head

 

 

 

ئەخلاقی سیاسی، لە لیڤایەسانی تۆماس هۆبزدا-1

 

 

 

ئاوات ئەحمەد سوڵتان

سەرەتایەك

تۆماس هۆبز (1588-1679) خۆی بە داهێنەری فەلسەفەیەكی نوێ دادەنێت، ئەو فەلسەفەیەش ناودەنێت (فەلسەفەی مەدەنی). دەشڵێت ئامانجی كۆتایی فەلسەفەی مەدەنی كورت دەبێتەوە بۆ ئەوەی مرۆڤەكان لە حاڵەتی شەڕی بەردەوام قوتار بكات و فێری پێكەوەژیانی ئاشتییانەیان بكات. ئاشتی خواستێكە كە مرۆڤەكان دوای تاقیكردنەوەی شێوازەكانی تری پێكەوە گوزەرانكردن، بیری لێدەكەنەوە، واتە ئەقڵ مرۆڤەكان بەرەو ئاشتی دەبات. هۆی ئەوەی مرۆڤەكان دوای مێژوویەكی پڕ لە دڕندەیی دەگەنە ئەوەی ئاشتی تاكە چارەسەری ژیانی پێكەوەییە، دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی ئارەزووی مانەوەی مرۆڤەكان بە زیندوویی، كە خۆی لە خۆیدا، باڵاترین ئامانجێكە لە پێناویدا بژین، پێویستی بە ئاشتییە. بۆ ئەوەی ئاشتی فەراهەم ببێت، دەبێت دەسەڵاتێكی سیاسی لە ئارادا بێت و هەموو مرۆڤەكان گوێڕایەڵی ببن. ئەمەش كرۆكی ئەو پەیمانە كۆمەڵایەتیەیە كە بە بۆچوونی هۆبز، مرۆڤەكان پێكەوە كۆ دەكاتەوەو تێیدا دەسبەرداری تەواوی مافەكانیان دەبن بۆ سەروەرێك لە بەرامبەری یەك تاكە مافدا: مانەوە بە زیندوویی. پرۆسەی گوێزانەوە لە دۆخێكەوە كە بە دۆخی سروشتی ناوی دەبات، بۆ دۆخێكی تر كە پێی دەڵێت دۆخی مەدەنی، چوارچێوەی تەواوی بیركردنەوەی ئاكارییانەی ئەو پێكدەهێنێت و هەموو بۆچوونەكانی دەربارەی رەفتارو بیركردنەوەی سیاسی و غەیرە سیاسی مرۆڤەكان، لێرەوە هەڵدەهێنجێت.

بیركردنەوەی هۆبز، پەیوەندییەكی بەتینی لەگەڵ ژیانی تایبەتی خۆی هەیە، ئەو لە سەردەمێكی پڕ شەڕو شۆڕو ناكۆكیدا لەدایك بووە، كە یەكێك لە ئاكامەكانی ئەوە بووە بۆ ماوەی زیاتر لە دە ساڵ لە تاراوگە بژی و هەوڵێكی سەرنەكەوتووش بۆ تۆمەتباركردنی بە هیراسی و تۆماركردنی كتێبەكانی لە لیستی ئەو كتێبانەدا كە دەبێت بسوتێنرێن. هەرخۆشی لە چەندین بۆنەدا وتە نێودارەكەی دووبارە كردۆتەوە: "من و ترس دوانەین". هۆبز ترسێكی زۆری لە پشێوی هەبوو، كاردانەوەشی بۆ ئەو ترسە، بیركردنەوە بوو لە دەسەڵاتێكی رەهای سەروەری باڵا كە هیچ دەسەڵاتێك لە بەرامبەریدا نەبێت. ئەم دەسەڵاتە بە رەهایی حوكم بكات و بڕیارە‌كانیشی رەتكردنەوەیان بۆ نەبێت.

لەم نوسینە كورتەدا، هەوڵدەدەین بگەڕێینەوە بۆ سەرەتاكانی ئەم بیركردنەوەیەو لە قۆناغەكانی پەرەسەندنی بڕوانین و سەرەنجامیش هەوڵی ئەوە بدەین كە لە فەلسەفەی ئاكاریی تۆماس هۆبز تێبگەین، كە لافی ئەوە لێدەدات دوای ئەرەستۆ، ئەو یەكەمین كەسە دەربارەی سیاسەت، پێڕەوێكی دیاریكراوی هەبێت.

 

لیڤایەسان

مرۆ ناتوانێت دەسبەرداری مافی بەرەنگاریكردن ببێت، كاتێك بەهێز رووبەڕووی دەبنەوە بۆ ئەوەی ژیانی لێ بستێنن.

لیڤایەسان 1:14

سەرەكیترین كتێبی هۆبز، كە تێیدا بۆچونەكانی خۆی لەمەڕ فەلسەفەی ئاكاری خستبێتەڕوو، كتێبی لیڤایەسانە. ئەم كتێبەی لە تەمەنی 63 ساڵیدا،‌ لە ساڵی 1651 چاپكردووە. ناونیشانی تەواوی كتێبەكە بریتیە لە: لیڤایەسان، یان شێوەو پێكهاتەو دەسەڵاتی كۆمۆنوێلس و كەنیسەو مەدەنی. بۆچوونی خۆی دەربارەی سەرهەڵدان و شێوەكانی ئیدارەی سیاسی و یاسایی، یان دامەزراوەی فەرمانڕەوایی، لەپاڵ شیكردنەوەی ماف و بەرپرسیارێتییەكانی ئەو دامەزراوەیەو تواناكانی بۆ پێشخستین ئازادی مرۆڤەكان و پاراستنی ژیان و ئاسایشیان دەكات. هەروەها باس لە پەیوەندییەكانی نێوان سەروەر و رەعییەت دەكات كە بەپێی پەیمانێكی كۆمەڵایەتی فەرمانڕەواییان دەكات. هەروەها باسی پەیوەندییەكانی نێوان هەردوو یاسای سروشتی و یاسای مەدەنی دەكات. وشە (ناو) ی لیڤایەسانیشی لە كتێبی پیرۆزەوە خواستووە، كە باس لە درنجێكی دەریایی زۆر بەهێز دەكات، ئەركی ئەم درنجە خواردنی ماسییە گەورەكانە بۆ ئەوەی بچوكترەكان بتوانن بژین (1). مەبەستی هۆبز لە بەكارهێنانی وشەی لیڤایەسان بریتیە لە دامەزراوەی سیاسی – حكومەت، كە گوزارشت لە ئیرادەی دەستەجەمعی مرۆڤە تاكەكان دەكات و هەموویان لە سایەی یەك سەروەردا كۆ دەكاتەوە كە بەپێی پەیمانێكی كۆمەڵایەتی فەرمانڕەوایەتییان دەكات. دامەزراوەی سیاسی، وەك لیڤایەسان هێزێكی لەبن نەهاتووی هەیەو هێزە بچوكترەكانی خوارەوەی خۆی ملكەچدەكات بۆ یاسا، تاكەكان لە پێكهاتەیەكی دەستەجەمعیدا كۆدەكاتەوە. پەیمانی كۆمەڵایەتی لای هۆبز بریتیە لە گوێزانەوەی مافی ئازادی و مافی موڵكایەتی لە مرۆڤە تاكەكانەوە بۆ كەسێك یان ئەنجومەنێك بەپێی گرێبەستێكی یاسایی كە دەبێتە هۆی دامەزراندنی كۆمەڵگایەكی مەدەنی / سیاسی و كۆتایی دەهێنێت بە دۆخی سروشتی.

هۆبز دەستەواژە گەلێك بەكاردەهێنێت بۆ روونكردنەوەی بۆچوونەكانی، وەك "مافی سروشتی"كە بەلای ئەوەوە "بریتیە لە ئازادی هەموو كەسێك، تا هەرچییەكی بەلاوە گونجاو و پێویست بێت، بۆ پاراستنی ژیانی خۆی بەكاری بهێنێت."(2)  هەروەها دەربارەی ئازادیش دەڵێت بریتییە لە "نەبوونی هیچ رێگرێك لەبەردەمی تواناكانی كەسێكدا بۆ بەدیهێنانی ئارەزووەكانی خۆی."(3)  پێ لەسەر ئەوەش دادەگرێت كە "لە حاڵەتی سروشتی"دا، "هەموو كەسێك بۆی هەیە هەموو شتێك بكات بۆ پاراستنی ژیانی خۆی."(4)  ئەمەش مانای ئەوەیە كە هیچ یاسایەكی وەها لەگۆڕێ نیە كە لەسەری كۆك بن و پێڕەویی لێبكەن، بۆیە مرۆڤەكان ئازادن لە كردنی هەر شتێك كە دەیانەوێت. واتە ئەو ئازادییە لە ئەنجامی نەبوونی هیچ یاسایەكەوە هاتۆتە گۆڕێ نەك ئازادییەكی ئیرادەیی بێت.

هۆبز هەوڵیدا ئەو پرەنسیپ و یاسایانە بدۆزێتەوە كە سیاسەتی مەدەنی بەڕێوە دەبەن و كۆنترۆڵی دەكەن، ویستیشی بەشێوەیەكی ئەوەندە تۆكمە دایانبڕێژێت كە هیچ بوارێك بۆ ئەوە نەمێنێتەوە كە لە جێگایەكەوە هێرشیان بكرێتە سەر. وەك ئاماژەمان پێدا، ئەو لە سەردەمێكی پڕ پشێویدا ژیاوە، چەندین شەڕو شۆڕو پشێوی بینیوە كە گرنگترینیان لەسێدارەدانی پادشاو دامەزراندنی سیستمی كۆماری بوو، كە لە مێژووی وڵاتەكەیدا (ئینگلتەرا) ئەوە یەكەمجار و دواجاریشە شتی وەها رووبدات. لە تەواوی بیركردنەوەی سیاسی هۆبزدا، تێڕوانینێكی تایبەت بەرامبەر پابەندبوون و بەرپرسیارێتی هەیە، ئەو پێیوایە پابەندبوون لە ستەمكارترین دامەزراوەی سیاسیدا ئەركی سەرشانە، بۆ خۆلادان لە خراپترین شت: شەڕی هەمووان دژی هەمووان. دەبێت مرۆڤەكان خۆیان بدەنە پاڵی دەسەڵاتێكی رەها بۆ ئەوەی شەڕی ناوخۆ هەڵنەگیرسێت، نابێت هیچ هەڵوێست و كردەیەكی وەهایان لێ بوەشێتەوە كە ببێتە هۆی لەقكردنی ئەو سیستمە رەهایەی پادشا لە لوتكەكەیدا دانیشتووەو هەموو دەسەڵاتەكان لە دەستی خۆیدا كۆدەكاتەوە.

ئەم بۆچوونە زۆر نوێ نیە، ئەوەی نوێیەو لە داهێنانی هۆبز خۆیەتی، ئەوەیە كە دەسەڵاتی پادشا ناباتەوە بۆ سەرپشككران لە لایەن یەزدانەوە، ئەو نوێنەری خودا نیە لەسەر زەوی، واتە بەپێی مافی یەزدانی فەرمانڕەوایی ناكات، بەڵكو بەپێی پەیمانێكی كۆمەڵایەتی نێوان هاوڵاتییەكان (رەعییەتەكان) ئەو دەسەڵاتەی هەیە. هۆبز بۆچوونەكانی خۆیدا لە كارێكی سێیینەدا داڕشتووە:

- دەربارەی تەن: لێرەدا دیاردە سروشتییەكان و فیزیكییەكان بە فاكتەری جووڵەو بەردەوامی راڤە دەكات.

- دەربارەی مرۆڤ: رەفتارو هەڵسوكەوت و سۆزە مرۆییەكان بە هەمانشێوە بە جووڵە لێكدەداتەوە.

- دەربارەی هاوڵاتی: لێرەدا باس لە ژیانی رێكخراوەیی و سیاسی مرۆڤ دەكات .(5)

تێڕوانینی ئەو بۆ دیاردە سروشتی و كۆمەڵایەتییەكان، تێڕوانینێكی ماتریالیستییانەیە، ئەو جگە لە مادەو دەركەوتەكانی تەنەكان، حیساب بۆ هیچ شتێكی تر ناكات .(6) بەڵام ماتریالیزمەكەی میكانیكییانەیە، هەموو قورسایی بیركردنەوەكەی لەسەر ژمارەیەك چەمكە كە لە ماتمایك و میكانیكەوە وەریگرتون و سیمایەكی فەلسەفییانەی پێبەخشیون .(7) ئەو زۆر رەشبینە بەرامبەری‌ مرۆڤ، تەواوی فەلسەفەكەشی لە نائومێدییەوە بەرامبەری مرۆڤ هاتووە، هیچ متمانەیەكی بە مرۆڤەكان نیەو لەم روانگەیەشەوە دیدی ئاكاری و فەلسەفی خۆی پێشخستووە .(8) بە بڕوای هۆبز، بیرو بۆچوونە ئاكارییەكان، جگە لە وەهم و ئەندێشە هیچی تر نین، ئەمانە تەنها لە كەللەی خۆمانەوە دێنە دەرەوە، لە واقیعدا بوونیان نیە، ئەو جگە لە مادەو جووڵە، باوەڕی بە هیچی تر نیە .(9)

لەم بارەیەوە ژمارەیەك چەمك و گوزارشتانەدا كە بەكاریاندەهێنێت، وەك مافی سروشتی، حاڵەتی سروشتی كە گریمانەیەكە بۆ روونكردنەوەی رەوشی مرۆڤەكان بەر لە هەبوونی دەوڵەت، بۆ روونكردنەوەی چۆنێتی ژیان و گوزەرانی، بێ بوونی هیچ یاسایەك كە كردەوەكانی سنوردار بكات.. هەروەها دەستەواژەی یاسای سروشتیش بەكاردەهێنێت كە لە رەوتی نوسینەكەماندا دەگەینە لای و بەپێی پێویست هەوڵی روونكردنەوەی دەدەین، بەڵام لێرەدا تەنها ئاماژە بەوە دەكەین كە یاسای سروشتی بریتییە لەو رێسایەی كە ئەقڵ لە ئەنجامی زیادبوونی ئەزمونەكانییەوە پەی پێبردووە.‌ بەلای هۆبزەوە، یاسای سروشتی، یاخود سەرەكیترین و سەرەتاییترین یاسای سروشتی ئەوەیە كە "نابێت كەس ژیانی خۆی بفەوتێنێت، یان ئەو ئامرازانە لەناوببات كە پارێزگاری لە ژینی دەكەن."(10)  هۆبز تێزەكەی خۆی لەمەڕ ئاكاری سیاسی لەسەر بناغەی گریمانەیەكی تیوری داڕشتووە: مرۆڤەكان سەرەتا لە حاڵەتێكدا بوون كە پێیدەوترێت حاڵەتی سروشتی، دواتر گوێزایانەوە بۆ حاڵەتێكی تر كە پێی دەوترێت حاڵەتی مەدەنی. ئەم گوێزانەوەیە بەپێی پەیمانێك ئەنجامدراو لە ئاكامدا كۆمەڵگای سیاسی دامەزرێنرا. بەلای هۆبزەوە، دەزگای فەرمانڕەوایی، دەزگایەكی دەسكردەو لە ژمارەیەكی زۆری مرۆڤەكان دروستبووە.

هەوڵدەدەین لەسەر هەریەك لەو قۆناغانە رابوەستین كە لە بۆچوونی هۆبزەوە، مرۆڤەكان دەگەیەنێتە ئەوە پێكەوە هەڵبكەن و كۆمەڵگای مەدەنی بهێننە ئاراوە.

 

 

دۆخی سروشتی

دۆخی سروشتی، حاڵەتێكی تایبەتی گریمانەكراوە، هیچ شێوەیەك لە شێوەكانی حكومەتداریی تێدانیە. ئەمە حاڵەتی جەنگی هەمووانە دژی هەمووان، هەمووان دەتوانن لە پێناوی مانەوەی خۆیاندا هەموو شتێك بكەن، هەموو شتێك بێ سڵكردنەوە لە هیچ. لە حاڵەتی سروشتیدا هەمووان لەبەردەمی مەترسیدان، مەترسی لەدەستدانی ژیان. هۆیەكەشی ئەوەیە كە هەمووان خاوەنی هەمان مافن، بۆیە دەتوانین بڵێین كە "هیچ كەسێك سەلامەت نیە."(11)  لە حاڵەتی سروشتیدا مرۆڤەكان هەموویان یەكسانن، هیچ یاسایەكی ئاكاری لە نێوانیاندا كارناكات، جگە لە یەك یاسای كوشندە: هەموو شتێك شیاوە .(12) لە ململانێدا لەسەر دەسەڵات، بارێكی وەها دەخوڵقێت كە تێیدا پرەنسیپە ئاكارییەكان، دادپەروەری، بواریان بۆ ناڕەخسێت دەربكەون و گەشەبكەن. هۆبز بە جوانی وەسفی ژیان لە حاڵەتی سروشتیدا دەكات: "ژیان گۆشەگیر، قێزەون، هەژار، رەق، كورتە."(13)  دەبێت ئەوەمان لەبیر نەچێت كە حاڵەتی سروشتی "پرسێكی شیكارییە نەك مێژوویی، لەپاڵ هۆبزدا، چەند تیوریستێكی سیاسی وەك خاڵێكی سەرەتایی لە قەڵەمیانداوە، بۆ كەوتنەڕێ بەرەو دەسەڵانی سیاسی. ئەم كارەش بە مەبەستی سەرنجڕاكێشان بۆ ئەو گرفتانەی لە بزریی دەسەڵاتی سیاسیدا سەرهەڵدەدەن. دۆخی سروشتی پێكهێنەرە سەرەكییەكانی نەزمی یاسایی سیاسەتمان بۆ بەیاندەكات." (14) لای هۆبز لە دۆخی سروشتیدا جێگایەك بۆ پێوەرە ئاكارییەكان و هزرە باڵاكان و پرەنسیپە گشتییەكان نیە، هەربۆیە مرۆڤەكان چاكە بەوە لێكدەدەنەوە كە هەر ئێستا و لێرە بۆ خودی خۆیان باشە، خراپەش ئەوەیە كە لێی دوور دەكەوێتەوەو خۆیانی لێ دەبوێرن. بەمجۆرە هەر مرۆڤێك بەپێی میزاجی خۆی چاكەو خراپە راڤە دەكات . (15)لە پەرەگرافێكدا، بە باشی دۆخی سروشتی رووندەكاتەوە: "سەردەمێكە تێیدا مرۆڤەكان بێ بوونی هیچ دەسەڵاتێك دەژین كە لەسایەی خۆیدا كۆیان بكاتەوە، هەموویان لە حاڵەتی جەنگدان، ئەو جەنگەش جەنگی هەمووانە                               دژی هەموان" (16). لە دۆخی سروشتیدا مرۆڤەكان لە توانا جەستەیی و زەینییەكاندا یەكسانن، مەبەست لەم یەكسانییە "ئەوە نیە كە هەموویان خاوەنی هەمان پلەو ئاستی هێزی جەستەیی و تێگەیشتنی خێرا بن"(17)  بەڵكو ئەوەیە كە هەموو تاكێك ئازادە لەوەدا كە چۆن بڕیاری تایبەت بە خۆی دەدات و رەفتارەكانی خۆی چۆن دیاریدەكات. شەڕ بەردەوامیی هەیەو ئەوەی لە بەهرەیەك بێبەش بێت، بە بەهرەیەكی دیكە جێی دەگرێتەوە، بۆ نمونە ئەوەی جەستەی لاواز بێت، دەتوانێت بەهۆی فێڵ و وریاییەوە بەسەر كەسێكی تردا زاڵ بێت كە ماسولكەی بەهێزی هەیە ‌.(18) یەكێك لەو هێزانەی كە هۆبز ترسی لێیان هەیە، رەوانبێژییە، رەنگە رەوانبێژێك بتوانێت كەسێكی بەهێز بدات بە زەویدا، یان بە هەڵەیدا ببات.

لە دۆخی سروشتیدا دەزگاو دامەزراوەی داوەریكردن و ناوبژیوانیكردن لەئارادا نیە بۆ بینین و بڕیاردان لەسەر ئەو گرفت و كێشانەی لە نێوان مرۆڤەكاندا دەقەومێن. هەمووان دادوەری خۆیانن و لە بەرژەوەندی خۆیان بڕیاردەدەن. مرۆڤەكان هەموو شتێك دەكەن لە پێناوی تێركردنی ئارەزوویەك یان بەدەستهێنانی شتێكدا. وێڕای ئەوەش، هۆبز جەخت دەكات كە لە دۆخی سروشتیدا هیچ پیشەسازییەك بوونی نیە، چونكە بەرهەمەكەی زامن نیە، هیچ كەلتورو بەهایەك‌، دەریاوانی، بازرگانی و نە هیچ                                           سیمایەك لە سیماكانی رێكخستنی سیاسی، هیچ جۆرە بیناو دەزگاو ئامێرێك لە ئارادا نین، زانین و هونەرو زانستەكان نین. نوسین، كۆمەڵگا، بوونیان                         نیە ‌.(19)

كەواتە:

1. هەمووان هەموو مافێكیان هەیە.

2. ئەمەش مەترسییە بۆ سەر ژیان

3. دەبێت ئەو مافانە نەمێنن یان سنوردار بكرێن، یاخود كۆنترۆڵ بكرێن ....هتد.

بەشێوەیەكی تر:

1. هەمووان یەكسانن

2. هەمووان ئارەزووی دەسەڵات دەكەن

3. كێشەو ململانێ روودەدات.

4. ترس و مەرگ دادەكەون و تەشەنە دەكەن

5. بیر لە رێكەوتن دەكرێتەوەو دەگەنە رێكەوتنێك ‌.(20)

لەژێر كاریگەریی گالیلۆی ئیتالیدا، كە لە یەكێك لە سەفەرەكانیدا، ئاشنایەتی لەگەڵ پەیداكردبوو، هۆبز، مرۆڤ وەك ئۆرگانێك دەبینێت كە دەكەوێتە ژێر كاریگەریی یاساكانی میكانیكەوە. تەواوی هەستەكان، سۆزەكان، ئاخاوتن، بیركردنەوە، هەموو سیما مرۆییەكان لەچوارچێوەی تێڕوانینێكی میكانیكیدا لێكدەداتەوە: پەیوەندی نێوان تەنەكان لە رێگای جووڵەو راوەستانەوە .(21) تەواوی كردە مرۆییەكان لە سایەی هەردوو هەستی دژبەیەك (ئارەزووكردن) و (بێزهاتنەوە)دا لێكدەداتەوە، بە واتای راكردن بەرەو ئارەزوو، هەروەها هەڵهاتن لە ئازار. بەمشێوەیە لای هۆبز، چەمكێك بەناوی چاكەی باڵاوە بوونی نیە، بەڵكو چاكەو خراپە وابەستەی خواستە مرۆییەكانن. ژیان بریتییە لە زنجیرەیەك ئارەزوو، كە گەیشتن بە كامەرانی لە رێگای تێركردنیانەوە دەبێت. هەندێك لە هەست وسۆزەكان سروشتی گەردوونیشیان هەیە، لەوانە ترس لە مەرگ، خۆبواردن لە ئازار، ئەمانە دەبنە بناغەی نەزمی سیاسی .(22)

هۆبز هەموو هەست ونەست و پەیوەندییە مرۆییەكان دەگەڕێنێتەوە بۆ سروشت. لای ئەو یادەوەریی هیچ نیە جگە لە درێژبوونەوەی هەستەكان كە بە تێپەڕینی كات كەم دەكەن تا دەگاتە ئەوەی هەستی پێناكرێت، هزرەكانیش هەموویان بەرهەمی هەست و یادەوەریین و لەژێر كاریگەری یاساكانی میكانیكدان.

بەمەش فەلسەفەكەی هۆبز لە گریك و رۆمان و سەدەكانی ناوەڕاست دادەبڕێت، لە بەرامبەری میتافیزیك و سروشتی مرۆڤ و تیوری ئێتیكدا، ئۆنتۆلۆژیایەكی ماتریالیست دادەمەزرێنیێت. لەوێدا باس لەوە دەكات كە گەردوون پێكهاتووە لە بۆشایی و ماددە لە حاڵەتی جووڵەدا، ئەو یاسایانەی بەسەر جووڵەدا پیادە دەبن، تەواوی زیندەوەرەكانیش دەگرنەوە. لەم رووەوە ریچارد توك دەڵێت "ئەو پرسیارەی لە مێشكی هۆبزدا بوو، هەمان ئەو پرسیارە بوو كە لای دێكارتیش هەبوو: مرۆڤ دەتوانیت بیر لە چی بكاتەوە، چی دەربارەی خودی خۆی و مێژوو بزانێت."(23)  بەڵام هۆبز لە وەڵامی پرسیارەكەدا بیری لەوە دەكردەوە كە بیركردنەوە بەرهەمی فاكتەرە فیزیكییەكانە. لەم ئۆنتۆلۆجیایەشەوە هەوڵیدا فەلسەفەیەكی سیاسی دابمەزرێنێت و تەواوی سیستمی سایكۆلۆژیی مرۆڤی پێ بخوێنێتەوەو رەفتارە مرۆییەكان كورتبكاتەوە بۆ دوانەی (هۆ / كاریگەریی) .(24)

بەڵام ئەمە حاڵەتێكی گەردوونییەو هەموو مرۆڤەكان دەخاتە سایەی خۆیەوە، مانەوە لەم چوارچێوەیەدا جگە لە بەردەوامیدان بە حاڵەتی سروشتی كە حاڵەتی بێ شارستانی و بێ كەلتور و بێ بێ زانستە، هیچی تری لێناكەوێتەوە. بۆیە دەبێت ساتێك لە ساتەكان، مرۆڤەكان ئاوەزیان بخەنەگەڕو بیر لە قوتاربوون لەم حاڵەتە بكەنەوە. ژمارەیەك یاسای سروشتی لەم قۆناغەدا لە ئەنجامی وەگەڕخستنی ئەقڵدا دەدۆزرێنەوە، بەڵام پرسیاری سەرەكی لێرەدا ئەوەیە كە كێ سەروەرو فەرماندەری یاساكانی سروشتە؟ لە هەندێ جێگادا وەڵامی هۆبز بۆ ئەم پرسیارە، خودایە. بەڵام لە جێگای دیكەدا ئاماژە دەكات بۆ ئەوەی كە مرۆڤەكان لەو قۆناغەدا هیچ بیرۆكەیەكیان دەربارەی خوداوەند نیە، هەروەها بیر لەوەش دەكاتەوە كە یاسا سروشتییەكان یاسای راستەقینە نین، بەڵكو زیاتر پێشنیارن .(25) لە شوێنی خۆیدا زیاتر دەربارەی دیدی هۆبز بەرەو ئایین دەدوێین. بەڵام دەبێت لێرەدا ئەوە بڵێین كە نەبوونی هێزێكی پابەندكەر لە پشتی یاسا سروشتییەكانەوە، فەلسەفە ئاكارییەكەی دەخاتە بەرپرسیار. بۆ چارەسەری ئەم گرفتە دەڵێت ئەقڵ فەرمانی بەو یاسایانە كردووە، بەڵام ئەمەش دیسان گرفتی تێدایە، چونكە ئەقڵ، بە تایبەتی لە قۆناغی سروشتیدا، دەسەڵاتی سەپاندنی نیەو زیاتر رۆڵێكی راوێژكاریی دەبینێت. بۆیە دروستترین گوزارشت ئەوەیە كە بڵێین ئەقڵ یاسا سروشتییەكانی دۆزیوەتەوە بێ ئەوە دەسەڵانی سەپاندن بدەینە پاڵی .(26)

بەمشێوەیە، دەتوانین لە تێڕوانینی هۆبزەوە قۆناغەكانی پەرەسەندنی مرۆڤایەتی بكەین بە سێ قۆناغەوە:

1. قۆناغی هەست (حاڵەتی سروشتی)

2. قۆناغی ئەقڵ (بەستنی پەیمان)

3. قۆناغی یاسا (كۆمەڵگای مەدەنی)

 
رۆشنگەری
وتار‌و بۆچوون

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت

سەعید کاکەیی

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین

مەریوان عەلی

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون

هەردی عەلی

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا...

ئاسۆ ئه‌مین

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی

سه‌وسه‌ن هیرانی

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە

سەعید کاکەیی

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز

مه‌ریوان عه‌لی

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌

سه‌لام مارف

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت

سه‌لام مارف

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری

بێستون محمو‌د

 
رؤشنطةرى

C 2010 All right reserved, roshngari.com