head

 

 

 

ئەخلاقی سیاسی، لە لیڤایەسانی تۆماس هۆبزدا-2

 

 

 

ئاوات ئەحمەد سوڵتان

 

راستییەكەی قۆناغی سێهەم هەر درێژكراوەی قۆناغی دووهەمە، بەڵام بۆ زیاتر روونكردنەوەی وێنەكە، جیامان كردوونەتەوە. ناتوانرێت كۆمەڵگای مەدەنی بنیاتبنرێت، ئەگەر پەیمانێكی كۆمەڵایەتی هەموو هاوڵاتییەكان پێكەوە كۆنەكاتەوە، پەیمانی كۆمەڵایەتیش بەبێ هێزێكی سەپێنەری یاسا بەردەوامیی نابێت. هەموو سەرپێچیكردنێك لە یاسا، خۆی لە خۆیدا هەوڵێكە بۆ هەڵوەشاندنەوەی پەیمانی كۆمەڵایەتی و گەڕانەوە بۆ حاڵەتی سروشتی. هەر لێرەشەوەیە كە ئەو تەنها دوو ئەگەر بۆ ژیانی سیاسی دەبینێت: دەسەڵاتی رەها یان پشێویی رەها .(27)

ئارەزووەكان جۆراوجۆرن، بە تەنها هەر بەشێك نین لە كەسێتی مرۆڤەكان، بەڵكو پاڵنەری هەموو كردە مرۆییەكانن و زنجیرەیەكی جۆراوجۆری خواستەكان دەگرنەوە. پاشان ئەم ئارەزووانە لە كەسێكەوە بۆ كەسێكی دیكە دەگۆڕێن و بەپێی كات گۆڕانكارییان بەسەردا دێت و هەمیشە بەرەو ئامانجێكی دیاریكراو دەچن .(28) بەلای هۆبزەوە، خواستی بەدەستهێنانی هێز، سەرەكیترین خواستە كە مرۆڤەكانی هەوڵی دابینكردنی دەدەن: بوونی هێز بەقەدەر ئەوانیتر، یان زیاتر، بەڵام بە هیچ شێوەیەك كەمتر نا .(29)

پەیمانی كۆمەڵایەتی، لە ئەنجامی دۆزینەوەی یاسا سروشتییەكانەوە سەرهەڵدەدات، كە بە بڕوای هۆبز مەرج نیە ئەو لە بنەڕەتدا یاسای ئاكاریی بن، وەك ئەو یاسایانەی ئەكوەینەس لە سەردەمی كلاسیك و لوكی هاوڵاتی دواتری هۆبز بۆی چوون. ئەوانە دەرەنجامی بیركردنەوەی ئەقڵانین و بۆ دەربازبوون لە رەوشێكی بێ یاسایی و پشێویی پێڕەوییان لێدەكرێت. یاساكان لە زەیندا بوونیان هەیە، بەڵام لە حاڵەتی سروشتیدا بێسوودن، بۆیە وەرناگێڕدرێن بۆ كردەوە .(30)

یاسا سروشتییەكان لە دوو ڕێگاوە مرۆڤەكان پابەند دەكەن:

أ‌. فۆرو ئیتێرنۆ: بیركردنەوەی ناوەكی مێشك.

ب‌. فۆرۆ ئێكستێرنۆ: رەفتاری دەرەكی .(31)

دەتوانین بڵێین رەوتەكە لە حاڵەتی سروشتییەوە بەرەو پەیمانی كۆمەڵایەتی بەمشێوەیەی خوارەوەیە:

(1) هەمووان لە مەترسی لەدەستدانی ژیاندان، بۆیە یاسای سروشتی یەكەم پیادە دەكەن: پەسەندكردنی ئاشتی.

(2) دوای ئەوەی گەیشتنە ئاشتی، ئینجا پرسی پاراستنی ئاشتی دێتە پێشەوە، بەمەش دەگوێزنەوە بۆ دەسبەرداربوونی هەموو مافەكانیان بۆ ئەوەی بگەنە بەستنی پەیمان.

 

پەیمانی كۆمەڵایەتی

لای هۆبز، دەبێت مرۆڤەكان لە پێناوی سەلامەتیدا دەسبەرداری هەموو مافەكانیان ببن. وەك ئاماژەمان پێدا، مافی سروشتی بریتیە لە بەكارهێنانی هەموو شتێكی شیاو بۆ پاراستنی ژیان، بەڵام سەرەنجامی ئەمە دەگاتە ئەوەی گەورەترین مەترسی بێت لەسەر ژیان. لێرەدا هۆبز دەگاتە سەرەكیترین یاسای سروشتی: ئاشتی. لەمبارەیەشەوە داوا دەكات "لە پێناوی ئاشتیدا، هەمووان دەسبەرداری هەموو شت ببن."(32)

خواستی ئاشتی لە كوێوە دێت؟ بێگومان بە پلەی یەكەم لە ترسی مەرگەوە دێت، پاشانیش بە دەستهێنانی ئارامی و ئاسایش، بە پلەی دووهەم. ئەمە بیركردنەوەیەكی ئەقڵانییە، چونكە بێ فەراهەمبوونی ئاشتی، خواستەكانی مرۆڤەكان نایەنە دی، مانەوەیان دەكەوێتە مەترسییەوە. بۆیە لە ئەنجامی بیرلێكردنەوەدا، هەمووان دەگەنە ئەوەی كە بەرینكردنەوەی ئاشتی لە قازانجی هەمووانە. هەربۆیەشە لە تێكڕای كاركردنیدا دەربارەی یاسای سروشتی، هەموو یاساكان لە یەك یاسای زێڕینی تاقانەدا چڕدەكاتەوە: خواستی ئاشتی و شوێنكەوتنی .(33) بگرە نەك هەر ئەوەندە، بەڵكو پێیوایە كە هەرچی شتێك لە پێناوی ئاشتیدا بكرێت رەوایە، وەك دزیكردن لە دز بۆ نمونە .(34)

مافی سروشتی -------  بەكارهێنانی هەموو شتێكی شیاو بۆ خۆپارێزی.

یاسای سروشتی -------  گەڕان بەدوای ئاشتیدا.

ئاشتی ------------  دەسبەرداربوونی مافەكان.

 دەسبەرداربوونیش بە دوو رێگا دەبێت:

أ‌. وازهێنان لە ماف

ب‌. گوێزانەوەی ماف بۆ كەسێكی تر. (35)

كاتێك مرۆڤ مافی خۆی دەگوێزێتەوە بۆ كەسێكی دیكە، ئەوە مانای ئەوەیە دەسبەرداری ئەو ئازادییە بووە كە هەیبووە، بەوەش خۆی پابەندكردووە و ئیلتیزامی خستۆتە ئەستۆی خۆی بۆ ئەنجامدانی ئەوەی ئەو (ئەوكەسەی مافەكەی بۆ گوێزراوەتەوە) داوای دەكات، تەنانەت ئەگەر داوایەكی ناڕەواش بێت .(36)

گوێزانەوەی ماف، یان دەسبەرداربوونی، جگە لە گەیشتن بە ئاشتی، كە بە ئەزمون دەگەنە ئەوەی لە ماف زیاتر خزمەتیان دەكات، هیچ پاساوێكی نیە. هۆبز كردەوەی گوێزانەوەی ماف ناودەنێت گرێبەست، یان پەیمان .(37) لە حاڵەتی سروشتیدا، كە بەرمەبنای شەڕ پەیوەندییەكان رێكدەخرێن، هیچ بناغەیەكی گونجاو بۆ بەستنی پەیمان لەئارادا نیە، چونكە نە مرۆڤەكانی هیچ ئەركێك دەخەنە سەرشانی خۆیان و نە پابەندیش دەبن بە هیچ رێكەوتنێكەوە، هەروەها هیچ هێزێكی وەهاش لە گۆڕێ نیە كە بتوانێت بیسەپێنێت .(38) بۆیە ئەگەرێك بۆ بەستنی پەیمان دەستناكەوێت. هۆی ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە پابەندبوون بەبێ بوونی هێزێك كە بتوانێت بیسەپێنێت و لە حاڵەتی سەرپێچیكردن یان كەمتەرخەمیدا، سزا بدات، شتێك نیە كە بتوانین بیری لێبكەینەوە. دەبێت دەسەڵاتێكی باڵا لە پشتی هەر رێكەوتنێكەوە هەبێت بۆ ئەوەی پارێزگاریی لێبكات .(39) پەیمانبەستن لە بنەڕەتدا بۆ مرۆڤەكان شیاو نیەو حەزیشیان لێی نیە، بەڵام ناچاریی وایان لێدەكات هانای بۆ ببەن. لێرەدا قسەیەك لەسەر رەوایی لە ئارادا نیە بەقەدەر ئەوەی مەسەلەكە پەیوەندی بە حەزی بەشدارانی گرێبەستەكەوە هەیە، واتە ئەو بەهایەی ئەوان لەسەری رێكدەكەون، ئەوە رەوایەتی وەردەگرێت .(40)

هۆبز راشكاوانە پێدادەگرێت لەسەر ئەوەی كە "پەیمان بێ شمشێر هیچی لێ شین نابێت"(41)  هەربۆیە دەڵێت "پێویستە هەموو دەسەڵاتەكان بدرێنە دەستی كەسێك یان ئەنجومەنێك، بۆ ئەوەی بەیەك ئیرادەوە كاربكات."(42)  مرۆڤەكان بەهۆی جیاوازی خاسییەتەكانیانەوە، ناتوانن خۆبەخۆو بێ هیچ ناچاركردنێك پەیمان ببەستن و واز لە خوێنڕشتن بهێنن و بگەن بە ئامانجی ئاشتی و ئارامی، بۆیە ناچار هانا دەبەنە بەر پێكهاتەیەكی جیا لە خۆیان، بۆ ئەوەی ئەركی پاراستنی پەیمانەكە وەئەستۆ بگرێت. ئەو پێكهاتەیەش سەروەرە، هێزی فەرمانڕەواییكردنی لیڤایەسانە.(43) لەناو دۆزەخی حاڵەتی سروشتیدا، مرۆڤەكان زۆر بەجدی خوازیاری هەر بەدیلێكن كە لەو ئاگرە دەربازیان بكات. لەوێدا، مرۆڤەكان ئەگەر ئامانجێكیان هەبێت، ئەوەیە كە دەسەڵاتێكی شەرعی هەبێت تا لە فشاری ئەوانیتر بەدووریان بگرێت .(44) هۆبز بەقەدەر سەختی حاڵەتی سروشتی كاردانەوەی توندەو تەنها ئەو سیستمەی فەرمانڕەواییكردن بە شیاو دەزانێت بۆ بەرگرتن لە خراپییەكانی حاڵەتی سروشتی، كە لەسەر بناغەی دەسەڵاتی رەها دامەزراوە، واتە سیستمی پادشایەتی رەها .(45)

بە درێژایی كتێبەكەی تۆماس هۆبز، تارمایی شەڕی ناوخۆ دەبینرێت و هەمیشە ترسێكی زۆر لە هەڵگیرسانی شەڕو كێشەی ناوخۆ هەیە، بوونی ئەم ترسە زامنێكی گەورەیە بۆ ئەوەی كە سەروەر دەسەڵاتەكەی خۆی بە خراپی بەكارنەهێنێت، چونكە دەزانێت كە خراپ بەكارهێنانی دەسەڵاتەكەی، هەمووان دەباتەوە بۆ حاڵەتی سروشتی، بەر لە هەموو كەس ژیانی سەروەر خۆی دەكەوێتە مەترسییەوە. لەم رووەوە دەبینین كە حاڵەتی سروشتی خۆی گەورەترین و خوێناویترین شەڕی ناوخۆیە. هەربۆیەشە زۆربەی ئەرگۆمێنتەكانی دەربارەی پێویستبوونی ئاشتین، كە لە 1:15:4 دا دەڵێت "پێویستە هەموو كەس ئاشتی ببەخشێت، بەقەدەر ئەوەی دەیەوێت وەریبگرێت." دەكەوێتە دەرەنجامگیریی و بەڵگاندن، دێت وتەزاكە پێچەوانە دەكاتەوە: گریمان ئەمە دروست نیە، كەواتە بەردەوام مرۆڤەكان لە حاڵەتی شەڕدا دەبن و ژیانیان دەكەوێتە مەترسییەوە، ئەمەش پێچەوانەی یاسای سروشتییە، كەواتە گوزارشتەكە دروستە .(46)

بەپێی پەیمانەكە مافەكان دەگوێزرێنەوە بۆ سەروەرێك یان ئەنجومەنێك كە بەناوی ئەوانەوەو لەبری ئەوان رەفتاردەكات. تاكە یەك ماف بۆ پەیمانبەستووەكان دەمێنێتەوە، كە سەروەر ناتوانێت زەوتی بكات یان پێشێلی بكات و تاكە بەربەست و سنورداركردنە لەبەردەمی دەسەڵاتەكەیدا: مانەوە.

 

دامەزراندنی دەوڵەت (كۆمۆنوێلس)

دوای ئەوەی مرۆڤ حاڵەتی سروشتی تاقیكردەوەو بیری لە ئاشتی كردەوە، پەیمانی لەگەڵ ئەوانیتردا بەست بۆ "یەكگرتن لە یەك كەسدا كە ناوی دەوڵەتی لێدەنرێت و ئەمەش سەرەتای دروستبوونی لیڤیاسانی مەزنە."(47) . دیارە یەكگرتن لە كەسێكدا مانای ئەوە نیە بە هەموویان ئەو كەسە پێكدەهێنن، بەڵكو مانای ئەوەیە كە لەناویدا یەكدەگرن و لە توێی ئەوەوە ئەو یەكێتییە بەدەستدەهێنن كە بە هیوای بوون، كە رزگاریان دەكات لە پەرتوبڵاوی و دوژمنایەتی هەمووان بۆ هەموون .(48) ئیتر هەموو هێزو دەسەڵاتەكانی مرۆڤەكان، هەمووی لە یەك كەسدا كۆدەكرێتەوە، جا ئەو كەسە سروشتی بێت یان مەدەنی، هەموو دەسەڵاتەكانی ئەوان دەگرێتە دەست و بە ئیرادەی خۆی بەكاریاندەهێنێت. هۆبز جەخت دەكات و‌ دەڵێت "ئەو سیستمەی بەرمەبنای پرەنسیپەكانی سەروەری رەها دامەزراوە، تاكە رێگایە بۆ خۆبواردن لە خراپییەكانی دۆخی سروشتی، هەر ئەوەش تاكە فۆرمی رەوای دەسەڵاتی سیاسییە." لە سەروەختی پەیمان بەستندا، هەموو كەسێك بەوانیتر دەڵێت "من دەسبەرداری مافی خۆبەڕێوەبردن دەبم بۆ ئەم پیاوە، یان ئەم ئەنجومەنە، بە مەرجی ئەوەی ئێوەش هەمووتان دەسبەرداری ئەو مافە ببن بۆ ئەو، هەموو كردەكانیشی سەرپشك بكەن وەك من. كە ئەمە كرا، ئیتر هەمووان لە یەك كەسدا یەكدەگرن پێی دەوترێت كۆمۆنوێلس، بە لاتینی سیڤیتاس. ئەمەش لە دایكبوونی لیڤیاسانی مەزنە."(49)

یاسادانان ئەركی سەروەر (كۆمۆنوێلس)ە، دەبێت یاسای پۆزەتیڤ بۆ پارێزگاریكردن لە ئاشتی و ئارامی دابنێت، لە توانایدا هەیە هەر یاسایەك دابنێت كە بەلایەوە گونجاوە، هیچ سنورێك بۆ دەسەڵاتی ئەو لەگۆڕێ نیە .(50) هۆی ئەم دەسبەرداربوونە تەواوەتییەی دەسەڵاتەكانی مرۆڤە تاكەكان دەباتەوە بۆ سەرەكیترین چەمك كە كاری لەسەردەكات "ئاشتی". یاسا سروشتییەكان وا لە مرۆڤ دەكەن بەدوای ئاشتیدا بگەڕێت، لەوێشەوە كە پەیمانیان لەگەڵ یەكتریدا بەست، پەیمانەكە بپارێزن و باشترین ئامڕاز و ئامێری بۆ پەیدا بكەن كە پارێزگاری لێبكات. دەشبێت ئەو دەزگایەی بۆ پیادەكردنی دەسەڵاتەكانی لیڤایەسان دادەمەزرێت، بەهێزتر بێت لە هەموو ئارەزووە رەمەكییەكەی مرۆڤەكان بۆ دەسەڵات، بۆ ئەوەی بتوانێت سزای هەركەسێك بدات كە پەیمانەكە دەشكێنێت یان فەرمانەكانی بە باشی جێبەجێ ناكات. دەڵێت "ئامانجی سزادان، بریتی نیە لە تۆڵەكردنەوە، بەڵكو بریتیە لە بڵاوكردنەوەی ترس و تۆقاندن"(51) بۆ ئەوەی كەسی تر بوێریی سەركەشی و یاخیبوون نەكات. لە سایەی سەروەردا، رەعییەت مافی دابینكردنی خۆراك و پۆشاك و شوێنی نیشتەجێیان دەبێت، لەپاڵ مافی پاراستنی خودی خۆیان لە ئازار یان زیانلێكەوتن.

بوون بە ئەندامی كۆمۆنوێلس پێویستی بە داكۆكیكردنە لێی، دەبێت لە كاتی پێویستدا هەركەسێك دەستی چەك دەگرێت، دەستی بداتێ و بڕیارەكانی سەروەر جێبەجێ بكات، چونكە هەڵگرتنی چەك لە پێناوی وڵاتدا كارێكی ئەقڵانییە .(52) هەروەها دەبێت هەمووان لە مەسەلە گوماناوییەكانداو لە رەوشە مەترسیدارەكاندا، بە ئەركی سەرشانی خۆیانی بزانن كە سەروەر لەجیاتی ئەوان بڕیاربدات.

بە بۆچوونی هۆبز، سەروەر لە دوو رێگاوە دەسەڵاتی خۆی وەردەگرێت: یەكەم، بە رێگای سروشتی. لێرەدا پیاوێك منداڵەكانی و منداڵی منداڵەكانی دەداتە پاڵ خۆی، هەركامێكیان بەوە رازی نەبوو لەناوی دەبات، یاخود لە رێگای جەنگەوە، كاتێك دوژمنەكانی دەبەزێنێت و دەیانكات بە رەعییەتی خۆی. رێگاكەی تریش وەك باسمانكرد، رێگای پەیمانبەستنە، مرۆڤەكان خۆیان رێكدەكەون كە یەكێك بكەن بە سەروەری خۆیان. ئەمەی دواییان پێی دەوترێت "كۆمۆنوێلسی سیاسی" یاخود كۆمۆنوێلس بە دامەزراندن.(53)

ئەگەر لە دۆخی سروشتیدا سەرەكیترین یاسای سروشتی بریتی بووبێت لەوەی "ئەوە لەگەڵ ئەوانیتر مەكە كە پێتخۆش نیە ئەوانیتر لەگەڵ تۆدا بیكەن" ئەو دوای پەیمانبەستن و دامەزراندنی كۆمەڵگای سیاسی، سەرەكیترین یاسا دەبێت بە "ئەوە مەكە كە سەروەر قەدەغەی كردووە." هۆی ئەم گۆڕانەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە پێویست دەكات هێزێكی باڵا هەبێت كە یاسا سروشتییەكان وەگەڕ بخات و نەهێڵێت پێشێل بكرێن، كە هەمووانیش لەسەر بوونی ئەو هێزە رێكەوتن، ئیتر لەوە دەردەچێت كە یاسای سروشتی بێت و دەبێت بە یاسایەك كە هێزێكی پابەندكەری هەیە. وەك وتیشمان كە لە حاڵەتی سروشتیدا، مرۆڤ بە ئاوەزی خۆی دەگاتە ئەوەی كە بەدوای ئاشتیدا بگەڕێت و چیتر كێشەو گرفتەكان بەپێی بەرژەوەندی خودپەرستانەی خۆی چارەسەر نەكات، دەبینین لە دوای بەستنی پەیمان، هەموو ئەمانە دەگوێزرێنەوە بۆ سەروەر، كە دەشێت پادشایەك یان ئەنجومەنێكی دامەزرێندراو، یاخود چەند نوێنەرێكی هەڵبژێردراو بێت. ئیتر هەر كێشەیەك لە نێوان مرۆڤەكاندا رووبدات، سەروەر ئەركی چارەسەركردنی وە ئەستۆ دەگرێت، هەر سەروەریش بڕیاردەدات كە موڵك و خاوەندارێتییەكان چۆن دابەشبكرێن. مەسەلەی هەڵگیرساندنی جەنگ و بەستنی پەیوەندی ئاشتییانە لەگەڵ كۆمەڵەكانی تردا، دەبێت بە دەسەڵاتی تایبەتی سەروەرو جگە لەو كەسی تر ئەم كارەی پێناكرێت.(54) هۆی ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە ئەو هەموو سەرپشككردن و دەسەڵاتەی كە لە لایەن یەك بە یەكی تاكەكانەوە پێیدراوە، دەسەڵات و هێزێكی ئەوەندە زۆری لە لا كەڵەكە دەبێت كە دەتوانێت ببێت بە ئیرادەی دەستەجەمی هەموویان. ئیتر هەر ئەوە دەتوانێت لە وڵات ئاشتی بەرقەرار بكات و لە دەریشەوە بە گژ دووژمنەكانیاندا بچێتەوە .(55)

 
رۆشنگەری
وتار‌و بۆچوون

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت

سەعید کاکەیی

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین

مەریوان عەلی

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون

هەردی عەلی

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا...

ئاسۆ ئه‌مین

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی

سه‌وسه‌ن هیرانی

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە

سەعید کاکەیی

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز

مه‌ریوان عه‌لی

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌

سه‌لام مارف

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت

سه‌لام مارف

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری

بێستون محمو‌د

 
رؤشنطةرى

C 2010 All right reserved, roshngari.com