head

 

 

 

فەلسەفەی ئەخلاق لای كانت

 

 

 

د. ئیمان صالح

وەرگێڕانی: دانا ئەحمەد

 

بەرایی:

(كانت) 1724_1804 بەیەكێك لەدیارترین فەیلەسوفەكانی سەردەمی نوێ دادەنرێت، بگرە هەندێك پێیانوایە كە مەزنترین فەیلەسوفی سەردەمی خۆیەتی، هەوڵیداوە كەئایین و زانست كۆك بن بەیەكەوە بەڕێگەیەك كە ئاسانترو كاریگەرترە لەوەی لیبنتز 1646_1716 (1)

ئەو ئایدیالیستی ڕەخنەیی دامەزراندووە هەروەكو فەلسەفە ئەخلاقییەكەشی بەئایدیالیستی ناوزەند دەكرێت. لەپێناسەی ئەخلاقدا دەڵێت: بریتییە لەبواری(مەودای) ئازادی مرۆیی، كەجودایە لەمەیدانی پێویستییە دەرەكییەكان و هۆكارگیری سروشتی واتە بەمانایەكی دیارتر بریتییە لە ئەو شتانەی كەپێویستە ببێت و خاوەنی سروشتێكی گشتگیرە لە ئەخلاقدا(2).

ئەو سەری سوڕمابوو بەرامبەر مەزنی بونەوەرو یاسای ئەخلاقی ،بۆیە لەكۆتایی كتێبی( نقد العقل العملی) دەڵێت: دوو شت هەن هەرچەندێ زیاتر لێیان ڕابمێنین ئەوەندە زیاتر ئەقڵ و زەینمان پڕ دەكەن لە سەرسوڕمان و ترس، هەمیشە لەزیادبوونیشدان یەكەمیان ئەو ئاسمانەیە كەلەسەرومانەوەیە ئەو هەموو هەسارەیەی لەخۆگرتووە، ئەوی دیكەیان ئەو یاسا ئەخلاقییەیە كەلەناخمدایە ئەم دووانەش بەدووداگەڕانیان ناوێ یان مەزەنە بكرێن وەك ئەوەی تاریكی دایپۆشیبن. من لەبەردەم خۆمدا دەیانبینم و ڕاستەوخۆ وابەستەی بوون و ئیدراكی خۆمیان دەكەم(3)

لەلایەنی سیاسیشدا گرنگی كانت لەوەدا دەردەكەوێت كەپرۆژەیەكی پێشكەشكردووە بۆ ئاشتی هەمیشەیی لەجیهاندا، كۆتایی بە جەنگی نێوان دەوڵەتان دەهێنێت، ناكۆكییەكان بەڕێگەیەكی ئاشتی چارەسەردەكات، خەڵكی لەنەهامەتییەكان و شەڕ دووردەخاتەوە، ئەو كتێبەی ساڵی 1795 بڵاویكردەوە بەناوی (نحو سلام دائم، محاولە فلسفیە) كۆمەڵێك بەش و پاشكۆ لەخۆدەگرێت، مەرجەكانی ئاشتی دادەنێت، ئەو خاڵانەش دیاریدەكات كەپێویستە هەبن بۆ دەستەبەركردنی ئەم ئاشتییە، وە ئەوەش دەخاتەڕوو كەپێویستە مافی ڕۆشنگەری وڵاتان وكاربەدەستان بدرێنە فەیلەسوفەكان( كاروباری سیاسی)، هەروەها باسی پەیوەندی سیاسەت بەئەخلاقەوە دەكات ، لەڕاستیدا پرۆژەكەی كۆك بوو لەگەڵ ئاینزاكەی چ لەتێوری مەعریفەو چ لەئەخلاقدا ، لێرەوە ئەستەمە لەكانت تێبگەین بەدوور لە ئەو پرەنسیپانەی كەبڕیاری لەسەرداون لە (نقد العقل المحچ" ، و" نقد العقل العملی" و" میتافیزیقا اڵاخلاق "، و" فكرە التّاریخ العالمیّ من وجهە نڤر كونیّە)(4)

كانت توانیوێتی مەعریفەی فەلسەفی خۆی بەشێوەیەك تەوزیف بكات كە ڕووبەڕووی مەترسیدارترین ئەو تەحەدایانە ببێتەوە كە ڕووبەڕووی مرۆڤایەتی دەبێتەوە ، مەبەستم جەنگ و هەموو كارەسات و نەهامەتییەكانێتی هەوڵیداوە بۆ بڵندی مرۆڤایەتی تا ئاستێكی ئەخلاقی بەرزو پێشكەوتوو. وەلەبەر گرنگی ئەخلاق لەبنیاتنانی ژیانی مرۆڤدا پێمان باش بوو كەتیشك بخەینەسەر ڕێبازی ئەخلاقی كانت چونكە نموونەیەكی دیاری فەلسەفەی ئەخلاقی نوێی بەربڵاوە.

ڕێباز:

كانت هەمیشە ئەوە دووپاتدەكاتەوە كەشۆڕشێكی لەنێو فەلسەفەدا بەرپاكردووە هاوشێوەی شۆڕشەكەی (كۆبرنیك) لە گەردوونناسیدا ، پاش ئەوەی كە فیكر شوێن شتەكان دەكەوێت لەگەڵیان ڕێدەكات هەموو سروشت شوێن فیكر دەكەوێت و(لانی كەم ئەوەندەی ئێمە دەیزانین) لەگەڵی ڕێدەكات. ئەوكات فیكر جیهان دروستدەكات و یاساكانی لەبونەوەری هەستپێكراودا دادەنێت. كانت باوەڕی وابوو كەدوو جۆر ئەقڵ هەن تیۆری و كرداری ، هەرچی ئەقڵی تیۆرییە كاروباری مەعریفەو زانست لەخۆدەگرێت هەروەها دەستنیشانی یەقینی ڕاستەقینە دەكات لەئەزموونی مرۆیی و دەرهاویشتەكانی ئەقڵدا ، هەرچی ئەقڵی كرداریشە لایەنی كرداری لەبووندا لەخۆ دەگرێت، واتە ڕەفتارو ئەخلاق ، ناوزەند دەكرێت بۆدووبەش : ئەقڵی كرداری بەواتا ڕاستەقینەكەی ، ئەقڵی كرداری ڕووتەواڵە . كانت دەڵێت : (ئەركی كرداری ئەقڵ ئەوەیە كەهەڵدەستێ بەئاڕاستەكردنی ئەقڵ لەكاروكردەوەكانماندا ئەویش بەدوو ڕێگە: یان ئەوەتانێ كە ئەقڵی كرداری سوود لە بەرهەمەكانی ئەزموون وەردەگرێت، لەوێوە لە پەیوەندی نێوان رووداوەكان حاڵی دەبێت، سەرەڕای وابەستەیی و بەدوایەكدا هاتنیان، وهاتنەدی ئامانجێكی دیاریكراو لەكاتی بوونی مەرج وهۆكارەكانیدا)(5)، ئەمە كانت بە "ئەقڵی كرداری بە واتا راستەقینەكەی" ناوی دەبات، بەڵام ئەقڵی كرداری روتەواڵە، ئەو شێوە یان چوارچێوەی گشتیە دەبەخشێتە خاوەنەكەی كە كارەكەی لەسەر بنیات دەنێت بەبێ پشتبەستن بە داتای ئەزموونەكان، بەڵكو ئەو چوارچێوە بوشێوەیەك پێشكەش دەكات كە پێش هەموو ئەزموونێكی پراكتیكی بكەوێ. ئەو بڕیاری ئەوە دەدات كە دەبێ گوێڕایەڵی ئەركەكان بكرێت لەمەڕ هەر شتێكەوە بێت، با ئەو مادەی ئەركە خۆشی بەخش بێت یان ئازار بەخش. ئەم ئەقڵە كردارییە روتەواڵیە لە دیدی كانتدا بریتییە لە "ویژدانی ئەخلاقی راستەقینە". (ئەوەی ئەركی سەر شانتە جێبەجێی بكە، چی رووئەدات با رووبدات)(6).

لێرەوە كانت دوو رێبازی جیاواز بەكار دێنێت بۆ دۆزینەوە وچارەسەركردنی كێشە ئەخلاقییەكان، یەكەم: داتاكانی ئەزموون دەكاتە خاڵی دەستپێك. دواتر بەهۆی شیكاری داتاكانەوە باڵاتر دەبێت بۆ مەسەگەلێكی گشتگیرتر، بۆ رێكخستن وراڤەكردنیان. دووەم: لە پرەنسیپ وبۆچوونەكانی ئەقڵەوە دابەزین بۆ دیاردەكان، وداتا وئەزموون.

 

أ-داتای ئەزموون:

ئەو داتایە چییە كە (كانت) گرنگی بە شیكردنەوەی دەدات؟ لە راستیدا سروشتی مرۆڤ نییە كە لەخودی خۆیەوە وەرگیراوە، بەڵكە ئەحكامەكانی خەڵك وبەها ئەخلاقییە باوەكانن چونكە ئەوانە دەركەوتەی دەرەوەی ئەقڵن لەبواری ئەخلاقدا. لێرەدا دەبێت ئاماژە بۆ ئەوە بكەین كە (كانت) سودی لە (رێبازی دابەشكردنی كار) وەرگرتوە كە پێشكەوتنێكی بەرچاوی بەخۆیەوە بینیوە لە بواری پیشەسازی و زانستدا، هەروەكو سوودی لە رێبازی دیكارت وەرگرتوە كە رووداوەكان دەگێڕێتەوە بۆ سروشتە ساناكان، ووایش دادەنێت كە حەقیقەتە، هەروەكو چۆن لەبیركاریدا ئێمە لە یەكەكانەوە دەستپێدەكەین تا گەڵاڵە بوونی زانستەكە، هەروەهاش دەتوانین كە ئەخلاق بە كۆكردنەوە و بەستنەوەی یەكەكانی هەڵبسەنگێنین، بەمەبەستی هەڵهێنجانی رەگەزی ئەخلاقی راستەقینە كەلەو یەكانەدا (رەگەزە پەرتانەدا) خۆی حەشارداوە، ئەو رەگەزە پەرتانەش بریتین لە ئەحكامی ئەخلاقی باو وبەكارهاتوو7.

 

 

 

ب-رێبازی هەڵهێنجانی گریمانی:

(كانت) تەنها بەو شیكردنەوەیە رازی نییە كە وەك شیكردنەوەی كیمیاگەرێك وایە كاتێك مادەیەك شی دەكاتەوە بۆ رەگەزە پێكهێنەرەكانی، بۆیە رێبازێكی داهێنا كەشتێكی گرنگی نوێی خستەسەر رێبازی شیكردنەوەی سانا، ناوی نا(رێبازی هەڵهێنجانی گریمانی) ئەم رێبازە سەرەتا پرەنسیپەكانی دیاریكرد بەڵام وەك گریمان، دواتر پشكنینیان لەرێی بەراووردكردنی دەرئەنجامەكانیان بە داتا واقیعییەكان، بۆ دڵنیابوون لە راستی ودروستیان، پاشان دەبنە بنەچە بۆ هەڵهێنجانی پرەنسیپ وبیرۆكەی نوێ. ئەم رێبازە بەكار دێت لە دۆزینەوەی زانستی نوێدا8.

(كانت) بۆیە ئەم رێبازەی بەكارهێنا چونكە باوەڕی وابوو كە ئەزموونی هەستپێكراو تاكە مەیدان نییە بۆ دیاریكردنی تێگەیشتنمان، ئەوەتا دەڵێت: (لەراستیدا ئەزموون تاكە مەیدان نییە بۆ دیاریكردنی تێگەشتنمان، بۆیە هەرگیز حەقیقەتی گشتیمان پێشكەش ناكات، هەربۆیە ئەقڵمان تووشی هەڵچوون دەكات نەك قەناعەتی پێبكات بەمەسەلەكە. لێرەوە دەبێت كە حەقیقەتە گشتییەكان-ئەوانەی پێویستی مرۆڤن-دووربن لە ئەزموون)9.

(مەعریفەی بیركاری زۆر پێویستە، بۆچوونیشمان وانییە كە ئەزموونی ئاییندە دژی بوەستێت، رەنگە باوەڕمان وابێت كە رۆژ سبەی لە خۆرئاواوە هەڵدێ یان ئاگر دار ناسوتێنێ لە جیهانێكدا كە سووتانی تێدانییە، بەڵام هەرگیز بڕواناكەین كە 2+2 نەكاتە 4، نموونەی ئەم جۆرە راستیانە خۆیان راستەقینەن پێش ئەزموون، چونكە لە ئەقڵی خودیمانەوە سەرچاوەی گرتوە ودامەزراوە، بەو رێگەیەی كە دەبێت ئەقڵمانی لەسەر دابمەزرێت، چونكە ئەقڵی مرۆڤ ئەندمێكی چالاكە هەموو هەستەوەرەكان رێكدەخات ودەیانكاتە بیرۆكە، وەها ئەندامێكە كە جۆرەكانی ئەزموونی زۆر و بەربڵاو وبێ سەروبەر دەگۆڕێت بۆ یەكەیەكی فیكری رێكخراو10.

ئەو مەعریفەیەی كە لەسەر ئەم جۆرە راستییانە دروست دەبێت (كانت) ناوی دەنێت: مەعریفەی پێش ئەزموون كەوتوو.

 

چییەتی هەست:

هەست چییە وسروشتی چۆنە؟ ئایا دەگونجێت كە بكرێتە بناغەی ژیانێكی راستەقینە؟ پاشان پەیوەندی چییە لە نێوان هەست ویاسای ئەخلاقیدا؟ كەی هەست دەبێتە هەستێكی ئەخلاقی؟... هتد.

كانت لەمەسەلەی هەستدا هەندێ‌ سەلماندن دەكاتە سەرچاوە، بەپێی ئەوانە هەستی ئاسایی ناتوانێت كردەوەی مرۆڤ بكاتە كردەوەیەكی ئەخلاقیانە، ئەویش لەژێر كاریگەری –بەپێی بۆچوونی ئێمە-بیرۆكەی هەڵە وكەوتن لەفەلسەفەی لاهوتی مەسیحیدا، مرۆڤ لەو رۆژگارەی كە كەوتۆتە یەكەم هەڵەوە، پاكی وبێگەردی سروشتی خۆی لەدەست داوە، وخراپەكاری بۆتە شتێكی دامەزراو لە خودیدا، هەستیش سروشتی توانستی ئەوەی لەدەستداوە كە هەڵسێت بە كردەوەی چاكە، ئیتر نەیتوانیوە هیچ شتێك بكات، جگە لەوانە نەبێت كە كۆكن لەگەڵ حەزو ئارەزووەكانیدا، چێژ وەرگرتن وبەدەستهێنانی سوودی كەسێتی ئازار گەیاندن بەخەڵكی تر وخود پەرستی ولە خۆ رازی بوون وغرور دیارترین دوو سیفەتی ئەم جۆرە هەستەن.

هەروەكو ئیرادە وهەستیش ئەو توانستە لە دەستت دەدەن كە وامان لێبكەن كارو كردەوەكانمان روو لەخێر وچاكە بكەن، ئیتر مامەڵەی خەڵك لەگەڵ هەموو شتێكدا مامەڵەیەكی دەرەكییە، چونكە رێگەگەلێكە بۆ رازیكردنی حەز وئارەزووەكانی، ئەمەش وادەكات كە هەموو پەردەیەكی ئەخلاقی لەسەر لاببات (چونكە كرۆكی ئەخلاق بریتییە لە كردەوەیەك لەژێر كاریگەری بیرۆكەی یاسادا، وناشبێت وا مامەڵە لەگەڵ كەسی دیكەدا بكرێت كە ئامرازێكە (رێگەیەكە) پێیدا گوزەر دەكەیت، بەڵكو دەبێت وەك مەبەستێك لێی بڕوانیت)11 بەڵام وێنای ئەخلاق ئەوەندەش تاریك ولێڵ نییە كە نەتوانرێت چاكسازی تێدا بكرێت ولەرووی ئەخلاقییەوە بونیاد بنرێتەوە، ئەو ئیرادە خودییەی كە لێپرسراوە لە كردەوەكان دەشێ ئیرادەیەكی چاكە خواز بێت، ئەوەش بەوە دەبێت كە لەگەڵ ئەقڵ یەككرتوو بێت، وپابەند بێت بە یاسا ئەخلاقییەكان ورێزیان لی بگرێت، ئەمەش وادەكات كە ئەو هەستە هەستێكی ئەخلاقی بێت، هەركاتێكیش ئەو هەستە بە ویستی خۆی ملیدا بۆ بڕیارەكانی یاسای ئەخلاق وپێكهاتەكانی، ئەوا لە سووڕی سروشتی هەڵەوە دەگوازرێتەوە بۆ سووڕی ئەخلاقی بڵند كە بە ئەخلاقییەت وجوامێری وبڵندیدا دەناسرێتەوە، لێرەوە هەست لای مرۆڤ دوو جۆرە: هەستێكی سروشتی هەڵە كەر، هەستێكی ئەخلاقی بڵند، (كانت) هەڵدەستێت بەشیكردنەوەی هەریەكەیان:

 

أ-هەستی هەڵە (هەڵەكەر):

(كانت) لە تیۆرە ئەخلاقییەكەیدا لەو باوەڕەوە دەستپێدەكات كە: هەستی ئاسایی تاك، وئیرادەی خودی خۆی بەس نیین بۆ بڵندبوون گەشتن بە هەردوو پلەی هەستی ئەخلاقی وئیرادەی چاكەخواز ئەگەر هەست پابەند نەبێت بە یاسا ئەخلاقییەكانەوە ورێزیان لێنەگرێت، یان ئەگەر ئیرادە وئەقڵی رووت لێكترازان، لەو حاڵەتەشدا دەبنە سەرچاوەی یاسا ئەخلاقییەكان وئەخلاقی چاكە خواز، وپرۆگرامیان بۆ دادەنێت ولێرەشەوە (كانت) وای دادەنێت كە هەست بەبێ پابەند بوون بە یاسا ئەخلاقییەكانەوە، (هەست بە مانا بنەواشەییەكەی وەك ئەویكە هەیە لای مرۆڤ) دەبێتە رەگەزێكی نەناسراو (بیانی) بە ئەخلاق، ئەگەر كردیشمانە هاندەرێك بۆ كردەوەكانمان ئەوا كردەوەكانمان دەكاتە شتێكی ئەستەم، لێرەدا پرسیاركە ئەوەیە: ئەم دوورخستنەوەیە بۆچی؟ چونكە ئەگەر واتدانا كە هەست تەنهایە و دوورە لە یاسای ئەخلاق، بەو پێیەی ئارەزوویەكی سروشتی رووتە، ئەوا ئەو هەستە هەستێكی خۆپەرستی لێدەردەچێت، هەر وێنایەكی تریشی لێ دروست بكەین هەر دەكاتەوە ئارەزووی چێژوەرگرتن. لەم دیدەدا (كانت) لەگەڵ (لارشفوكو) یەك دەگرێتەوە كە دەڵێت: (ئەگەر سروشتی ئێمە لەنێوان خودی خۆی وگیاندا گاپێك دروست بوو، ئەوا دەبێتە خۆ پەرستی. ئەو هەستە بێگەردانەش كە حەز دەكەین بیانكەین بەهی خۆمان تەنها وەهمێكن وبەس، دڵسۆزیش بۆ خەڵكی تر، ناگونجێت لە سروشتی مرۆڤدا بێت)12.

لە لایەكی دیكەشەوە بۆ ئەوەی هەست ئەخلاقی بێت دەبێت بەشێوەیەك مامەڵە لەگەڵ شتە هەستپێكراوەكانی دەوروبەردا بكات، كە بوونەوەرێكی سەربەخۆن لە رووی بابەتییەوە، كیانێكی تایبەت بەخۆیان هەیە، ئەمەش وادەكات كە ئاوڕی لێبداتەوە وەك ئەوەی مەبەست بێت، نەك وەك ئەوەی كە رێگە گەلێك بێت بۆ تێركردن ودابین كردنی بەرژەوەندییە تایبەتییەكانی، ئەوەش بریتییە لەو شتەی كە هەستی سروشتی مرۆڤ پێویستی پێیەتی، هەست لای (كانت) بابەتیی گەرەكە، مرۆڤیش بابەتی لانییە جگە لە شتە هەستپێكراوەكان نەبێت كە بوونیان هەیە لە سنووری شوێنكاتدا. ئەم جۆرە بوونەوەرانەش تاكگەلێكی دەرەكین لەیەكدی، مرۆڤی سروشتیش لەم حاڵەتەدا بریتییە لە تاكێك لەپاڵ تاكەكانی تردا، بەبێ هیچ بەستەرێكی ناوەكی. ئەو ناتوانێت گرنگی بە بوونەوەركانی دیكە بدات ئەگەر هەست نەكات سوودێكی بۆ دەستەبەر دەكەن.

لە واقعیشدا گرنگی بە كەسانیتر نادات: بەڵكو وایان دادەنێت كە ئەوانە ئامرازێكن (رێگەیەكن) بۆ غایەتێك كە بریتییە لە بەرژەوەندی تایبەتی خود. بەمشێوەیە هەر هەستێكی سروشتی دەچێتە چوارچێوەی گەڕان بەشوێن چیژدا، ئەگەر ویژدانی زەمەنی داخراوی ئێمە خۆپەرستە، ئەوا ئەو هەستەی تایبەتە بە ویژدان ناتوانێت كاربكات بەپێی پرەنسیپەكانی ئەخلاق بەهیچ جۆرێك13.

بۆیە كانت دەگاتە ئەو ئەنجامەی كە ناكرێ هەست پێش یاسای ئەخلاقی بكەوێت چونكە ئەو مومارەسانەی كە پشتیان پێ دەبەستێت، وئەو ئەخلاقەی كەوابەستەیەتی، بریتییە لە ئەخلاقێكی نەشیاو وخراپ لە رووی ئەخلاقییەوە، بۆیە هەست ناكرێت ببێتە رابەرێكی ئەخلاقی بۆ كردەوەكانی مرۆڤ، هەروەكو ئەو گریمانەشی پوچەڵكردەوە سەبارەت بە پێشكەوتنی هەستی سروشتی بەسەر یاسای ئەخلاقیدا، (ئەمیل نوترد) دەڵێت: (هەركات هەست خرایە پێش یاسای ئەخلاق نابێتە بناغەیەكی باش، بەرهەمەكەشی ئەخلاقێكی درۆی وەهمییە، بۆیە پێویستە تا ئەوپەڕی توانا پێشكەوتن وپێشخستنی یاسا بپارێزرێت. لەبەر ئەوەی ئێمە ئەركەكان دەخەینە پاش هەستەكانەوە –ئەوەی ناوی دەنێین چاكە- بۆیە ناتوانین پێگەیەك بۆ هەست لە ژیانی ئەخلاقیدا دابین بكەین هەتا سنوورەكانی ئەتەنین بە بیرۆكە گەلێك لەمەڕ یاسای ئەخلاق وچاكەی ئەخلاقیدا)14.

لێرەوە هەستی سروشتی لای مرۆڤ تووشی جۆرێك لە نەزۆكی خودی بووە كە بۆتە رێگری ئەو وكردەوە ئەخلاقییە راستەقینەكاندا، كە كۆكن لەگەڵ ئەحكامەكانی یاسای ئەخلاقدا بەپێی وتەی كانت كە دەڵێت:

(بەهیچ جۆرێك مافی ئەوەمان نییە گریمانی جۆرە هەستێك دابنێین كە بچێتە ژێر ناوی هەستی كرداری وئەخلاقی وپێش یاسای ئەخلاقی بكەوێت، وەك بنەمای ئەو یاسایە تەماشا بكرێت)15.

لە راستیدا داماڵینی شەرعییەتی ئەخلاقی لە هەستی سروشتی لە چوارچێوەی ژیانی ئەخلاقیدا جۆرە دروستی وبەهانەیەكی هەیە لە دیدی كانتدا، چونكە ئەو وامامەڵە لەگەڵ خەڵكدا دەكات كە ئەوان رێگەگەلێك بن بۆ مەبەستێك كە بریتییە لە بەرژەوەندی تایبەتیەكەی16. ئەم شتە ناكۆكە لەگەڵ پرەنسیپی بە ئەخلاقی بووندا كە وادەگەیەنێ كە دەبێت وەك ئامانج سەیری خەڵك بكرێت نەك رێگە وئامراز. ئەمە جگە لەوەی خود پەرستی-كە دیارترین خەسڵەتی هەستی سروشتییە لای مرۆڤ- دادەماڵرێت نەك وەك ئەوەی بمێنێتەوە لای هەموو تاكێك بەڵكو تا ئەوەی هەریەك وا هەست دەكات كە بوونەوەر بەپێی ئارەزووەكانی ئەم دەڕواتە ڕێوە، ولێرەشەوە خودپەرستی دەبێتە نەیاری یاسای ئەخلاقی17.

 
رۆشنگەری
وتار‌و بۆچوون

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت

سەعید کاکەیی

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین

مەریوان عەلی

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون

هەردی عەلی

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا...

ئاسۆ ئه‌مین

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی

سه‌وسه‌ن هیرانی

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە

سەعید کاکەیی

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز

مه‌ریوان عه‌لی

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌

سه‌لام مارف

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت

سه‌لام مارف

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری

بێستون محمو‌د

 
رؤشنطةرى

C 2010 All right reserved, roshngari.com