head

 

 

 

فەلسەفەی ئەخلاق لای كانت-3

 

 

 

د. ئیمان صالح

 

نموونەی چوارەم:

مرۆڤێك كارەكانی ئاسایی دەچێت بەڕێوە بەڵام هەندێ‌ كەسیتر دەبینێت كەلە قەیراندان دەشتوانێت یارمەتییان بدات، بەڵام بەخۆی دەڵێت: من پەیوەندیم بەوانەوە چییە؟ باهەموو مرۆڤێك بە ئەندازەی توانا وهەوڵی خۆی بژی، من شت لەكەس داگیرناكەم، ئیرەییش بەكەس نابەم، یارمەتی كەسیش نادەم.

ئەگەر ئەم دیدە بووبە یاسایەكی گشتی بۆ سروشت ئەوا رەنگە مرۆڤایەتی لە رووی جۆرەوە بمێنێتەوە لە حاڵێكی زۆر باشتر لەوەی لەسەر زمانی هەموو مرۆڤێك وشەی سۆز وچاكەكردن ببیستین، ولەبەرچاوی خەڵكیشدا لەهەندێ بۆنەدا ئامادەیی خۆی نیشان بدات بۆ یارمەتیدانی خەڵك، بەڵام كەی بۆی رێكەوت دەست بداتە فێڵ كردن وبازرگانیكردن بە مرۆڤەوە. بەڵام سەرەڕای ئەوەی دەكرێت كە یارمەتی گشتی سروشتی كۆك بێت لەگەڵ ئەم رێسایەدا بەڵام ئەستەمە ئەم جۆرە پرەنسیپە راست بێت. بەو پێیەی یاسایەكی سروشتی هەیە، چونكە ئەو ئیرادەیەی كە ئەم هەڵوێستە دەنوێنێ خۆی دژی خۆیەتی، رەنگە زۆر حاڵەت رێكبكەون كە تیایدا ئەم مرۆڤە پێویستی بەخۆشەویستی وسۆز هەبێت لەلایەن خەڵكانی ترەوە، بەڵام هەموو هاریكارییەك لەخۆی قەدەغە دەكات بەهۆی ئەم یاسایەوە كەلە ئیرادەیەوە گوزەری كردوە44.

دووەم: بێگومان دەبێت ئیرادە لەژێر كاریگەری بیرۆكەی گشتگیریدا بێت، ئەم بیرۆكەیەش یاسا فرمانی پێدەدات هەروەك دەبێت ئاسانكاری بكات بۆ جێبەجێكردنی یاساكان. لێرەوە رێسای دووەمی یاسای ئەخلاقی دەڵێت: (كاربكە، وەك ئەوەی رێسای كارەكەت بە ویستی خۆت بیكەیتە یاسایەكی سروشتی گشتگیر)45.

سێیەم: تەنها ئامانجێك دەتوانێت گشتگیربێت بەبێ دووبەرەكی كە ئەویش بریتییە لە بوونەوەری گۆیا، بۆیە رێسای سێیەم لە رێساكانی یاسای ئەخلاقی دەڵێت: (كاربكە، بەجۆرێك كە هەمیشە مامەڵەت مرۆڤدۆستانە بێت لەگەڵ بوونەوەری گۆیادا، جا لەدەروونی خۆتدا یان خەڵكی تر، لەسەر ئەو بنەمایەی كە ئەو بوونەوەرە ئامانجە نەك ئامراز)46.

ئەم وتەیە بەجۆرێكی دیكەش وەرگێڕراوە، دەڵێت: (واكاربكە كە مامەڵەی مرۆڤانە دەكەیت، لە خۆت یان كەسانیتر، هەمیشە وادابنێ كە مرۆڤایەتی ئامانجە نەك تەنها ئامراز)47.

(كانت) ئەم یاسایە بەسەر چوار نموونەكەی پێشوودا پراكتیزە دەكات. لە رێسای یەكەمدا، نموونەی یەكەم، خۆكوشتن: سەبارەت بەو كەسەی كەبیر لەخۆكوشتن دەكاتەوە دەپرسێت: ئایا ئەم كردەوەیە كۆكە لەگەڵ بیرۆكەی سەیركردنی مرۆڤایەتی وەك ئامانج لەخودی خۆیدا؟ لێرەدا ئەم كەسە بیر لەوە دەكاتەوە كەخزمەتی مرۆڤایەتی بەوە بكات خۆی لەو ئازار ونەهامەتیانە رزگار بكات. بێگومان ئەوەش لەگەڵ ئەو پرەنسیپەی سەرەوەدا ناگونجێ چونكە دەڵێت دروست نییە مرۆڤ مامەڵەی مرۆڤایەتی بكات لەخۆی یان كەسانیتردا، وەك ئەوەی ئامرازێك بێت یان رێگەیەك بێت. لەبەر ئەوە ناگونجێ كەخۆی بكوژێ.

نموونەی دووەم: پەیمانی دانەوەی قەرز:

ئێمە كاتێك پارە لەخەڵك وەردەگرین وبەدرۆ پەیمانی دانەوەی دەدەین، لێرەوە ئێمە خەڵك وەك ئامراز بەكاردێنین نەك ئامانج، ئەمەش بەفیڕۆدانی ئەم پرەنسیپەیە لای خەڵك.

نموونەی سێیەم: برەودان بەتوانستە خودییەكان:

ئەوەندە بەس نییە كە كارەكانمان دژی مرۆڤایەتی بن لەخودی خۆمان وەك ئەوەی ئامانجێكن بەڵكو دەبێت تەواو كۆك بن لەگەڵیدا...

لەناو مرۆڤایەتیدا هەندێك ئامادەگی هەن كە بەشێك لەئامانجی سروشتی مرۆڤایەتی دروست دەكەن لەو كەسەدا كە ئێمەین. فەرامۆشكردنی ئەم ئامادەگییانە رەنگە كۆك بن لەگەڵ پارێزگاریكردن لە مرۆڤایەتی. بەو پێیەی ئامانجێكە لەخۆیدا، بەڵام بەهیچ جۆرێك لەگەڵ تەواوكردنی ئەو ئامانجە نییە.

نموونەی چوارەم: ئەركەكان بەرامبەر بەخەڵك:

ئامانجی سروشتی خەڵك بریتییە لە چنگ كەوتنی خۆشی، راستە رەنگە مرۆڤایەتی بمێنێتەوە ئەگەر كەس بەشدار نەبێت لەخۆشی بەخشین بەخەڵك، لەهەمانكاتدا كە رێگری لەئازاردانیان بكات. بەڵام ئەمە حاڵەتێكی سەلبییە، بەوپێیەی كە مرۆڤایەتی ئامانجە لەخۆیدا، ئەگەرهاتوو مرۆڤ هەوڵ نەدات ئەوەندەی ئەتوانێت یارمەتی خەڵك بدات بۆ بەدەستهێنانی ئامانجەكان48.

پرسیاریش ئەوەیە: چۆن ئەتوانم مامەڵە لەگەڵ خەڵكدا بكەم وەك ئەوەی ئەوان ئامانج بن، بەبێ ئەوەی خۆم بهێنمە ئاستێكەوە كە رۆڵی ئامراز ببینم، ئەتوانم... ئەگەر هەموو ئیرادەكان كۆك بوون لەگەڵ حوكمی ئامانجەكان. ئەگەر ئیرادەی منیش كۆك بوو لەگەڵ ئیرادەی گشتیدا.. لێرەوە ئەمە گوزارشتی كۆتاییە: بناغەی هەموو تەشریعێكی پراكتیكی بریتییە لە بیرۆكەی بوونەوەرێكی گۆیا بەو پێیەی ئیرادەیەكی تەشریعی گشتگیرە. بەڵام چۆن گونجاندنی ئیرادەكان پێكەوە دەستەبەر دەكرێ؟

(كانت) پێی وایە كە تەنها شتێك دەتوانێت ئیرادەكان پێكەوە كۆك بكات كە ئەویش: گوێڕایەڵیكردنی ئەقڵە.

 

ثةرازيَزةكان:

 

(1)_ انظر ، الدكتور ، بدوي ، عبد الرّحمن ، "موسوعة الفلسفة " ، الجزء الثّاني ، الطّبعة الأولى ، المؤسّسة العربيّة للدّراسات والنّشر ، بيروت ، 1984 م ، ص 269 . و لويس ، جون ، "مدخل إلى الفلسفة" ، ترجمة ، أنور عبد الملك ، طبعة ثالثة ، دار الحقيقة، بيروت ، 1978 م ، ص 121 .
(2)_سلّوم ، توفيق ، المترجم ، " معجم علم الأخلاق " ، بإشراف ، إيغور كون ، دار التّقدّم ، موسكو ، 1984 م، ص 313.
(3)_ كنت، عمانوئيل، نقد العقل العملي،ترجمة، أحمد الشّيباني ،دار اليقظة العربيّة للتّأليف والتّرجمة والنّشر،بيروت ، 1966م، ص 266 .
(4)_ للمزيد، انظر ، موسوعة الفلسفة ، الجزء الثّاني ، ص289، ص290 .
(5)_ د. زيادة ، معن ، رئيس التّحرير ، " الموسوعة الفلسفيّة العربيّة "، المجلّد الثّاني القسم الثّاني ، (، الطّبعة الأولى ، معهد الإنماء العربي ،
بيروت ، 1988 م، ص 967 .
(6)_ المرجع نفسه ، ص967 .
(7)_ انظر ، بوترو ، إميل ، " فلسفة كانط " ، ترجمة ، الدكتور عثمان أمين ، أستاذ الفلسفة بجامعة القاهرة ، الهيئة المصريّة العامّة للتّأليف
والنّشر ، القاهرة ، 1971م ، ص 311، ص 312.
(8)_ انظر ، المرجع نفسه ، ص312.
(9)_ ديورانت ، ول ، " قصّة الفلسفة " ، ترجمة ، الدكتور فتح الله محمد المشعشع ، الطّبعة الرّابعة ، مكتبة المعارف ، بيروت ، 1982م ،
ص 334 ، 335 .
(10)_ انظر ، المرجع نفسه ، ص 335 .
(11)_ فلسفة كانط ، ص 354.
(12)_ المرجع نفسه ، ص 353، ص354.
(13)_ المرجع نفسه ، ص 354.
(14)_ المرجع نفسه ، ص 354.
(15)_ نقد العقل العملي ، ص134.
(16)_ انظر ، فلسفة كانط ، ص 354.
(17)_ للمزيد ، أنظر ،المرجع نفسه ، ص355.
(18)_ انظر ، المرجع نفسه ، ص356.
(19)_ انظر ، المرجع نفسه ، ص356.
(20)_ انظر ،المرجع نفسه ، ص357.
(21)_ للمزيد، انظر ، د. زيادة ، معن ، رئيس التّحرير ، " الموسوعة الفلسفيّة العربيّة "، المجلّد الأوّل ، (الاصطلاحات والمفاهيم )، الطّبعة
الأولى ،معهد الإنماء العربي ، بيروت ، 1986 م ، ص 825.
(22)_ للمزيد ، انظر ، فلسفة كانط ، ص319.
(23)_ المرجع نفسه ، ص 313 .
(24)_ المرجع نفسه ، ص 313 .
(25)_ الموسوعة الفلسفيّة العربيّة ، المجلّد الثّاني ، القسم الثّاني ، ص968 .
(26)_ انظر ، فلسفة كانط ، ص 316.
(27)_ مجمع اللّغة العربيّة ، " المعجم الفلسفي"، تصدير ،الدكتور إبراهيم مدكور ، الهيئة العامّة لشؤون المطابع الأميرية ، القاهرة ، 1983م
، ص 145.
(28)_ د. وهبة ، مراد ،" المعجم الفلسفي" ، الطّبعة الثّالثة ، دار الثّقافة الجديدة ، القاهرة ، 1979م ، ص 323.
(29)_ المرجع نفسه ، ص172.
(30)_ نقد العقل العملي ، ص135.
(31)_ انظر ، موسوعة الفلسفة ، الجزء الثّاني ، ص284.
(32)_ د. وهبة ، مراد ، المعجم الفلسفي ، ص 462.
(33)_ انظر ، فلسفة كانط ، 314 .
(34)_ للمزيد ، انظر ، الموسوعة الفلسفيّة العربيّة ، المجلّد الثّاني ، القسم الثّاني ، ص 968 .
(35)_ فلسفة كانط ، ص 357 .
(36)_ انظر ، نقد العقل العملي ، ص 137 .
(37)_ المصدر نفسه ، ص 137.
(38)_ موسوعة الفلسفة " ، الجزء الثّاني ، ص 283 .
(39)_ فلسفة كانط، ص314 .
(40)_ انظر ، المرجع نفسه ، ص315.
(41)_ موسوعة الفلسفة ، الجزء الثّاني ، ص 283.
(42)_ المرجع نفسه ، ص283.
(43)_ المرجع نفسه ، ص283.
(44)_ المرجع نفسه ، ص 283، ص284 .
(45)_ فلسفة كانط ، ص315.
(46)_ المرجع نفسه ، ص315.
(47)_ موسوعة الفلسفة ، الجزء الثّاني ، ص284.
(48)_ المرجع نفسه ، ص284.


 
رۆشنگەری
وتار‌و بۆچوون

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت

سەعید کاکەیی

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین

مەریوان عەلی

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون

هەردی عەلی

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا...

ئاسۆ ئه‌مین

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی

سه‌وسه‌ن هیرانی

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە

سەعید کاکەیی

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز

مه‌ریوان عه‌لی

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌

سه‌لام مارف

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت

سه‌لام مارف

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری

بێستون محمو‌د

 
رؤشنطةرى

C 2010 All right reserved, roshngari.com