head

 

 

 

ئاشتی لە ئازادیدایە یان ئازادی لە ئاشتیدایە؟

 

 

 

هەردی كەریم

 

 چەند ساڵێك لەمەوبەر بە سەفەرێك رێم كەوتە پایتەختی ئەمەریكا واشنتون، چەند هاورێیەكم هاوەڵی سەفەرەكەم بون، ئێستا ئەگەر ئەم كۆمێنتە بخوێننەوە دەزانن راستی ئەمە چۆن بووە، ئێمە بانگێشت كرابووین لەلایەن معهدێكی ئەمەریكی بۆ ئاشتی،بەناوی (United States Institute of Peace (USIP) ئەم معهدە لە بینایەكی هێجگار سەرنج راكێشدا بوو كە دەیروانی بەسەر رووباری بوتوماك، دیمەنی ئەو شوێنە هێجگار دڵفرێن بوو.

ئەگەر نەكەوینە باسی جوانی تەلاری ئەم معهدە و بزانین ئامانجی ئەم معهدە چییە.

معهدی (USIP) لە ساڵی 1984 لە لایەن كۆنگرێسەوە دامەزراوە، سێ ئامانجی سەرەكی هەیە كە بریتین لە:

           رێگرتن و چارەسەركردنی ململانێ توندوتیژییە نێو دەوڵەتیەكان.

           جێگیربوون دوای كۆتایهێنان بە ململانێكان و بەهێزكردنی گەشەپێدان.

           توانای كۆنترۆڵكردنی ململانێكان، كەرەستەكان، سەرمایەی فكری لەسەرتاسەری جیهاندا.

بەرێكەوت من ئاشنایەتیم لەگەڵ خاتوو جودی فان راست پەیداكرد، كە ناوبراو ئەندامی بۆردی ئەو معهدەیە، وتوێژێكمان ئەنجامدا لەسەر مەسەلەی ئاشتی و ئازادی:

حەزدەكەم ئەم وتوێژە بەو شێوەیە خۆم بیرم ماوە بنوسمەوە، چونكە وتوێژەكە وەك دوو كەس كە دەمەتەقێ لەسەر بابەتێك دەكەن و تۆمارناكرێت و دواتر تەواو دەبێت:

من پرسیم، دەوڵەتەكەی ئێوە كە رۆڵێكی بەرچاوی هەیە لە نەخشەی سیاسی جیهاندا، ئابوریەكی زەبەلاحتان هەیە، دەستان هەیە لە زۆربەی شەروشۆرەكانی دونیا، دنیایەك چەك و تەقەمەنی مۆدێرن بەرهەم دەهێنن، تەبەنی چ جۆرە ئاشتیەك دەكەن؟

جودی: راستە ئەو شتانە راستن، ئێمە وڵاتێكی بەهێز و خاوەن قودرەتێكی بەشەری و ئابوری و سەربازی و زانستی گەورەین، ئەمەریكا رۆڵێكی گەورەی هەیە لە سیاسەتی نێودەوڵەتی جیهان و ئیدارەدانی ململانێ نێودەوڵەتیەكان، ئەمەریكا توانایەكی مادی و سەربازی و لۆجستیكی زۆر بەكاردەهێنێت لەو پێناوەدا، هەروەك ئەمەریكا لەم ساڵانەی دوایدا و بەتایبەتی لە كاتی ئیدارەی سەرۆك بۆشی كور، لە چەند جەنگێكی نەخوازراو ئاڵاوە كە بریتیە لە جەنگی ئەفغنستان و عیراق، ئەمەریكا لەم جەنگەدا توانایەكی مادی زۆری فەوتا، هەروەك كەوتە زۆنێكەوە كە هیچی كەمتر نییە لەوەی ڤێتنام، هەر بەهۆی ئەم جەنگانەوە بوو ئەمەریكا وێنەی لەبەرچاوی رۆژهەڵاتی ناوین و عەرەبەكاندا ناشرین بوو، برێك لە دۆستەكانی پشتیان تێكر بە تایبەتە توركیا  و هەندێك وڵاتی عەرەبی.. بەشێوەیەكی راستەوخۆیانە ئیسلامیە توندڕەوەكان دژ بە ئەمەریكا جەنگیان بەرپاكرد، بێگومان بە پاڵپشتی ئێران و رێكخراوی قاعیدە و حزب اللە ی لوبنانی، ئەمەریكا ئێستا بە دوو باسك كاردەكات باسكێكیان بریتیە لەو سیاسەتەی ئیدارەی كەیسی ئاشتی دەدات لە فەلەستین و عێراق و ئەفغانستان و پاكستان و سودان و سوماڵ... باسكەكەی تریان بریتیە لەو سیاسەتەی ئیدارەی جەنگەكانی ئەمەریكا دەدات، ئەم بسكەیان لە هەمان زۆندا كاری پێدەكات، بۆیە وێنەی ئەمەریكا لە ئێستادا(مەبەستم سیاسەت و ستراتیژی سیاسیەتی دەرەوەی ئەمەركایە) وێنەیەكی دووفاقی و پێناسەنەكراوی نارۆشنە، هەر كەس چۆن بخوازێت دەتوانێت بەوجۆرە تەفسیری سیاسەتی دەرەوەی ئەمەریكا بكات، دەتوانێت بڵێیت شەرانگێزە دەتوانیت بڵێت ئاشتیخواز یان لانی كەم هەوڵدەدات بۆ سەقامگیری ئاشتیانە... بەڵام ئەمە هەموو ئەمەریكا نییە! ئەمەریكا بریتی نییە لە سیاسەتی دەرەوەی حكومەتی ئەمەریكا.... ئەمەریكیەكان لە موسڵمانان و ئەفغانی و پاكستانی و توركەكان و وڵاتە ئەوروپیەكان... زیاتر دژی ئەو سیاسەتەن كە بە سیاسەتی دوو باسك باسم كرد، هێزێكی گەورەی كۆمەڵایەتی و ئابوری و رێكخراوەیی و دامەزراوە مەدەنیەكانی ئەم وڵاتە دژ بەو سیاسەتانە كە دەگوزەرێ...

پرسیم: تۆ پێت وایە كام لایەن لەم كێشە گەورەیەدا سەركەوتو دەبێت، حكومەت یان هاوڵاتیان و هێزە كۆمەڵایەتیەكان(ئەوانەی خۆت ئاماژەت پێدان)؟ ئایە گرێوەكە لەسەر ئەوەیە كە حكومەت سیاسەتی دەرەوە بباتەوە یان هاوڵاتیە ئەمەریكیەكان ئەو خۆشگوزارییەی هەیان لێیان تێك نەچێت؟

جودی: براوەی ئەم كێشە گەورەیەی نێوان حكومەتی ئەمەریكا و هاوڵاتیانەكەی هەردوولایە! چۆن؟  ئەمەریكیەكان بە ئازادانە دەتوانن ڕەخنەی جدی و قورس و گران لە حكومەتەكەیان بگرن، ئەمەریكا وڵاتێكی كراوەیە برێكی زۆر روونی لە سیاسەت و ئەجندە سیاسیەكەیدا هەیە، لەم رێگەیەوە هاوڵاتیان دەتوانن ببنە بەربەست لەبەردەم جەنگە خوێناوییەكان، بەڵام كاتێك هاوڵاتیەكی نیورۆك دەبینێت دوو ئاپارتمانی سەد نهۆمی لەگەڵا زەویدا تەخت دەكرێت بە دەستی تیرۆریستەكان كەمێك مەیلیان بۆ تۆڵەسەندنەوە دەجوڵێت، ئالێرەدا كاری ئێمەومانان دەستپێدەكات كە ئەو مەیلە توندڕەوانەی لە حكومەت و هاوڵاتیانەوە سەرچاوەدەگرێت، نەبێتە هۆی نانەوەی وەیشومەی جەنگ و كاولكردن، لەبری ئەوە حواری ئەقڵانی دەستپێبكات، گرنگە بیر لەوەبكرێتەوە لەجیات جەنگ و كوشتن حواری ئەقڵانی دابمەزرێنین، هەروەك حكومەت نەبێتە هۆی ئازاردانی گەلانی بێتاوان، ئوسامە تاوانبارە بەڵام هەموو ئەفغانستان تاوانبار و تیرۆریست نییە.. سەدام پیاوێكی سەركێش و ترسناك و تاوانبارە بەڵام منداڵەكانی فەلوجە و بەسرە و مەدینە سەدر تاوانیان نییە بۆ دەبێت بكوژرێن، بەندكراوەكانی ئەبو غرێب دیلن و نابێت سوكایەتیان پێبكرێت..لەبەرئەوە ئەمەریكا دەبێت لەم لۆژیەكە تێبگات كە بەناوی ئاشتی و ئازادیەوە ناكرێت سوكایەتی بەكەرامەتی مرۆڤ بكرێت، ناكرێت مرۆڤ بكوژرێت.. گرێوەكە ئەوەیە بڵانسی نێوان كێشەكان بە خاتری ئاشتی و دبلوماسیەت بشكێتەوە..

پرسیار: كەواتە ئەمەریكا دەتوانێت چی پێشكەش بە میللەتانە بكات كە داوای ئازادی و سیستەمێكی دیموكراسیانە دەكەن؟

جودی: ئەمەریكا دەتوانێت زۆر شت بكات، ئەگەر ئەمەریكا پشت نەبەستێت بە تەكنلۆژیای جەنگ، پشت نەبەستێت بەو سەربازگەیەی سیاسیەكانی ناوی دەیانەوێت لە رێگەی جەنگەوە حەسمی ململانێ سیاسیەكان بكەن، ئەوا ئەمەریكا دەتوانێت زۆر شت بكات، ئەمەریكا دەتوانێت ببێتە پاڵپشتی مادی و مەعنەوی ئەو بزوتنەوە سیاسیانەی لە وڵاتانی نادیموكراسیدا سەرهەڵدەدەن، بۆنەمونە گروپە سەوزە ریفۆرمخوازەكانی ئێران، بزوتنەوەی گۆڕان لە میسر، پارتە ئاشتی خوازەكانی كورد لە توركیا، رێكخراوە مەدەنیە فەلسەتینیەكان ئەوانەی تەبەنی گفتوگۆی ئاشتیانە دەكەن لە نێوان ئیسرائیل و فەلەستینیەكان....زۆری تر، ئەمەریكا دەتوانێت لە رێكەی پاڵپشتی مەعنەوی و سیاسی و مادییەوە بەر بە تیرۆر و توندوتیژی بگرێت، بەرنامەی دیموكراسی بۆ رۆژهەڵاتی ناوەراست، بەرنامەیەك بوو لەسەر بنەمای سەپاندنی دیموكراسی لە رێگەی لولەی تفەنگەوە ئەنجامدرا، سەرئەنجام بە كارەسات شكایەوە، ئەمەریكا دەتوانێت هێزی نێودەوڵەتی بجوڵێنێت بە ئاراستەی فشارخستنەسەر حكومەت شمولیەكان و لە رێگەی ئەو دبلوماسیەوە لەو هاوكاریانە بێبەشیان بكات كەلە رێگەی وەزارەتی دەرەوەی ئەمەریكا و سندوقی نێودەوڵەتی و وڵاتانی دۆنەر پێیان دەگات... زۆر شت هەیە ئەمەریكا دەتوانێت لە جیاتی جەنگ بە ئاشتی حەسمی بكات..

پرسیار: گریمان ئەمەریكا دەخوازێت بە ئاشتیانە كەیسە ئاڵۆزەكانی وەك كەیسی ئەتۆمی كۆریا و ئێران چارەسەر بكات، یان بخوازێت حكومەتی فەلەستینی لەبەشە عەرەبیەكەیدا دابمەزرێنێت یان كەیسی كوردەكانی توركیا چارەسەربكرێت؟ ئەمەریكا چ رێگایەك بگرێتەبەر باشە ئەگەر حكومەتی ئەو وڵاتانە ئیستجابەیان نەبوو؟

جود: لە پێشدا ئەو كەیسانەی ئاماژەت پێدا بەنیسبەت حكومەتەكانیانەوە، بەكەیسی ناوخۆن ئەژماردەكرێن، بەڵام لە واقعدا ئەمانە كەیسی گەورەی نێودەوڵەتین و كۆمەڵگای نێودەوڵەتی هەموویان لێی بەرپرسیارن، بۆ نمونە كەیسی فەلەستین وای كردووە بەشێكی زۆری وڵاتانی عەرەب، ئەمەریكا و وڵاتانی خۆرئاوا وەك شەیتان وەسفبكەن و چەندین كێشەی ئەمنی بۆیان دروست بكەن، ئەمە جگەلەوەی دەبنە هۆی كێشە لە جوڵەی بازرگانی و ئابوری و سەرمایەكان.. كەئەمە لەراستیدا وانییە(واتە ئەمەریكا و خۆرئاوا شەیتان نین)، هەروەها كەیسی ئەتۆمی ئێران و كۆریا، وا دەبیندرێت كە ئەمەریكا لەم رێگەیەوە فشار دەهێنێتە سەر ئەو دوو وڵاتە تا لاوازیان بكات یان سیستەمە سیاسیەكەیان بگۆرێت، بەڵام لە راستیدا ئەم كەیسە لە نیمچە دورگەی كۆریا پشێوی و ئاڵۆزی ناوەتەوە و بارەكە زۆر ترسناك و ناجێگیرە، هەروەها كەیسی ئەتۆمی ئێران لە دورگەی فارسی و عەرەبیدا بووەت كێشەیەكی ئاڵۆز و هەرەشە لەسەر ئەو دەوڵەتە بچوكە عەرەبیانەی لەم نیوە دورگەیەدا دەژین، ئەمە جگەلەوەی كەیسی ئەتۆمی ئێران هەرەشەیەكی جدیە لەسەر ئیسرائیل و كۆمەڵگای نێودەوڵەتی ..هەروەك كەیسی كوردەكانی توركیا كێشەیەكی بۆ هاوپەیمانێتی ئەمەریكا و توركیا دروستكردووە، لەلایەكی تریشەوە كێشەی بۆ توركیا دروستكرووە تا ببێتە ئەندام لە یەكێتی ئەوروپا... ئەگەر دیقەت بدەین ئەو كەیسانە چەند پەیوەندیان بە ئەمەریكاوە هەیە ئەوەندە پەیوەندیان بەو وڵاتانە خۆیانەوە هەیە ئەمە جگەلە كۆمەڵی نێودەوڵەتیش بەرپرسیارە لە ڕەوشەكە.

لەوەڵامی پرسیارەكەتدا پێویستە ئەمەریكا تەنها رێگەی ئاشتی بگرێتەبەر، بێگومان لە رێگەی فشاری نێودەوڵەتی و هاوپەیمانەكانیەوە، لەلایەكی ترەوە پێویستە ئەمەریكا رۆشنبیری ئازادی بكاتە بنچینەی كارەكانی وەزارەتی دەرەوە، بەبێ ئەم رۆشنبیریە ئەمەریكا ناتوانێت باسی دیموكراسی بكات.

فەلسەفەیەك هەیە پێی وایە ئازادی لە مانا گشتیەكەیدا بنچینە و بنەمایە بۆ دادپەروەری و دیموكراسی..واتە ئەمەریكا لە رێگەی بڵاوكردنەوەی رۆشنبیری ئازادی دەتوانێت برێكی زۆر لەو ئامانجانە بەدەست بهێنێت كە دەخوازێت جێبەجێیان بكات. بیرمان بێت ئازادی كلیلە بۆ ئەقڵانیەت و دیموكراسیەت و حواری نێوان شارستانیەتە جیاوازەكان.

من لێرەدا كۆتای بەو گفتوگۆیە دەهێنم كەلە نێوان من و ئەو خاتونەدا روویدا، ئەوەی گرنگە باوەرهێنانە بەوەی ئازادی دەبێتە بنچینەی زۆر مەسەلەی تر، كاتێك مرۆڤەكان ئازاد نەبن، وشەی دیموكراسی و چانسی وەك یەكی و كێشەی نیشتمانی و زۆر شتی تر دەبنە بڵقی ئەو ئاوەی لەبەردەم پێی دەسەڵاتە شمولیەكاندا دەتەقێن.

كێشەكە لەوەدایە چەمكی ئازادی پێویستی بە رۆشنبیرییەكی باڵا هەیە! پێویستی بەوە هەیە مرۆڤەكانی نێو كۆمەڵگایەك رێز لە بیروباوەری یەكتر بگرن، لە هەوڵی سرینەوەی بیرورا جیاوازەكاندا نە جەنگێن، لەوڵاتی ئێمە ئەوە ئەقڵی ستەمكارییە حوكم دەكات بەناوی دیموكراسیەوە ئیدی چۆن ئازادی مەحف نابێتەوە، لە كاتێكدا جەدەلی نێوان ئازادی و دیموكراسی لە نێوان فەیسە دوو رووەكاندا خەرقی پێشێلكاری و توندوتیژی و سەرگەردانی بۆتەوە.

 

 
رۆشنگەری
وتار‌و بۆچوون

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت

سەعید کاکەیی

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین

مەریوان عەلی

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون

هەردی عەلی

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا...

ئاسۆ ئه‌مین

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی

سه‌وسه‌ن هیرانی

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە

سەعید کاکەیی

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز

مه‌ریوان عه‌لی

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌

سه‌لام مارف

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت

سه‌لام مارف

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری

بێستون محمو‌د

 
رؤشنطةرى

C 2010 All right reserved, roshngari.com