head

 

 

 

فەلسەفەی ئەخلاق لای كانت- 2

 

 

 

د. ئیمان صالح

 

ب-هەستی ئەخلاقی:

ئەو كاریگەرییەی كە یاسای ئەخلاقی لە هەستدا دروستی دەكات لەسەرەتاوە لوتبەرزی هەڵە تێك دەشكێنێ، دواتر سەریدەخات بەسەر خۆپەرستی وغوروردا، لەگەڵ ئەمانەشدا پێداچوونەوەیەكی رەخنەیی سازداكات بۆ كرۆكی ئەم یاسایە ئەویش بریتییە لە ملكەچ بوون بۆ هەموو ئەو بیرۆكانەی كەلەخۆی وەردەگرێ پاشان رێزگرتن وبەگەورە زانینیان، ئەمانە هەموو هەستێكی ئەخلاقی تێدا دروست دەكات لە ئەنجامی یەكگرتنی لەگەڵ یاسای ئەخلاقیدا.

ئەم هەستە مرۆڤ بڵند دەكات تا پلەی بە ئەخلاق بوون، ئەوەش بەهۆی توانەوەی لەنێو بۆتەی ئەخلاقدا كە خۆی بریتییە لەو كردەوەیەی كە كارتێكراوە بە بیرۆكەی یاسای گشتی، هەروەها مامەڵە كردنی خەڵك وەك ئامانج نەك ئامراز، لێرەوە هەستی ئەخلاقی دەبێت سنوورەكانی دەستنیشان بكرێت لەڕێی ئەو بیرۆكانەی كە یاسای ئەخلاقی وچاكەی ئەخلاقی دەگرنەخۆ.

لەلایەكی دیكەشەوە یاسای ئەخلاقی لەنێو هەستدا دوو كاریگەری دژ بەیەك دروست دەكات: یەكەم سەلبی. دووەم ئیجابی، هەرچی كاریگەرییە سەلبییەكەیە بریتییە لە نەهێشتنی خودپەرستی وغورور. هەرچی كاریكەرە ئیجابییەكەشە ئەوەیە كە رێز ناوزەند بكرێت بەم شێوەیە: بریتییە لە هەستێكی تایبەت بەرامبەر بوونی رەگەزەكانی ئەخلاق لەسروشتدا، لێرەوە هەستی ئەخلاقی دەبێتە هەستی رێزگرتن لە یاسای ئەخلاقی.

(كانت) وای بۆ دەچێت كە ئەم هەستە دوو بناغەی هەیە بە هەستیاری بوون دەستپێدەكات ودواتر تێی دەپەڕێنێ تا ناكۆتا چونكە سیفەتێكی گشتگیری هەیە. (ئەوەی رێزی دەگرین پێمان وایە بەرێزە لای هەموو بوونەوەرێكی ئاقڵ) ئەم هەستەوەرییە زۆر وابەستەی تاكە، گشتگیری تایبەتیش كە وابەستەی رێزە هەر دەبێت لە پرەنسیپێكی گشتگیرەوە بێت، ئەو پرەنسیپەش بریتییە لە یاسای ئەخلاقی18.

بەوپێیەی هەستی ئەخلاقی بریتییە لە هەست بە رێزگرتن كەواتە رێز لەتاك دەگرێ لەبەر ئەوەنا كە تاكە بەڵكو لەبەر ئەوەی تاكێكی ئەخلاقییە. لە راستیدا سروشتی هەستكردن بە ڕێز بریتی نییە لەهەستی چێژوەرگرتن بەڵكو جۆرێك لە ترس لەخۆ دەگرێت وجۆرێكیش لە ملدان وگوێڕایەڵی ودیسپلینگ لەخۆ دەگرێت. كەواتە ئەوەی ئێمە رێزی لێ دەگرین ئەوە خۆی رێزی خۆی سەپاندەوە، وهەمیشە ئاگادارمان دەكاتەوە لەوەی ئەم رێزە یاساگەلێكە كە دەبێت چۆكی بۆ دابدەین. هەروەكو هەستكردن بەرێز بریتیی نییە لە هەستكردن بەئازار چونكە كانت ئەم هەستەمان تێدا دروست دەبێت هەست بە بەرز بوونەوە دەكەین، چونكە مرۆڤ دەتوانێت كە خۆی بەسەر لاشەیدا بڵند بكات بەڵكو بەسەر هەموو بوونەوەریشدا، ئەم هەستەش نابێتە ئازار19.

هەستكردن بە خۆشەویستیش بەشێكی تەواوكەری ژیانی ئەخلاقیمانە، چونكە بریتییە لە رێكەوتنێكی تەواو لە نێوان هەستەوەری وئەقڵدا. لەم رێكەوتنەوە لە گەشەی سروشتی نزیك دەبینەوە كە بریتییە لە پێشكەوتنی ئەخلاق20.

 

جەختگەكانی ژیانی ئەخلاقی لای (كانت):

ژیانی ئەخلاقی لای كانت پێ لەسەر كۆمەڵێك جەختگە دادەگرێ، گرنگترینیان ئەرك وئیرادەی چاكەخوازییە، هەروەها یاسای ئەخلاقی وچاكەی ئەخلاقییە.

 

ئەرك وئیرادەی چاكەخوازی:

(كانت) بەیەكێك لە دیارترین بانگەشە كەرەكانی تیۆری ئەرك لە ئەخلاقدا ناوزەند دەكرێت، ئەو پرەنسیپانەش كە تیۆرەكەی لەسەر بونیادناوە بریتیین لە:

أ-چییەتی (ماهیە) ئەخلاق لەو پاڵنەرەوە دەستپێدەكات كە كاری لێوە بەرهەم دێت، لێرەوە كەسێك دەبێتە مرۆڤێكی ئەخلاقی كاتێك كە هەست بە ئەرك بكات نەك ئەوەی كە لەبەر ترسێك یان سزایەك یان پاداشتێك دەیكات، كەواتە ئەو كەسەی پەیمانێك دەپارێزێت یان قەرزێك دەداتەوە لەبەر ئەوەی تووشی سزا نەبێت ئەو كەسە مرۆڤێكی بەئەخلاق نییە، بەڵام ئەگەر هەستیكرد كە ئەو پەیمان پاراستنە یان ئەو قەرزدانەوەیە ئەركێكی سەرشانێتی، ئەوا مرۆڤێكی بە ئەخلاقە. بەم پێیەش مرۆڤی چاكەخواز ئەو مرۆڤەیە كە خاوەن ئیرادەیەكی چاكەخوازە، واتە ئەو كەسەیە كە هەست بەبوونی ئەرك دەكات. لێرەوە ئیرادەی چاكەخواز ئەو ئیرادەیەیە كە هیچ ئەنجامێك كاری تێناكات واتە هیچی لێ زیاد نابێت ولێشی كەم نابێتەوە، بەمانایەكی تر قبوڵی هەر ئەنجامێك دەكات كە تووشی دەبێت لەبەجێهێنانی ئەركەیدا.

ب-ئیرادەی چاكەخواز ئەوەیە كە ئەركەكەی لە گشتگیری كارەكەیدا دەبینێتەوە وەك (كانت) دەڵێت: (فەرمانڕەوێكی رەهایە، ولەبەر ئەوەی مرۆڤ بوونەوەرێكی ئاقڵە بۆیە دەبێت ئەو ئیرادەیەش بەرێگەیەكی ئاقڵانە مامەڵەی لەگەڵدا بكرێت)21. لێرەدا پرسیارێك دێتە پێشەوە: مەبەست چییە لەو ئەركەی كە (كانت) كردوویەتی بە بنەمایەكی سەرەكی لە بونیادنانی فەلسەفە ئەخلاقییەكەیدا؟

ئەرك: واتە ملكەچبوونی مرۆڤ بۆ یاسایەك، بەڵام دەبێت ئەو یاسایە چۆن بێت تا بتوانێ بیرۆكەی ئەرك لێك بداتەوە؟ پێویستە ئەو یاساییە بڕیاربدات بەوەی پێكەوە كاربكەین بەپێی بنەمایەك كە سیفەتی گشتگیری لەخۆ دەگرێ بەبێ هیچ دووبەرەكییەك، وەها یاسایەك ئەوەیە كە بە یاسای ئەخلاقی ناوزەند دەكرێت22.

لێرەوە (كانت) دان بەوەدا دەنێ كە ئیرادەی چاكەخواز بوونی هەیە و واپێناسەشی دەكات كە بریتییە لەو بۆچوونەی هەموو واتا ئەخلاقییە راستەقینەكان پوخت دەكاتەوە كە مرۆڤ بە چاكتر لەوانی دیكەی لەقەڵەم داوە، كاتێ كە دەیەوێ كە بریار لە بەهای راستەقینەی ئەخلاق بدات لەمەڕ واتا وهەڵسوكەوتی مرۆییەوە، كە ئەمەش مەرجێكی گرنگە بۆ بەها ئەخلاقییەكان، بۆیە دەبینین زۆر بە باڵایاندا هەڵدەدات كە دەڵێت: (تاكە شتێك كە خەڵك بەگشتی بەچاك دەیبینن بریتییە لە ئیرادەی چاكەخواز)23.

بەهەرحاڵ ئیرادەی چاكەخواز تاكە ئامانجە كە مەرجی سەرەكی بریتییە لەو ئەقڵەی كە پێمان بەخشیوە، پرسیاریش ئەوەیە: سروشتی ئەم ئیرادەیە چۆنە؟ كاتێك كۆمەڵێك نیشانە دادەنێیت كە ئیرادەی چاكەخوازی پێدەناسرێتەوە بەپێی واتا ئەخلاقییە باوەكان، دیارترینیان: بوونی عەزمە بۆ جێبەجێكردنی ئەركەكان: (لەراستیدا ئیرادەی چاكەخواز ئەوەندەیە كە دەكەوێتە شەڕ لەگەڵ ئامادەگییە سروشتییەكاندا، پلەی بەرزی ئەخلاقیش بریتییە لە جێبەجێكردنی ئەرك، نەك بەبێ یاریدەی ئارەزووەكان، بەڵكو سەرباری هەموو ئارەزووە دژەكان)24.

بەڵام ئەوەی وادەكات كە ئیرادەی چاك چاكەخوازبێت چییە؟ (كانت) وەڵامی ئەم پرسیارە دەداتەوە ودەڵێت: (ئەوەی والە ئیرادە دەكات ئیرادەیەكی چاك بێت، لە كردار وسەركەوتنیا رەنگ ناداتەوە، هەروەكو لە توانستی گەیشتن بە ئامانجەكە نییە، بەڵكو تەنها ئیرادەیەكە كە لە خۆی لەخۆیدا چاكەخوازە، ئەگەر وەك خۆی سەیرمانكرد ئەوا دەبێت لە هەموو ئەوانە باڵاتر  تەماشای بكەین كە دەكرێت دەستەبەر بكرێن، وەكو شتێكی بەنرخ و بەها دەمێنێتەوە)25...

لەلایەكی دیكەوە (كانت) پێی وایە كە شتێك ئیرادەی چاكەخواز بە ئەقڵەوە گرێ دەدات، گوێڕایەڵی ئەقڵ تاكە شتێكە كە دەكرێ دابمەزرێنرێ لەپێناو ڕككەوتنی هەموو ئیرادەكان لەگەڵ یەكتر، لێرەوە دەست دەكەین بە بیرۆكەی ئەو ئیرادەیەی كە ملكەچە بۆ ئەقڵ ودەگەینە بیرۆكەی ئەو ئیرادەیەی كە یاسا دەبەخشێتە خۆی، ئیرادەیەكە كۆكە لەگەڵ ئەقڵ.

چاكترین وتەش لەمەڕ پرەنسیپی ئەخلاقەوە ئەوەیە كە خاڵی دەستپێك بریتییە لە ئیرادەی چاكە خواز خاڵی گەیشتنیش بریتییە لەو ئیرادەیەی كەخۆی چاكە وچاووگی ئیرادەی چاكەخوازە، ئەمەش سەرەتای بەدەستهاتنی ئەو ئیرادەیەیە كەچاك وگشتگیرە لەنێو دڵی ئیرادەی تاكدا26.

یاسای ئەخلاقی: بەو پێیەی هەستی سروشتی مرۆڤ هەستیارە وە مرۆڤ هەڵدەنێ بۆبەدەستهێنانی بەرژەوەندی كەسی، ئەمەش دژی بەها ئەخلاقییەكانە چونكە سیفەتی خۆپەرستی وشوێنكەوتنی ئارەزووی ئیرادە دەردەكەوێت، لێرەوە یاسای ئەخلاقی بەو جۆرەی كە (كانت) بڕیاری لێداوە ولە پرەنسیپی سەربەخۆیی ئیرادەدا دەڵێت: (گۆیای پرەنسیپی رەفتاری گشتییە كە پێویستە بوونەوەری ئاقڵ لەگەڵ رەفتارەكانیدا كۆك بێت)27 هەروەك (پرەنسیپێكی گشتی خاوەن پابەندگیری كەدەبێت كردەوەكانی بوونەوەری ئاقڵ كۆك بێت لەگەڵیدا لەپێناو دەستەبەركردنی سەربەخۆیی ئیرادە)28.

بەڵام لەمەڕ پەیوەندی ئەم یاسایە بەهەستەوەرییەوە كە بریتییە لەو توانستەی بەهۆیەوە كاریگەری وریاكەرەوە دەرەكییە كان یان ناوەكییەكان دەگوازێتەوە بۆ مێشك لەوێڕاش دەبێتە هەست29. (كانت) ئەمە بە هاوواتای هەستی سروشتی دادەنێت ودەڵێت: (لەراستیدا هیچ هەستێك بەدی ناكرێت كە ئێمە بەهۆی ئەو یاسایەوە پەی پێبەرین، بەڵكو بەهۆی ئەوەی كە بەرگرییەكانی سەر ڕێ تێك دەشكێنێ، ئەمەش حوكمی ئەقڵە وهاوشێوەی ئەو هاوكارییە ئیجابیەیە ئەگەر بەراوورد بكرێ بەهۆكارەكانی، لەبەر ئەوە دەتوانین ئەم هەستە ناوبنێین بە هەستكردن بەرێزگرتنی یاسای ئەخلاقی كە ئەنجامی ئەو دوو هۆكارە هەستێكی ئەخلاقی فەراهەم دێت)30

لەراستیدا یاسای ئەخلاقی شتێك نییە سەپێنرابێت بەسەر ئیرادەدا لەدەرەوەی خۆی، بەڵكو لە ئیرادە خۆیەوە سەرچاوەی گرتووە، بۆیە ئەمە باشترین بەهانەیە بۆ گوێڕایەڵكردنی. لێرەوە ئەم گوێڕایەڵیكردنە بەشێوەیەكی ئازادانەیە نەك زۆرەملێ. ئەم پرەنسیپەش ئەوەیە كە (كانت) ناوی دەنێت (تەشریعی ئیرادەی خودی)31.

 

چییەتی (ماهیە) یاسای ئەخلاقی:

ئەرك ورێز بەگرنگترین جیاكەرەوەكانی یاسای ئەخلاقی ناوزەند دەكرێ، كەواتە مەبەست لە ئەرك چییە؟ ئەو كاریگەرە ئەخلاقییانە چین كەلەناو مێشكماندا دروستی دەكات وەك هەستێكی سروشتی رەسەن لەناخماندا؟ مەبەستیش چییە لەرێز بەو پێیەی ئینتباعێكە كە یاسای ئەخلاقی لەدەروونماندا دروستیكردوە؟

ئەرك دوو واتای هەیە، یەكەم: پابەندبوونێكی ئەخلاقی رەهایە. دووەم: (وەكو كانت دەڵێت) فەرمانێكی رەهایە كەلە ئیرادەیەكی رووتەوە بۆ ئیرادەیەكی هەڵچوو ئەگۆڕێ، ئەو فرمانە رەهایەش بەم شێوەیە دادەڕێژرێت: كاربكە وەك ئەوەی كە بتەوێت ئەو حوكمەی لە كردەوەكەتەوە دەردەچێت ببێتە یاسای گشتی بۆ سروشت32.  لێرەوە بابزانین پەیوەندی ئەم یاسایە بەهەستەوەریمانەوە چییە؟ (كانت) پێی وایە كە ئەم یاسایە كاریگەرییەكی بەرچاوی هەیە لەنێوماندا: چونكە هەستێكی تایبەت دروست دەكات كە بەپێی دیدی (كانت) بەتەواوەتی شینەكراوەتەوە، ئەگەر بەواتا راستەقینەكەی تێی گەیشتین ئەوا دیمەنێكی نوێ دەداتە جیهانی ئەخلاقی، ئەو هەستە ئەخلاقییەش بریتییە لە رێز. رێز لای (كانت) بریتییە لە هەستێكی بێوێنە كە دەتوانین بەهەستێكی زەینی ناوزەندی بكەین چونكە بەرهەمی بیرۆكەی رووتە لەكاتێكدا هەموو هەستەكانی دیكە بەرهەمی بابەتگەلێكن: لەراستیدا ئینتباعێكە كە یاسا لە هەستەوەرماندا دروستی كردوە، بەڵكو هۆشیاریمانە بەوەی كە ئێمە ملكەچی ئەو یاسایەین33. لەراستیدا ئەو رێزەی دەیگرین لە یاسای ئەخلاقی ئەوەیە كە دەمانگەیەنێتە پلەی بەئەخلاق بوون، ئەمە جگە لەوەی كە بەهای ئەخلاقی شوێن مادەی كردەی ئەخلاقی ناكەوێت بەڵكو شوێن رووكارەكەی دەكەوێت. مەبەست لە مادەش لە زمانی كانتدا بریتییە لەبواری ئەخلاق: ئەوەی كە مرۆڤ دەیكات یان ئەوەی پێی وایە جێبەجێكردنی ئەركە لەسەری. كەواتە مرۆڤ رووكاری یاسا جێبەجێ دەكات ئەگەر هات وئەو كردەوانەی دەیكات پابەندبن بە یاساوە، ئەم سیفەتە فەرمانڕەواییە بریتییە لە رووكاری ئەرك وهەروەها بەهای ئەخلاقی راستەقینەش دەنوێنن. ئەگەر هات ومرۆڤێكی قەرزدار قەرزەكەی دایەوە لەترسی بەندكردن یان كارمەندێك رێزی لێپرسراوەكەی گرت لەبەر ئەوەی پلەكەی بەرز بكاتەوە ئەمە بریتییە لە ملكەچی مادی ئەخلاق واتە مادەی ئەركەكە جێبەجێ دەكات بەڵام ملكەچ نیە بۆ رووكاری ئەخلاق واتە وێنای ئەخلاق دەستەبەرناكەن.

لێرەوە دوو هەڵوێستی بنەڕەتی هەن لەمەڕ یاسای ئەخلاقییەوە: هەڵوێستێكی شەرعی واتە پابەندبوونی كردەوەكانی مرۆڤ بەیاساوە چونكە دادوەریی فەراهەم دەكات، هەرچی هەڵوێستی ئەخلاقیشە ئەوەیە كە مرۆڤ كارێك بكات بە فاكتەری رێزگرتن لە یاسا34. لێرەوە رێز دەبێتە پاڵنەرێك بۆ زاڵبوونی بەسەر تاكدا هەموو ئارەزووەكانی كپ دەكاتەوە، بۆیە بوار دەڕەخسێنێت بۆ دەركەوتنی یاسای ئەخلاقی هەروەك باسكاڵ دەڵێت: (ئەگەر لەمپەرەكانمان دوور خستەوە كە بریتیین لە هەواو ئارەزووەكانمان ئەوا لە ناخماندا شوێنێك بۆ كردەوەی خواوەندیی دادەنێین كە خۆی جوڵەی جەستەكان دیاریدەكات)45.

لەلایەكی ترەوە (كانت) جیاوازی دەكات لەنێوان رێز وسەرسوڕمان، وشەی رێز تەنها بۆ خەڵك بەكاردێت، شتەكانی تر وەك ئەسپ وسەگ و...هتد ئەمانە مرۆڤ لێیان دەترسێت یان خۆشی دەوێن یان سەری لێدەسوڕمێن وەك شاخێكی بەرز یان ئەستێرەكانی ئاسمان بەڵام ئەمە رێزگرتن نییە36.

لێرەوە مەرج نییە سەرمان بەهەرشتێك سوڕما رێزیشی بگرین بۆ ئەم مەبەستە (كانت) وتەیەكی (فونتینلی) دەهێنێتەوە كە دەڵێت: (من لەبەر دەم پیاوێكی مەزندا چۆك دادەدەم، بەڵام زەینم چۆك دانادات)37.

 

مەرج ورێساكانی یاسای ئەخلاقی:

یەكەم: پێویستە سروشتێكی گشتگیری هەبێت وپراكتیزە بكرێت بەسەر هەموو بونەوەرە گۆیاكاندا وتا ناكۆتا ئیرادە تاكییەكان تیًپەڕێنێت. لێرەوە یاسای یەكەمی ئەخلاق بریتییە لە: كاربكە هەروەكو كە رێسای كارەكەت پێویستە ئیرادەت دایبنێ وبیكاتە یاسایەكی گشتگیر بۆ سروشت38.

لەلایەكی ترەوە (كانت) وادەبینێت كە فەرماندەرێتی وبڕیاردان دووكاری پێویستن بۆ یاسای ئەخلاقی، چونكە بە ئەخلاق بوون بریتییە لە گوێڕایەڵی بۆ فەرمانگەلێك كە سەرچاوەی كردەوەن وئامانجیشن لەهەمان كاتدا، بۆ نموونە: درۆ مەكە، كەس مەكوژە... ئەمانە فرمانێكن كە بۆخۆیان كردەوەكەن نەك ئەو ئەنجامانەی كە كردەوە ئەخلاقییەكە بەرهەمیان دەهێنێت40.

بۆ سەلماندنی راستی ئەم یاساییە (كانت) چوار نموونە دەهێنێتەوە بەپێی دابەشبوونی ئەركەكان:

1-ئەو ئەركانەی بەرامبەر خودن. 2-ئەو ئەركانەی بەرامبەر خەڵكن.  3-ئەو ئەركانەی تەواون.  4-ئەو ئەركانەی ناتەواون.

نموونەی یەكەم: مرۆڤێك تووشی نەهامەتی وئازار بووە، ئامار مافی ئەوەی هەیە كە خۆی بكوژێت؟ بڵێت: لەبەر ئەوەی خۆم خۆش ئەوێت، بۆیە خۆم ئەكوژم، چونكە ئەگەر وازم لەخۆم هێنا ئەوا تووشی نەهامەتی زۆر دەبم لە ژیاندا. ئایا لێرەدا خۆشویستنی خود دەكرێ ببێتە یاسایەكی گشتی بۆ سروشت؟ نەخێر (چونكە ئەو سروشتەی كە یاساكەی لەناو بەرێت، بەهۆی هەمان هەستەوە كە ئەركی تایبەتی خۆیەتی، هانی گەشەپێدانی ژیان دەدات، نموونەی ئەم جۆرە سروشتە دژیەكە لەگەڵ خۆیدا)41.

نموونەی دووەم: مرۆڤێك باری دارایی خراپە وناچارە قەرز بكات، بەڵام زۆر چاك دەزانێت ئەو بڕِە پارەیەی كە قەرزی دەكات وپێویستی پێیەتی هەرگیز بۆی نادرێتەوە، ئەوەش دەزانێت ئەگەر بێتو پەیمانی دانەوەشی نەدات ئەوا كەس قەرزی ناداتێ، ئەگەر بڕیاریدا كە شوێن ئەم یاسایە بكەوێت: كاتێك كە پێویستم بە پارە بوو قەرز دەكەم وپەیمانی دانەوەشی دەدەم وچاكیش دەزانم كە نایگەڕێنمەوە... ئایا دەكرێت ئەمە بكرێتە یاسا، كە لێوانلێوی خود پەرستی وبەرژەوەندی كەسییە، ببێتە یاسایەكی گشتگیر بۆ سروشت؟ نەخێر.. دژایەتی تێدا بە روونی دیارە: (چونكە گشتگیری یاسا، كە دەڵێت هەموو مرۆڤێك كە پێویستی بە پارە بوو دەتوانێت پەیمانی هەموو شتێك بدات لەگەڵ ئەوەشدا كە دەزانێت بۆی نادرێتەوە، لێرەوە ئەم پەیمانانە ئەستەم دەبن هەموو خەڵكیش گاڵتە بەم جۆرە بڕیارانە دەكەن)42.

نموونەی سێیەم: كەسێك مرۆڤێكی خراپە وبەڵام ئەگەر فێربكرێ وهۆشیار بكرێتەوە دەبێتە پیاوێكی سوودبەخش، بەڵام حاڵی زۆرباشە وبەچاكی دەزانێت كە رادەستی خودبێت لەجیاتی ئەوەی خۆی ماندوو بكات بۆ گەشە پێدانی لایەنە باشەكانی، ئەم یاسایەش لەگەڵ ئارەزووەكانیدا گونجاوە هەروەكو كۆكیشە لەگەڵ ئەوەی پێی دەوترێ ئەرك، پاشتر بۆی دەردەكەوێت كە خاوەن سروشتێكە شوێن ئەم یاساگشتگیرە دەكەوێت، كە هەمیشە دەتوانێت بمێنێتەوە، لەكاتێكدا مرۆڤ بیر لەوە دەكاتەوە كە بەرەو ئاراستەی بەتاڵی چێژوەرگرتن و... هتد بچێت. بەڵام ناكرێ ئەمە ببێتە یاسایەكی گشتگیر بۆ سروشت، چونكە بەو پێیەی بوونەوەرێكی ئاقڵە دەیەوێت هەموو توانستەكانی گەشە پێبدات چونكە سوودیان لێوەردەگرێت43. كەواتە ئەركە ئەخلاقییەكان دەبێت ئەركی تەواوبن بەرامبەر بە خود وخەڵكیتر.

 
رۆشنگەری
وتار‌و بۆچوون

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت

سەعید کاکەیی

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین

مەریوان عەلی

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون

هەردی عەلی

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا...

ئاسۆ ئه‌مین

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی

سه‌وسه‌ن هیرانی

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە

سەعید کاکەیی

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز

مه‌ریوان عه‌لی

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌

سه‌لام مارف

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت

سه‌لام مارف

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری

بێستون محمو‌د

 
رؤشنطةرى

C 2010 All right reserved, roshngari.com