیان پێ‌ حەشاردابوو، هەروەها رێزبەندكردنی لەناو ئەو دیاردە زانستیانەدا كە دەچنە ژێر ركێفی توێژینەوەو شیكردنەوەوە.

"هاوشێوەی گەڕان و توێژینەوەیە لە هێڵەكان و رووكارەكان و جەستەكان". بەمشێوەیە ئەو جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە ئامانج لە زانستی مۆراڵ رێنوێنی و ئامۆژگاریكردن نییە، بەڵكو بریتیە لە توێژینەوەو گەڕان و تێگەیشتن، مەبەستیشمان لەو مۆراڵەیە كە لە بوارێكەوە پێویستە كە هەبێت، بەرەو بوارێك گۆڕاوە كە بوونی هەیە . سپینوزا وەك توێژەرێكی ئەخلاقی جەخت لەسەر ئەوەش دەكاتەوە كە ئەركەكەی ئەوە نییە بێزار بێت و ڕق هەڵگرێت یاخود رەخنە بگرێت، بەڵكو ئەركەكەی تێگەشتنە لە سروشتی مرۆیی وەك ئەوەی كە هەیە، بەمشێوەیە سپینوزا ئەو بەربەستانەی تێپەڕاندووە كە لە نێوان واقع و ئایدیای باڵادا هەن لە لایەك و لە نێوان ئەوەی پراكتیكیەو ئەوەشی كە پێوەرێكی ئایدیالییە لە لایەكیترەوە: هەروەها نكوڵی لە چاكەی رەهاو ، لە جیهانی مەبەستەكانیش دەكات كە كۆی ئەخلاقی ئایدیالی تەركیزی دەخاتەسەر . ئەم سیفەتە بنچینەییەش تەفسیری ئەو مۆركە دەگمەن و ناوازەیە دەكات كە ئەخلاقی پێ جیادەكرێتەوە لە لای سپینوزا، چونكە مۆراڵ لە گۆشەنیگایەكەوە مەحاڵە لە رێچكە فەلسەفیەكەی سپینوزادا، كەچی لە گۆشەنیگایەكی تریشەوە ئەخلاق بنەمای ئەم رێچكەیەو رەگەزی جەوهەریشە لەناویاندا. ئەستەمیشە تەفسیری ئەم ئیزدیواجیەتە نامۆیە بكەین تەنیا لە رێگای پەیوەندییەكی پتەوەوە نەبێت لە نێوان بابەتی مۆراڵ دا كە مرۆڤە لە لایەك و لە نێوان پێداویستی سروشتیدا بە گشتی لە لایەكیترەوە. چونكە وەك "هفدنج" دەڵێ‌ : مەحاڵًە مۆراڵ لەناو مەزهەبێكدا دامەزرێت كە لە رێگای وێنەی ئەزەلەوە تەماشای بوون بكات" (3) . چونكە لەناو ئەم رێچكەیەدا پێداویستی رەها بە ئەندازەیەك باڵادەستە كەلە تێڕوانینی مرۆڤەوە بكات، كە ئەویش تێڕوانینێكی پێویستە لە ئەخلاق دا. بەڵام "هفدنج" بە جیاكردنەوەی گۆشەنیگای ئەزەلی و گۆشەنیگای پراكتیكی زاڵ دەبێت بەسەر ئەم ئاستەنگیەدا، گوتەزایەكیش كە دەڵێ‌ قسەكردن دەربارەی مۆراڵ چارەسەری سروشت دەكات، لەو رووەوە نا كەوا كۆپیكەرە بەڵكو لەو رووەوە كە كۆپیكراوە، واتە لەو رووەوە ، واتە لەو رووەوە كە سروشت بونەوەرگەلێكی پەرتی لەخۆ دەگرێت كە هەڵگری رەفتارێكی پراكتیكی كۆتادارن. لەگەڵ ئەوەشدا گەر لەم گۆشەنیگایەوە ئەوە ئەستەمبێت، كە رێنوێنی بۆ شوێنك بۆ مۆراڵ لەم رێچكەیەدا بكرێت، كە لە رووی سەرمەدییەوە لە بوون دەڕوانێت، ئەوا لە گۆشەنیگایەكی ترەوە، شیمانەیە بووترێت كە ئەخلاق بابەتێكی سەرەكییە لەناو ئەم فەلسەفەیەدا. هەرگیز بۆ كەسیش نییە سەرسامبێت، چونكە سپینوزا كتێبە سەرەكییەكەی خۆی ناوناوە ئەخلاق، لە كاتێكدا – كە لانیكەم لە دوو بەندی یەكەمی كتێبەكەیدا -  چارەسەری كۆمەڵێ‌ بابەتی میتافیزیكی پەتی كردووە، ئەمەش لەبەر ئەوەی سنوری جیاكەرەوەی نێوان توێژینەوە لە سروشت لە رووە گشتگیرەكەیەوە لە لایەك و توێژینەوە لە مرۆڤ لە لایەكی دیكەوە بە تەواوەتی لە لای سپینوزا وون دەبێت. بەڵگەی ئاشكراو روونیش بۆ لێكۆڵینەوەی بابەتگەلێكی سەرەكی میتافیزیكی لە كتێبێكدا كە بابەتەكەی مۆراڵە، بریتیە لەوەی كە سپینوزا وەرچەرخانێكی بنەرەتی لە تێڕوانینی فەلسەفیدا بۆ كایەی ئەخلاق هێناوەتەئارا : چونكە ئەو بە تەواوەتی ئەو دابڕانە رەتدەكاتەوە كە فەیلەسوفە سوننەتیەكان لە نێوان كایەی مەعریفەی تیۆری كە بریتیە لە میتافیزیكاو كایەی مەعریفەی پراكتیكی كە بریتیە لە ئەخلاق دەیانكرد. "بەمشێوەیە رووندەبێتەوە كە دابڕانەكەی هفدنج كە كەمێك لەمەوبەر ئاماژەمان پێدا، وەڵامێكی راست و دروست بۆ ئەم كێشەیە پێشكەش ناكات" . هەروەها سپینوزا جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە هەر كاتێك لە تێگەیشتنماندا بۆ یاسا سروشتیە هەمە لایەنەكان قووڵتر بوینەوە، ئەوا لە تێگەشتنماندا بۆ رەفتاری مرۆڤ بە تواناتر دەبین. واتە بواری مۆراڵ هیچ نییە جگەلە سەنتەرێك نەبێت كە تیایدا پرشنگ و رەونەقەكانی مەعریفەی مرۆیی لە تەواوی بەشەكانیدا بەیەك دەگەن، هەروەها زانستی مرۆییش تیایدا لە تەواوی ئەو دەرئەنجامانەی كە بە دەستیهێناوە پراكتیكی دەبێت.

بۆ ئەوەی كە لە تێگەیشتندا بۆ هەڵسوكەوتی مرۆیی و پەیوەندییە ئاڵوگۆڕكراوەكانی نێوان خەڵكی قووڵتر ببێتەوە، هەموو ئەوەی كە پێویستە لەسەرت ئەوەیە كە تێڕوانینت بۆ سروشت لە كۆیدا ، تێڕوانینێكی زانستیانەی تەندروست بێت و پڕوپوچی و خورافاتی تێكەڵاو نەبێت، یاخود پشتی بە كۆمەڵێك كیانی ئەفسانەیی نەبەستبێت، پاشان هەموو شتێكت بۆ رووندەبێتەوە، هەموو شتێك كە پەیوەندی بە مرۆڤەوە هەبێت لەناو رۆشناییە راست و دروستەكەیداو لە پەیوەندیدا بە هەموو ئەو شتانەشەوە كە تەنیا لە رێگای مرۆڤەوە لێیان تێدەگەین. بە هەمانشێوە لەم گۆشەنیگایەوە پێویستە بووترێت كە ئەخلاق وەك زانستی ئەقڵانی بە گشتی ، مەعریفەیەكی تیۆرییە، هەروەها وەك چۆن شیمانەیە كە بووترێت خودی زانستیش خاوەنی مۆركێكی پراكتیكی ئەخلاقیە، واتە زانست و مەعریفە دەرگاكانی ئەخلاقمان بۆ دەخەنە سەر پشت، وەكچۆن ئەخلاقیش رێگەی مەعریفەمان بۆ خۆشدەكات، ئەوەی لەم كارەشدا كە گرنگە ئەوەیە كە مۆراڵێكی ئەبستراكتی دابڕاو لە رێڕەوی گشتی زانستی مرۆڤ بوونی نییە، هەر بەم مانایەش سپینوزا دابڕانی نێوان واقیع و بەرپرسیاریەتی و نێوان زانستی تیۆری و روانینی پراكتیكی و نێوان زانست و ئەخلاق تێدەپەڕێنێ‌.

 

سروشت و بەها ئەخلاقیەكان :-

دەتوانین بڵێین كە دەركەوتەی سەرەكی جیاوازی نێوان گۆشەنیگای سپینوزاو گۆشەنیگای سوننەتیەكان بۆ ئەخلاق، ئەوەیە كە بەها ئەخلاقیەكان لە لای سپینوزا شوێنگەیەكیان نییە لەناو رێڕەوی پراكتیكیانەی سروشتدا، ئەمە لە كاتێكدا كە بەها ئەخلاقیەكان لە روانگەی فەیلەسوفە سوننەتیەكاندا بریتیە لە ئامانجی كۆتایی رەفتاری كۆی سروشت، ئەم جیاوازییە سەرەكیە شبریتیە لە دەستنیشانكەری جیاوازی نێوان گۆشەنیگای زانستی توندوتۆڵ لە لای - سپینوزا – لە لایەك و گۆشەنیگای ئامانجگەرای باو و  لە پێش ئەودا لە لایەكیترەوە. چونكە سروشت لە لای سپینوزا بە تەواوەتی خاڵییە لە بەها مرۆییەكان: " من نە جوانی و نە سیستم و نە پشێوی ناخەمە پاڵ سروشت، چونكە لە توانای مرۆڤدا نییە دەربارەی شتەكان بڵێت جوان یاخود دزێو، رێكخراو یاخود پشێوی، تەنیا لە گۆشەنیگای خەیاڵەوە نەبێت" (4).

هەروەها چاكەو خراپەش بوونیان نییە، تەنیا لەناو زەینی ئێمەدا نەبێت، نەك لەناو سروشتدا ، هیچ دەلالەتێكی میتافیزیكیشیان نییە ، بەڵكو تەنیا پەیوەستن بە گۆشەنیگای مرۆڤەوە (5) . بە گوزارشتێكی تر چاكەو خراپە "دەلالەت لە سیفەتێكی پۆزەتیڤ ناكەن لەناو شتەگەلێكدا كە لە خودی خۆیاندا تەماشا بكرێن، بەڵكو بریتین لە حاڵەتەكانی بیركردنەوە، یاخود بابەتگەلێكی فیكری كە لە بەراوردكردنی شتەكانەوە بە یەكتری دروستیان دەكەین. بەمشێوەیە دەكرێ‌ یەك شت لە هەمانكاتدا چاكەو خراپەش بێت ، لە بەرامبەر ئەم یان ئەویشدا تەندروست بێت" (6) . نمونەی ئەمەش دابەزینی نرخی كاڵایەك دەكرێ‌ لە گۆشەنیگای كڕیارەوە بە چاكە دابنرێت و لە گۆشەنیگای فرۆشیاریشەوە بە خراپە دابنرێت، بەڵام لە گۆشەنیگای كەسێكەوە كە ئەو كاڵایە نەفرۆشێت و نەكڕێت و پەیوەندی پێوە نەبێت، ئەوا ئەم رووداوە هیچ ماناو بەهایەكی نییە لە لای ئەو دوای ئەمەش گەر پرسیار دەربارەی رووداوەكە – مەبەستم لە رووداوی دابەزینی نرخی شمەكەكەیە- وەك لە خودی خۆیدا هەیە بكەین، ئەوا وەڵامی پرسیارەكە ئەوەیە كە ئەم رووداوە لە خودی خۆیدا ناڕوانێت بەسەر بەهایەك یان دەلالەتێكی ئەخلاقیدا، بەڵكو ئەم رووداوە دەلالەتەكە لە روانگەی ئێمەو لە دەرئەنجامی بەراوردكردنیدا بە رووداوگەلێكی تری ناو سیاقی ژیانمانەوە وەردەگرێت، لەسەر ئەم ئاستەش سپینوزا ئەم بیركردنەوەیەی خۆی بۆ چارەسەركردنی كێشەیەكی یەكجار كۆن بەكار دەبات : كێشەی بوونی خراپە لە جیهانداو راگرتنی هاوسەنگی لە نێوان بوونی خراپە لە لایەك و كاریگەری ئیلاهی دا لە لایەكیترەوە، دەتوانین بڵێین ئەم شێوازە جیاوازەی سپینوزا بۆ چارەسەركردنی ئەم كێشەیە، هەروەك ئەو كەسە وایە كە نمونەی میتۆدە تایبەتەكەی، واتە میتۆدی هاوكێشەكانی رووندەكاتەوە. كە تیایدا سپینوزا كۆمەڵێ‌ كێشەی سوننەتی بە گوزارشتگەلێك چارەسەر دەكات، كە ئەوانیش بە رۆڵی خۆیان وەك گوزارشتگەلێكی سوننەتی دەردەكەون، بەڵام دەلالەتە راستەقینەكەیان لە هەموو روویەكەوە تازەیە، و نمایشی دەرچوونێكی بنەڕەتیش دەكات لە كەلەپور. چارەسەرێكیش كە سپینوزا بۆ كێشەی خراپە لە رووی پەیوەندییەوە بە كاریگەری ئیلاهیەوە هێنایە ئارا دوو رەهەندی هەیە :

لە رەهەندی یەكەمدا سپینوزا جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە خراپە عەدەمە privation , و هیچ پەیوەندییەكیشی نییە بە ماهیەتی شتەكانەوە .  ئەو لە نامەی ژمارە 21 دا ئەم عەدەمەی شیكردۆتەوە بەوەی كە "كیانێكی ئەقڵی etrederaison و شێوازێكە بۆ بیركردنەوە، كاتێك هەڵدەستن بە ئەنجامدانی بەراوردكردن" پاشان سپینوزا نمونەی كەسێك دەهێنێتەوە كە پێیدەڵێن نابینا، چونكە ئێمە ئەو كەسە بە چاو ساغەكان دەپێوین، بەڵام لە گۆشەنیگای ئیلاهیەوە ناكری بەمشێوەیە دابنرێت، چونكە بۆ نمونە دەربارەی بەرد ناوترێت نابینایە، : "لەبەر ئەوەی ئەو پیاوە خاوەنی هیچ نییەو ناكرێ‌ ببێتە خاوەنی هیچ شتێك، جگە لەوەی كە ئەقڵی ئیلاهی و ئیرادەی خواوەند پێیبەخشیوە. بە هەمانشێوە یەزدان هۆكاری نەبوونی بینایی نییە لە لای ئەو پیاوە، هەر وەكچۆن فاكتەری نەبوونی بینینیش نییە لە لای بەردەكە، بەڵكو لێرەدا مەسەلەكە پەیوەستە بە نێگەتیڤێكی پەتییەوە " .

سپینوزا لە نامەی ژمارە 23 دا ئەم بیرۆكەیەی زیاتر رووندەكاتەوە، كاتێك دەڵێ‌ : "یەكێك لە پرەنسیپەكانی بیركردنەوەم ئەوەیە كە خواوەند هۆكاری رەها و راستەقینەیە بۆ هەموو ئەوەی كە ماهیەتی دەدرێتێ‌، بەبێ‌ جیاوازی. چونكە گەر لە تواناتدا هەبێت كە بیسەلمێنێ‌ خراپە و هەڵە و تاوانەكان و ... هتد ، تەعبیر لە ماهیەت دەكەن، ئەوا بەبێ‌ مشتومڕ تەسلیمت دەبم لەسەر ئەوەی كە خواوەند هۆكاری خراپەو هەڵەو تاوانەكان و ......هتدە . بەڵام من پێموایە كە سەلماندوومە ئەوەی كە مۆركی تایبەتی دەكاتە بەری خراپەو هەڵەو تاوانەكان، هەرگیز شتێك نییە كە گوزارشت لە چییەتی(ماهیە) بكات، دواتریش ئەوە گونجاو نییە بووترێت كە خواوەند هۆكارەكەیەتی. چونكە كوشتنی دایكی لە لایەن -نیرۆن- ەوە كە ئێمە لە پێناویدا ئیدانەی دەكەین، لە رووی مۆركی پۆزەتیڤەوە بۆ كارێك كە ئەو پێی هەستاوە، تاوان نییە. لەبەر ئەوەی كارەكەی ئۆریست Orest یش لە رووی رواڵەتیەوە هاوشێوەی كارەكەی -نیرۆن-ە چونكە ئەویش بە دەستی ئەنقەست دایكی خۆی كوشتووە، كەواتە تاوانەكەی نیرۆن لە چییدا قەتیس دەبێت ؟ ئەم تاوانە تەنیا لەوەدا قەتیس دەبێت كە ئەو بەم كوشتنە كەموكوڕی و دڵڕەقی و یاخیبوونی خۆی سەلماندووە. هەموو ئەمانەش كۆمەڵێك سیفەتن كە تەعبیر لە هیچ ماهیەتێك ناكەن، دواتریش خواوەند هۆكارەكەیان نییە، با ئەویش فاكتەری كردارەكەی نیرۆن و نیازەكەی بێت ".

لێرەوە دابەشكردنە ناسراوەكەی هۆكارەكان بۆ بكەرو مەبەستگەر دەردەكەوێت: چونكە تەنیا هۆكارە بكەرەكان فاكتەری راستەقینەن، لە خودی خۆشیاندا بەسەر بەهایەكدا ناڕوانن، بەڵكو بە تەنیا دەبنە مایەی روودانی كۆمەڵێ‌ كرداری پۆزەتیڤ. بەڵام هۆكارە مەبەستگەراكان لە گۆشەنیگایەكی مرۆییەوە بەهاكان دەدەن بەسەر كردارەكاندا، بەڵام لە دەرەوەی ئەم گۆشەنیگایەوە هیچ كیانێك بوونی نییە، چونكە ئەوان راستەقینە نین گەر لە روانگەی ئەزەلی و پێداویستی حوكمڕان بەسەر سروشتەوە بڕوانینە كارەكە . هەروەها وەك - ووتمان – مومكینە تاكە كردارێك بە چەندین جۆری بەهاو مەبەستەكان بۆیاخ بكرێت، بەبێ‌ ئەوەی كە ئەمە كەمترین كاریگەری بۆ ماهیەتی هەمان كردار هەبێت، لەو رووەوە كە ئەو كردارە دەرئەنجامی هۆكارێكی بكەر ئامێز بێت. بەمشێوەیە سپینوزا گۆشەنیگا شیمانەكان بە پێی دابەشكردنێكی دوالیزمانە دابەشدەكات بۆ شتەكان: بۆ گۆشەنیگای ئیلاهی . كە هەر بە تەنیا پەیوەندی بە ماهیەتە راستەقینەكان و هۆكارە بكەرئامێزەكانەوە هەیە، هەروەها بۆ گۆشەنیگای مرۆیی، كە مەبەستەكان و ئەو بەهایانە دەخاتە سەر ماهیەتە پێشینەكان، كە لە بەراوردكردنمانەوە بۆ شتەكان بە یەكتری و بە پێی مەبەستە تایبەتیەكانمان بەرجەستە كراون، هەرەها خراپەش تەنیا لە گۆشەنیگای دووەمەوە – گۆشەنیگای مرۆیی – بوونی هەیە، بەمپێیەش ناكرێ‌ بووترێت كە خراپە دەرئەنجامی كاریگەری ئیلاهییە.

رەهەندی دووەمی ئەو چارەسەرەی كە سپینوزا بۆ كێشەی پەیوەندی خراپە بە كاریگەری ئیلاهییەوە هێنایە ئارا، بە شێوەیەكی توندوتۆڵ گرێدراو و وابەستە بە رەهەندی بنەرەتی یەكەمەوە. چونكە گەر خراپە گوزارشت لە ماهیەتێكی پۆزەتیڤ نەكات، بەڵكو بریتی بێت لە عەدەمێكی پەتی، بەرجەستەكراو لە بەراووردكردنمانەوە بۆ رووداوەكان یەك بە یەكتری و بە پێی مەبەستە تایبەتیەكانمان، ئەوا دەبێت خراپە – بە سروشتی حاڵ چاكەش-  لە بەها مرۆییە كۆمەڵایەتیەكانەوە بەرجەستە كرا بن، بەهاگەلێك كە لە ئاكامی پەیوەندی خەڵك بە یەكترییەوە سەرهەڵدەدەن، بە جۆرێك گەر ئێمە وێنای دۆخێكی سروشتی بكەین بۆ خەڵكی، كە هێشتا تیایدا كاریگەری بەها كۆمەلایەتیەكان دەرنەكەوتبێت، ئەوا مەحاڵە لەناو ئەو دۆخەدا خراپەبوونی هەبێت "چونكە لە دۆخی سروشتیدا ئەستەمە وێنای تاوان بكرێت، بەڵكو تەنیا لە لە حاڵەتێكدا بوونی هەیە كە خەڵكی لەسەر واتاكانی چاكەو خراپە رێكەوتبن و پێویستە لەسەر هەموو كەسێكیش كە گوێڕایەڵی دەسەڵاتی دەوڵەت بێت، چونكە لە دۆخی سروشتیدا ناتوانین وێنای ئەو حەزە بكەین لە بەخشینی هەموو مافێك بە خاوەن ماف بە دەربڕینێكی دیكەش لە دۆخی سروشتیدا شتێك نییە كە دادپەروەری و ستەم پراكتیك بكات. نمونەی ئەم جۆرە بیركردنەوەیەش مومكین نییە تەنیا لەناو دەوڵەتێكی كۆمەڵایەتی دا نەبێت .. لە هەموو ئەمانەشدا ئەوە ئاشكرا دەبێت كە دادپەروەریو ستەم و تاوان و فەزیلەت بریتین لە كۆمەڵێ‌ بیرۆكەی دەرەكی، نەك سیفەتگەلێك كە پەی بە سروشتی ئەقڵ بەرن " (7) .

هەروەها ئەم چارەسەرە روویەكی دیكەی زمانە لاهوتیەكەی سپینوزامان بۆ كەشف دەكات، كە بەكاری هێناوە بۆ گوزارشتكردن لە كۆمەڵێ‌ مانا كە هەرگیز پەیوەندیان نییە بە كایەی لاهوتەوە: چونكە گۆشەنیگای ئیلاهی، كە خراپە هیچ مانایەكی نییە تیایدا، هیچ نییە جگەلە سیستمێكی پێداویست نەبێت بۆ شتەكان. گوتەیەكیش كە دەڵێ‌ ناكرێ‌ یەزدان ببێتە هۆكارێك بۆ خراپە، لەبەر ئەوەی كە یەزدان بە تەنیا هۆكاری ماهیەتە پۆزەتیڤەكانە،  هیچ نییە جگە لە تەعبیرێكی فێرگەیی لاهوتی بۆ گوتەزایەك كە دەڵێ‌ سروشت گەر لە پێداویستیە هەمە لایەنەكەیدا تەماشا بكرێت، بەهاكان بە مانا مرۆییەكەیان ناناسێت، بەڵكو ئەوە مرۆڤەكانن كە لە رێڕەوی ناچاری سروشتدا رووداوگەلێكی دیاریكراویان دابڕیووەو لە رێگای بەرژەوەندی تایبەتی خۆیانەوە تەماشایان دەكەن، بۆیە چاكە یاخود خراپەیان تێدا دەبینن.. لە رووی رواڵەتی زمانی بەكاربراوەوە لێكچونێكی ئاشكرا لە نێوان سپینوزاو فەیلەسوفە فێرگەییە لاهوتیەكان بەدیدەكرێت، چونكە سپینوزا بە رۆڵی خۆی بەرەو پێشكەشكردنی تەفسیرێك دەڕوات بۆ دیاردەی خراپە لە جیهانێكدا كە یەزدانگەری (الوهیە) زاڵە بەسەریدا . بەڵام ئەم لێكچونە فریودەرو رواڵەتیە، دەرئەنجامی راستەقینەی بیركردنەوەكەش لە هەموو حاڵەتێك لە حاڵەتەكانی تر بە تەواوەتی جیاوازە. لەبەر ئەوەی فێرگەییەكان و لاهوتیەكان هەوڵی دوورخستنەوەی بیرۆكەی خراپەیانداوە، لە كاریگەری ئیلاهی، بۆ ئەوەی مۆركی چاكە بۆ ئەم كاریگەریە پێشتر بخەن. واتە گەر لە روانگەی ئەواندا خراپە وەهمێكی ناراستەقینە بێت، ئەوا چاكە حەقیقەتێكە كە گومانی تێدا نییە، و خاوەنی دەلالەتێكی میتافیزیكی ئەنتۆلۆژی بنەڕەتیشە، هەروەها مەبەستێكی باڵاشە  كە هەموو كردارێكی ئیلاهی بیكاتە ئامانج، بەڵام سپینوزا لەبەر ئەوەی شێوازە تایبەتیەكەی لە دوورخستنەوەی بیرۆكەی خراپە لە كاریگەری ئیلاهی – واتە لە رێڕەوی زەروری شتەكان- لە هەمانكاتدا دوورخستنەوەی چاكە و لەگەڵ ئەویشدا هەموو بەها چونیەكەكان، لەناو ئەم بوارەدا لەخۆ دەگرێت، ئەوا لەبەر ئەوە سپینوزا بە شێوەیەكی بنچینەیی جیاوازە لە فێرگەییەكان، لەوەدا كە ئەو خراپە بۆ ئەوە نەرێ‌ ناكاتەوە تاوەكو بە تەنیا لە مەیدانەكەدا واز لە چاكە بهێنێت، بەڵكو ئەو لە هەمانكاتدا مەیدانەكە لە هەموو بەهایەكی گونجاو و نەگونجاو بەتاڵدەكاتەوە. ئەمەش بە سروشتی حاڵ ئامانجێكی تەواو جیاوازە لەوەی كە فێرگەییەكان بۆی دەچن، بەڵكو لە واقیعی كاردا ئەمە هەموو بنەماكانی بیركردنەوەی فیرَگەیی تێكدەشكێنێت، لەو رووەوە كە ئەوە خراپە بەو سیفەتەی دووردەخاتەوە كە مەبەستی رێڕەوی رووداوەكانە لە گەردووندا. نەریكردنەوەی بوونی ئەم مەبەستگەراییە – لەگەڵ نەرێكردنەوەی خراپەدا- دەبنە مایەی نكوڵیكردنی حوكمڕانیەتی پشت و پەنای ئیلاهی لە جیهاندا، بە جۆرێك كە رێڕەوی رووداوەكان وایان لێبێت كە گرنگی و قورساییان نەبێت بۆ مرۆڤ، هەروەها لەم حاڵەتەدا هەتا گەر مرۆڤ بەردەوام بە پێی پرەنسیپی ئیلاهی یەكەمیش بدوێت، ئەوا بوونی ئەو پرانسیپە و نەبوونی لە گۆشەنیگای مرۆڤەوە چوونیەك و یەكسانە. تا ئەو كاتەی كە لەسەر هیچ ئاراستەیەك وەڵام بە مرۆڤ نەداتەوە. بەمشێوەیە مەودای جیاوازی گەورەی نێوان دەرئەنجامەكانی سپینوزاو دەرئەنجامی بیرمەندە فێرگەییەكان روون و ئاشكرا دەبێت، گەرچی سپینوزا لە رێگای كۆمەڵێ‌ پێشەكیەوە بەم دەرئەنجامانە گەیشتووە، كە لە رووی زمانەكەیەوە، تا ئاستێكی زۆر نزیكایەتی و لێكچوونی لەگەڵ زمانەكەیاندا           هەیە ...

 
رۆشنگەری
وتار‌و بۆچوون

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت

سەعید کاکەیی

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین

مەریوان عەلی

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون

هەردی عەلی

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا...

ئاسۆ ئه‌مین

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی

سه‌وسه‌ن هیرانی

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە

سەعید کاکەیی

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز

مه‌ریوان عه‌لی

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌

سه‌لام مارف

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت

سه‌لام مارف

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری

بێستون محمو‌د

 
رؤشنطةرى

C 2010 All right reserved, roshngari.com