head

 

 

 

بارگەی دیپلۆماسیەتی هەرێمی كوردستان بەرەو كوێ‌ دەڕوات

 

 

 

سه‌عید كاكه‌یی

بەشی یەكەم

 

 

هەر لەدێر زەمانەوە گەلان‌و نەتەوەكانی سەر ئەم زەمینە دانیان بە نێردراوە دیپلۆماسیەكاندا ناوەو كەم-تا-زۆر لە پاراستن‌و پەرەپێدان‌و هەندێ جاریش ئاڵۆزكردنی پەیوەندییە دەرەكیەكاندا ڕۆڵی بەرچاویان بینیوە. بۆ بەفەرمی ناساندنی‌ سەروەری ووڵاتان‌و سەقامگیركردنی ئاشتی‌و ئارامی نێودەوڵەتی‌و گەشەپێدانی پەیوەندی دۆستانەی نێو ووڵاتان، نێردراوە دیپلۆماسیەكان بۆخۆو دەزگاكانیان كۆمەڵێك مەرج‌و پرنسیپیان لەلایەن نەتەوە یەكگرتووەكانەوە بۆ دانراوون كەلە هەموو بارودۆخەكاندا نابێت پێشێل بكرێن. ئەم مەرج‌و پرنسیپانە لە دووتۆی یاسایەكی "نەریتی- customary" نێودەوڵەتیدا گەڵاڵە كراون و یاساكەش پێیدەگۆترێت "ڕێوڕەسمی ڤییەنا لەسەر پەیوەندییە دیپلۆماتیەكاندا" كە لەساڵی ١٩٦١دا ووڵاتانی ئەندامی ئەنجومەنی نەتەوە یەكگرتووەكان بە واژۆو هەمواركراوی پەیڕەوی دەكەن (١).

بێگومان، لەوەتەی هەرێمی كوردستان وەك قەوارەیەكی سیاسی نێمچە سەربەخۆ لە ١٩٩٢ەوە پەیدا بووە، سیاسەتمەداری كوردستانی بێوچان لە هەوڵ‌وكۆششدا بووە بە ئێستایشەەوە بۆ خۆشەكردنی زەمینەیەكی دیپلۆماسی لەگەڵ ووڵاتانی دەرودراوسێی كوردستان بەمەبەستی پاراستن‌و داكۆكیكردن لەبەرژەوەندییە نەتەوەیی‌و كولتوری‌و ئابووریەكانی كوردو گەلی كوردستانی باشوور. وەلێ جێی داخوكەسەرە كە ئەم هەوڵ‌وكۆششانە لە بازنەیەكی تەسكی حزبی بەولاوە گەشەیەكی بەرچاویان بەخۆوە نەبینیوە كە ببنە مایەی سەپاندنی كەسایەتیەكی چالاك‌و تایبەتمەندی كوردی لە كایە—نەك هەرێمی، بەڵكو—نێودەوڵەتیەكانیشدا. لێرەدا، لەوانەیە ئەو پرسە زەق بكرێتەوە كە گوایە سیاسەت‌و "ڕێسای دەرەكی-Foreign Policy-"‌ و دیپلۆماسیەتی حكومەتی هەرێمی كوردستان نابێ‌و ناكرێ پابەندی هەلومەرجە دیپلۆماسی‌و ڕێسا دەرەكیەكانی حكەمەتی فیدراڵی ئێراق نەبێ، چونكە قەوارە سیاسیەكەی حكومەتی هەرێم شەرعیەتی لە دەستوورە فیدرالیەكەی ئێراقەوە بەدەستهێناوە. واتا، تەنها ئێراقە، وەك ووڵاتێكی سەربەخۆ، بۆی هەیە كاروباری دیپلۆماسی ووڵاتەكە بەڕیوە ببات‌و هەموو ئەكتەرە ناوخۆكانیتر دەبێ پابەندی ڕێنماییەكانی ناوەند بن.

ئەم بابەتە هەوڵی پووچەڵكردنەوەی ئەو پرسەی سەرەوە دەدات بە تیشك‌خستنەسەر ئەو گۆڕانكاریە سیاسیە نێودەوڵەتیانەی كە پاش شەڕی سارد هاتوونەتە كایەوەو بوونەتە بەشێكی حاشانەكراوی نەریتی سیاسی تازەی جیهانگیری. هەروەها، ئەگەر حكومەتی  هەرێمی كوردستان بتوانێت ڕێسا دەرەكیە دووهەواكانی لە قەوارەی حزبی بەرتەسكەوە بگوێزرێتەوە بۆ چوارچێوەیەكی یەكگرتووی دامەزراوەی پیشەیی‌و كاربەدەستانیشی پابەندی تەواوی مەرج‌و پرنسیپە دیپلۆماسیەكان ببن‌و نەفەسی حزبایەتی باڵكێش نەكەنە سەر ڕێساكانی حكومەت، ئەوا نەتەنها لۆژیكی سەروەری نیشتیمانی ناوەند دەخەنە بەر پرسیارەوە، بەڵكو ڕۆڵێكی سەرەكی‌و بەرچاویش دەبینن لە دەوڵەمەندكردن‌و سەقامگیركردنی نەریتی تازە خەمڵاوی پارادیپلۆماسیدا كە ئەلتەرناتیڤێكی زانستیانەیە بۆ گەیشتن بە سەربەخۆیی و سەروەری نیشتیمانی گەلانی بێدەوڵەت.

 

كورتە مێژوویەكی دیپلۆماسیەتی كوردستانی باشوور پێش ڕێككەوتننامەی واشنتۆن

هەر لە ڕۆژانی شۆڕشە مەزنەكەی شێخ عوبەیدوللای نەهرییەوە تا ئەم ڕۆژگارانەمان، سیاسەتمەداری كورد بەردەوام هەوڵیداوە بۆ بەستن‌و پتەوكردن‌و پەرەپێدانی ڕێسا دەرەكیەكانی كوردستان. بەڵام لەبەر كەم ئەزموونی كارەكتەرە دیپلۆماتەكان‌و ململانێی دەسەڵاتە ئاینی‌و خێڵەكیەكان لەلایەك‌و پەرتەوازی ئایدیۆلۆژیانەی توێژی ئەنتەلیجنسیای كوردستان لەلایەكیترەوە، كورد لە گەمە سەختەكانی سیاسەتی نێودەوڵەتیدا بەردەوام دۆڕاو بووەو بەدەگمەن بەمایەی خۆی گەڕاوەتەوە ماڵێ.

لەگەڵ هەڵوەشانەوەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا، دەسەڵاتی ئاینی-خێڵەكی كورد لەو ئاستەدا نەبوو كە متمانەی نێودەوڵەتی بەدەست بهێنێت‌و پاشان بەشداربێت لە گەمەی دابەشكردنی میراتی دەوڵەتی عوسمانی بەسەر ووڵاتە تازە دروستبووەكانی ڕۆژهەڵاتی ناویندا. هۆكاری سەرەكی بێبەش بوونی كورد لە مافی دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆو خاوەن سەروەری نیشتیمانی خۆی دەگەڕێتەوە بۆ بێبەرنامەیی كورد لە داڕشتنی سیاسەتێكی ناوخۆی گونجاو لەگەڵ بەرژەوەندی تایبەتی هێزە كۆلۆنیالەكانی ئەوروپای سەرەتای سەدەی بیستەم. ئەم بێبەرنامەیی‌و پەرتەواز بوونە ناوخۆییە مۆركێكی كوشندەی بەسەر چالاكیە سیاسیە پچڕپچڕاوە دەرەكیەكانی كورددا سەپاندبوو. هەردوو دەستەی شەریف پاشای خەندان و بەدرخانیەكان بە جودایی‌و بێجەمسەری كاریان بۆ دەمەزراندنی ووڵاتێك دەكرد كە سادەترین بەڵگەكانی بریتیبوو لە نەخشەیەكی پان‌و بەرینی پێوەنراوو دژوار لەگەڵ بەرژەوەندییە نێودەوڵەتیەكاندا كە لێرەدا نامەوێت داچۆڕمە نێو ووردەكاریەكانیەوەو ئەو باسە دەهێڵمەوە بۆ دەرفەتێكیتر.

قووڵایی فیكری‌و سیاسی دەسەڵاتی ئاینی-خێڵەكی ئەوێ ڕۆژێی كورد لە ئاستێكی نیشتیمانی ئەوتۆدا نەبوو كە بتوانێت ووڵامێكی ساكاریشی هەبێت بۆ پرسە ئابووری‌و ئاسایشەكانی گەلی كوردستان. بڕیاردەرانی كورد لە هەوڵ‌و تەقەلای ئەوەدابوون كە چۆن بتوانن پێگەی كۆمەڵایەتی خۆیان بچەسپێنن‌و بە چ شێوەیەك نەیارەكانیان لە بازنەی كارتێكەری خۆیان دووربخەنەوە. ئەم جۆرە ئەقلییەتە پاشكەوتووە دژواربووە لەگەڵ نەریتی باڵادەستی پەیوەندییە دەرەكیەكانی پاش زنجیرە ڕێككەوتنە ئاشتیەكەی وێستفیلیا-ی ساڵی ١٦٤٨.

پێش دامەزراندنی كۆماری كوردستان لە ساڵی ١٩٤٦دا، كورد یەكەم هەنگاوی دیپلۆماتیكی خۆی بەسەرۆكایەتی قازی مەحەمەدی نەمر بەرەو باكۆ هەڵهێناو و سەركەوتنەكەشی لە دامەزراندنی كۆمارەكەدا ڕەنگی دایەوە. وەلێ بەداخەوە ئەو هەنگاوە پێگەی دەرەكی بۆ خۆشە نەكرا و كەسی بۆ دیارینەكرا نوێنەرایەتی كوردستان بكات چ لە مۆسكۆ و چ تەنانەت لە باكۆدا. هەربۆیە، لەگەڵ دەستپێكی باوبۆرانی كوژاندنەوەی ئاگری شەڕی جیهانی دووەمدا، كۆمارە كۆرپەكەمان زیندەبەچاڵ كراوو بە ئێستاشەوە ئاخو كەسەری بۆ دەكێشین.

لە ناوەندی پەنجاكانی سەدەی ڕابردووەوە، سەرانی كورد لە باشووری كوردستاندا هێدی هێدی هەنگاوی لێرەو لەوێیان وەبەرنا بۆ بەستنی پەیوەندی دەرەكی. سەرۆك جەلال تاڵەبانی یەكە چالاكوانی ئەو هەنگاوانە بوو. بەڵام بەهۆی ململانێی ئایدیۆلۆژی‌و بە ئاكام پێكدادانەكانی بڕیاردەرانی سەركردەی خێڵەكی‌و ئەنتەلجینسیای شاری، پەیوەندییە دەرەكییەكان قۆڕخكرانەوە‌و بوونە سەكۆیەك بۆ سەركوتكردن‌و شێواندنی وێنەی كورد لە كوچەو كۆڵانە ئاناركیستەكانی سیاسەتی نێودەوڵەتیدا.

دوای نەمانی شەڕی ساردو لەگەڵ دەستپێكی ڕاپەڕینە شكۆدارەكەی بەهاری ١٩٩١دا، ئێش‌و ئەشكەنجەی جەماوەری كوردستان هەست‌ونەستی مرۆڤایەتی هەژاندو بە ئاكام گەورەترین دەروازەی پەیوەندییە نێودەوڵەتیەكان بەڕووی سیاسەتمەدارانی كوردستانی باشووردا كرایەوە. لە كاتێكدا كە ئەو هەلە مەزنە دەكرا بە شێلگیرانە ببوایە پێگەیەكی پتەو بۆ داوای ئیستیحقاقی ناسنامەی شایستە بە كەسایەتیە جەوردیدە بێ‌سەروەریەكەی كوردستان، مەخابن سەركردە شەڕەنگیزەكانی خودان عەقلیەتی شاخ ئەوەیان نەك تەنها پێنەكرا، بەڵكو بازنەی جیۆپۆلەتیكی كوردستانیان لە جەماوەری ڕاپەڕیو وا تێگەیاند كە ئەڵقەبەندی ئیمام عەباسەو هەركەسە بیبەزێنێت تووشی نەهامەتی دەبێ. سەركردەكانمان، لەبری بەرپەرچدانەوەی "دیپلۆماسیەتی ملكەچی—Coarse Diplomacy" زلهێزەكانی ڕۆژئاوا، پەنایان بردە بەر "دیپلۆماسیەتی ماچ‌و ڕاموسینی--Bootlicking Diplomacy" چەرمی ڕووی دوژمن‌. لەوەش خراپتر، هەر حزبە‌و تاقمە چەكدارێك ناوچەیەكی كوردستانی بۆخۆی داگیركردو بە گشتی كەوتنە قۆشمی نۆكەرایەتیكردنی ووڵاتانی ناوچەكە‌و "شەڕی بریكاری—Proxy war" نێوان عێراق—ئێران—توركیایان لەخۆ ئاڵاندو بە شەڕی بەدناوی براكوژی‌ جارێكیتر ناوی كوردو كوردستانیان لەكەدارتر كردو خوێنی هەزاران پێشمەرگەیان بەفێڕوو ڕژاند (٢).

دیپلۆماسیەتی ماچ‌و ڕاموسین ئەوەی بۆ ناحەزانی كوردستان لەناوچەكەدا ساغكردەوە كە جارێ سەرانی كورد ئامادەنین بۆ نەخشاندنی ستراتیژیەتێكی نەتەوەیی‌تیایدا ڕاشكاوانە كار بۆ سەربەخۆیی كوردستان بكەن. ئەم خاڵە لاوازو كوشندەیە بووە هاندەرێكی سەرەكی بۆ پیادەكردنی "ڕێسای قەتیسكاری—Containment Policy" لەلایەن ووڵاتانی ناوچەكە دەرهەق بە گەلی كوردستان بەمەبەستی لەباربردنی ئەو ئیستیحقاقە سیاسی‌یە پێناسەیەی كە لە پەیدابووندا بوو. ئەگەر سەركردایەتی ئەوێ ڕۆژێی كورد دەركی بە هاو سۆزی كۆمەڵگای نێودەوڵەتی‌ ئەدیوی سنوورەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوین بكردایەو جورئەتی بەرپەرچدانەوەی دیپلۆماسیەتی ملكەچی  ڕۆژئاوای هەبوایە، كوردستانەكەمان دەبووە ووڵاتی سەربەخۆو وەك ئەرمینیاو پەنجا ووڵاتی تری داخراوو بێسنووری دەریایی سەروەری نیشتیمانیەكەی دەبووە سەنگی مەحەك بۆ ڕاگرتنی دەستێوەردانە دەرەكیەكانی توركیاو ئێران‌و سوریا. بەپێچەوانەشەوە، ئەگەر هەروا بەردەوام بین لە دەستبەرداربوونی مافی چارەنووسی سەربەخۆیی خۆمان، ئەوا سیناریۆكانی پەرتەوازەیی‌و جاشایەتی‌و براكوژی‌و خۆكوژی‌و هتد... بۆ سەدان‌و بگرە هەزاران باریتر دوبارە دەبنەوەو دەكرێینە بووكە-دێوەزمەی دەستی ئەكتەرانی زلهێزی ئێستاو ئایندەی نەدیاریش.

بەرهەرحاڵ، ڕاستە كە حكومەتی هەرێمی كوردستان لەگەڵ دروستبوونی یەكەم كابینەوە چەند نووسینگەیەكی دەرەكی دامەزراند بۆ بەڕێوەبردنی پەیوەندییەكانی دەرەوە. بەڵام ئەو نووسینگانەش گیرۆدەی پەتای فیفتی فیفتیەكەی یەكێتی نیشتیمانی كوردستان‌(ینك)و پارتی دیموكراتی كوردستان (پدك) ببوونەوەو لە بەرژەوەندیە تەسكە حزبیەكان بەولاوە كارێكی ئەوتۆیان بۆ پتەوكردنی پێگەی هەرێمی كوردستان لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا ڕانەپەڕاندووە. بۆ نموونە، پیش ٣١ی ئابی ١٩٩٦، نووسینگەی پەیوەندییە دەرەوەییەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە واشنتۆنی پایتەختی ئەمریكادا كە دكتۆر بەرهەم سەرپەرشتیاری دەكرد، بەردەوام گازندەو بێزاری دەردەبڕی لەمەڕ سەرپێچیە دیپلۆماسیەكانی كادرانی پدك لە ئەمریكاو كەندا. ئەم كادیرە حزبی‌و سیاسیانە بەبێ ئاگاداری نووسینگەی حكومەتی هەرێم دەچوونە كۆڕوكۆبوونەوە دیپلۆماسیە فەرمیەكانی ئەمریكاو لەوێشدا ئەوەیان ساغ دەكردەوە كە نووسینگەو بەرپرسەكەی نوێنەری ڕاستەقینەی گەلی كوردستانی باشوور نین‌و ناكرێ پابەندی ڕێنماییەكانیان بن (٣). هەر هەمان هەڵسوكەوت لەلایەن كادیرانی ینەكەوە دەرهەق بە نووسینگەی حكومەتی هەرێم لە لەندەنی پایتەختی بریتانیادا دەكرا كە كاك هوشیار زێباری سەرپەرشتی دەكرد. ئەم حزباندنە، ئەركە دیپلۆماسیەكانی بە ئاقارێكدا برد كە ببێتە هەوێنی دەمەزراندنی ئەو دوو حكومەتە ناشەرعییەی پاش ٣١ی ئاب كە هەندێ لە ئاسەوارە نابەجێكانی هەتا ئێستاش هەرماون‌و ماوەیەكی زۆریان دەوێت بۆ بنبڕكردنیان.

 

ڕێككەوتنی واشنتۆن و دیپلۆماسیەتی دوو حكومەتەكەی كوردستان

پاش مۆركردنی ڕێككەوتنامەكەی واشنتۆنی ١٩٩٨، سەرانی ینك‌و پدك گەیشتنە ئەو قەناعەتە درەنگ دەركپێكراوە كە بۆ مانەوەیان لە نوێنەرایەتیكردنی گەلی كوردستاندا، دەبێ ملكەچی ڕێسا دەرەكیەكانی ووڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بن لە ناوچەكەدا. هەر بۆیە ڕێزداران بەرهەم ساڵح‌و هوشیار زێباری كەوتنە خۆیان‌و دەستیان دایە پەیڕەوكردنی سیاسەتی هێوردكردنەوەی هەوادارانی هەردوولاو بەتایبەت لە هەندەراندا. وەك دوو دیپلۆماتی پاش ڕاپەڕین، دكتۆر بەرهەم‌و كاك هوشیار توانییان گرنگی دیپلۆماسیەتی نێودەوڵەتی پاش شەڕی ساردی جیهانی بۆ ئەندامانی سەركردەی قوتابخانە كۆنەكانی سیاسەتی كوردی شیبكەنەوەو بەردی بناغەی دیپلۆماسیەتی یەكگرتووی باشووری كوردستان دابنێن. بە ئەرك‌و ئەمەكی ئەم دوو زاتە، چەندین خول‌و وۆركشۆپ لەسەر هونەری دیپلۆماسی لە دەرەوەی كوردستاندا بۆ كادیرانی پێشكەوتووی ینك‌و پدك كرانەوەو ئەوانیش وەك ڕاهێنەر كادیرەكانیان لە ناوخۆی كوردستاندا بە بنەما سەرەتاییەكانی ئەم هونەرە ناساندووەو دەناسێنن. ئیدی هێدی هێدی گەمە دیپلۆماسیە نێودەوڵەتیەكانی تایبەت بە كوردستانی باشوور بۆ ئەندامانی باڵای هەردوو حزبەكە ڕوون بووەنەوە.

هەرچەندە بە ڕواڵەت ڕێككەوتنی واشنتۆن دانپێنانێك بوو بە دوو ئیدارەیی كوردستان، بەڵام لە نەریتە دیپلۆماسیەكانی جیهانیدا بە پرۆسەیەكی سەرەتایی ناسینی قەوارەیەكی سیاسی پەرتەواز لەقەڵەم دەدرێت. داوەتكردنی سەرۆك جەلال تاڵەبانی‌و سەرۆك مەسعود بارزانی لەلایەن ئیدارەی سەرۆك بێل كلنتنەوە بۆ واشنتۆن‌لە ئەیلولی ١٩٩٨داو بۆ مۆركردنی ڕێككەوتننامە ئاشتییەكە لە پایتەختی ئەمریكاو بەسەرپەرشتیاری خاتو مادلین ئۆلبرایت‌ی وەزیری دەرەوەی ووڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، دانپێنانێكی فەرمی‌و دیپلۆماسی بوو بەو قورساییە سیاسییەی كە كوردستان لە چوارچێوەی قەوارەیەكی فیدراڵی نیمچە سەربەخۆدا هەیەتی. ئەم دانپێنانە پێكلكاوە، سیاسەتمەداران‌و دیپلۆماتكارانی توركیای وا شپرزەو سەرلێشێواو كرد كە—دوور لە نەریتی دیپلۆماسیانەی ئەندامێتی ناتۆ—لاوازانە پەنابەرنە بەر پتەوكردنی پەیوەندییە دیپلۆماسیەكانیان لەگەڵ ڕژێمی تەریكبووی سەددام حوسێن‌و دوبارە كردنەوەی باڵوێزخانەی داخراویان لە بەغدا لە ئاستی تەواوی باڵوێزیدا. ئەوەی كە توركیاو ووڵاتانی تری ناوچەكەی پێ سەغڵەتكران، دوو تەوەری گرنگی ناو ڕێككەوتننامە ئاشتیەكە بوو؛ ڕۆڵێكی گەورەو بەرچاو درایە كۆمەڵگای نێودەوڵەتی لە هاریكاریكردنی دەسەڵاتی كوردی بۆ سەقامگیركردنی ئاشتی‌و ئاسایشی خەڵكی‌و پەرەپێدانی سیستەمی سیاسی تازەی كوردستان لەلایەك‌و، لەلاكەی تریشەوە پشتگیریكردن لە بنەمای بە فیدراڵ مانەوەی هەرێمی كوردستان لەعێراقی پاش سەددام حوسێن‌دا (٤).

ئەوەی لێرەدا گرنگە بە تێروتەسەلی باسی لێوەبكرێت، تەوەری بە فیدراڵ ناسینی هەرێمی كوردستانەو چۆنیەتی پاراستن‌و داكۆكیكردنە لەمافە یاساییە نێودەوڵەتەكانی. فیدراڵیزم وەك هزرێكی سیاسی مۆدێرنی حكومڕانی دەستووری، پشكێكی دیاری لە سەروەری نیشتیمانی ووڵاتێكی سەربەخۆی سنووردارو بەفەرمی ناسراوی بەردەكەوێت. بەواتایەكیتر، سەروەری نیشتیمانی لە ووڵاتانی فیدراڵدا دابەشكراوە بەسەر حكومەتی ناوەندو یەكانە حكومدارە دەستووریەكانی تر (٥). سیستەمی فیدراڵیش بریتیە لە ئۆرگانێكی دەستووری كە دەسەڵاتی حكومڕانی بە هاوبەشانە لەنێوان حكومەتی ناوەندو هەرێم‌/پارێزگاكاندا بەڕیوەدەچێت. ئەم شێوازی حكومڕانی سیاسیە چارەسەرێكە بۆ پێكەوە مانەوەو بەڕیوەبردنی ووڵاتانی سەربەخۆی هەمەنەتەوە بەبێ پێشێلكردنی پشكی سەروەری یەكانە حكومڕانیە فیدراڵیەكان. واتا، حكومەتی ناوەندی عێراق بۆی نیە لەمپەرو بەربەستی نایاسایی دابنێت لە ڕووی پاراستن‌و پەرەپێدانی بەرژەوەندیە نەتەوەیی‌و كولتوری‌و ئابووریەكانی هەرێمی كوردستاندا بەبێ ڕەزامەندی زۆرینەی هەرە زۆری هاووڵاتیانی هەرێم وەیاخود بەبێ بنەما دەستووریەكان.

دوای پرۆسەی ئازادی عێراق‌و لەناوچوونی ڕژێمی بەعسی لە بەهاری ٢٠٠٣دا، سیاسەتمەدارانی كورد وەك دۆست‌و حكومەتی هەرێمی كوردستانیش وەك هاوپەیمانێكی ئەمریكا، پێكەوە لە بەغدا ڕۆڵێكی كارایان بینی لە داڕشتنی ڕەشنووسی دەستووری عێراقی تازەدا. جا هەر لەگەڵ پەسەندبوونی دەستوورەكە لە ڕیفراندۆمە جەماوەریەكەی ئوكتۆبەری ٢٠٠٥دا، هەرێمی كوردستان بۆ یەكەمجار لە مێژووی مۆدیرنی كوردا، شەرعیەتی یاسایی تەواوی بۆ خۆی‌و دامودەزگا یاسایی‌و سیاسی‌و حكومیەكەی مسۆگەركردو لەڕوانگەی یاسای نێودەوڵەتیەوە بووە یەكانەیەكی خاوەن سەروەری نیشتیمانی سەربەخۆی ناوخۆی عێراق. هەروەها بەپێی ماددەكانی ١١٧و ١٢١و ١٤١ی دەستووری عێراق، حكومەتی هەرێمی كوردستان بۆی هەیە نەك تەنها نووسینگەی پەیوەندییە دەرەكیەكانی بهێڵێتەوە، بەڵكو نووسینگەی تر لەهەموو باڵوێزخانەو "ئەركە دیپلۆماتیەكانی  Diplomatic Missions" عێراقدا بكاتەوە بەمەبەستی بەدواچوون‌و پەرەپێدانی كاروبارە كولتوری‌و كۆمەڵایەتی‌و پەرەپێدانیەكان—واتا كاروباری ئابووری‌و سیاسی (٦).

پاراستن‌و گەشەپێدانی ئەم دەسكەوتە مەزنە پێویستی بە توانایەكی دیپلۆماتیكی زۆرو ژیر هەیە كە دژوار نەبن لەگەڵ ڕێساو ڕێنماییە دیپلۆماسیەكانی وەزارەتی دەرەوەی حكومەتی ناوەندی فیدراڵ. بڕگەی یەكەمی ماددەی ١١٠ی دەستووری هەمیشەیی عێراق دەسەڵاتی تەواوو تایبەتمەندی بەخشیوە بە حكومەتی ناوەندی فیدراڵ بۆ:

"فۆرمیلەكردنی ڕێسای دەرەكی‌و نوێنەرایەتی دیپلۆماسی‌؛ لە دانوستان‌و واژۆكردن‌و هەمواركردنی پەیماننامە‌و ڕێككەوتننامە نێودەوڵەتیەكاندا؛ [هەروەها] لە دانوستان‌و واژۆكردن‌و هەمواركردنی ڕێساكانی قەرزداو فۆرمیلەكردنی ڕێسای سیادی بۆ پەیوەندیە ئابووری‌و بازرگانیە دەرەكیەكان" (٧).

ئەم دەسەڵاتە تایبەتمەندە‌ی حكومەتی ناوەندی فیدراڵ بەسەر پشكی سەروەری پەیوەندییە دەرەكیەكانی هەرێمەوە زێدێكە بۆ خۆشەكردنی كێشە نێودەوڵەتیەكانی نەك تەنها هەرێم، بەڵكو ئەو ووڵاتانەش كە لەگەڵ هەرێمدا پەیماننامە‌و ڕێككەوتننامەی ئابووری‌و بازرگانی‌و سیاسی‌و كولتوری‌و هتد...دەبەستن. هۆكاری ئەم پاشاگەردانیەی حكومەتی ناوەندی فیدراڵ دەگەڕێتەوە بۆ دوو خاڵ؛ یەكەمیان بەندە بە ڕازیبوونی هەرێم بۆ دەستبەرداربوون لە پشكی سەروەری دەرەكی خۆی بۆ هەر مەبەستێك بووبێت، دووەمیشیان دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی یاسایەكی نێودەوڵەتی سەبارەت بە پاراستن‌و داكۆكیكردن لە بەرژەوەندییە سیادییە دەرەكیەكانی هەرێم‌و یەكانە هاوشێوەكانی تری جیهانی. هەروەك لەسەرەتای ئەم باسەدا ئاماژەی پێكراوە، تەنها یاسایەكی نێودەوڵەتی واژۆكراوو هەمواركراو لەمەڕ مەرج‌و پرنسیپە دیپلۆماسیەكانەوە، ئەو یاسایەیە كە ناسراوە بە "ڕێوڕەسمی ڤییەنا لەسەر پەیوەندییە دیپلۆماتیەكاندا." ئەمە بەو مانایە نیە كە حكومەتی هەرێمی كوردستان بۆی نەبێ بەشداری بكات لە فۆرمیلەكردنی ئەو ئەركە دیپلۆماسیانەی كە ڕاستەوخۆ پەیوەندییان بە بەرژەوەندییە نەتەوەییەكانی كوردو كوردستانەوە هەبێت.

ئەگەر بێت‌و بەوردی بڕوانینە هەڵسوكەوت‌و ئەركە دیپلۆماسیەكانی یەكانە سیاسیە جیهانیە هاوشێوەكانی هەرێمی كوردستان، ئەوا بۆمان دەردەكەوێت كە هەرێمی (كیوبێك) لە كەنەدا‌و هەرێمەكانی (كەتەلۆنیا)و (باسك)ی ئیسپانیاو (فلەندەرز)ی بەلجیكاو (سكۆتلەندا)ی بریتانیاو چەندین هەرێمی فیدراڵی تری ئەوروپاو ئەمریكای لاتین‌و هیندوستان، پەنایان بردۆتەبەر ئەلتەرناتیڤی پارادیپلۆماسی وەك هزرێكی تازە بۆ ڕاپەڕاندنی پەیوەندییە هەرێمیە دەرەكییەكان.

 

پیاچوونەوەو هەڵسەنگاندنی هزری پارادیپلۆماسی

یەكەم پێناسەی پارادیپلۆماسی لەلایەن توێژەرێكی ئەكادیمستی كەنەدیەوە بووە بەناوی پانایۆتس سۆلداتۆس كە نووسیویەتی‌و دەڵێ:

"هزری پارادیپلۆماسی ئاماژەیە بۆ ئەو چالاكیە یەكسەرە نێودەوڵەتیەی كە لەلایەن ئەكتەرانی لاوەكی-ووڵاتەوە—subnational actors (یەكانە فیدراڵیەكان‌و هەرێمەكان‌و كۆمەڵگا شارییەكان‌و شارەكان) ئەنجام دەدرێن بۆ پشتگیری‌و تەواوكەری‌و ڕاستكردنەوەو دوبارەكردنەوەی وەیاخود تەحەدداكردنی دیپلۆماسیەتی ووڵاتە سەربەخۆكان" (٨).

پاش سۆلداتۆس، نووسەرو بیرمەندی ئەمریكی رەگەز سلۆڤاكی بەناوی ئیڤۆ دوچەسك هاتوو بە شێوەیەكی پتەوتر پێناسەی پارادیپلۆماسیەتی كرد كە هزرێكە وەیاخود چاكتر وایە بلێین ڕەوتێكی فیكریە بۆ ئاماژەكردن بەو پەیوەندییە دەرەكیانەی كە حكومەتە نیمچە سەربەخۆكانی یەكانە سیاسیە هەرێمی‌و پاریزگاری‌و شارەوانیەكان پیادەی دەكەن لە پێناو سەروەری‌و پاراستن‌و پەرەپێدانی بەرژەوەندییە نەتەوەیی‌و نیشتیمانیەكانیان (٩). سیما بەرچاوەكانی ئەم ڕەوتە لەگەڵ دەستپێكی پرۆسەی جیهانگیریدا چالاكانە بەدەركەوتوون‌و بەتایبەت لەلایەن ئەكتەرانی لاوەكی-ووڵاتەوە كە تادێت رۆژ بە ڕۆژ ڕۆڵی بەرچاوتر دەبینن لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا. هەرێمە فیدراڵی‌و پارێزگا‌و شارە نیمچەسەربەخۆكان بەشێوەیەكی گشتی لە هەوڵ‌و تەقەلادان بۆ پەرەپێدانی ئابووری‌و بازرگانی‌و سەرمایەگوزاری‌و زانستی‌و پەروەردە‌و تەندروستی‌و هاوكاری‌و هاوپەیمانی‌و چەندین تەوەریتر كە پێش دەستپێكی پرۆسەی جیهانگیری ئەم بوارانە بەشێكی بنەڕەتی بوون لە ئەركی زۆربەی هەرەزۆری وەزارەتە دەرەكیەكانی ووڵاتانی خاوەن سەروەری دانپێنراو (١٠).

هەنگاوە سەرەتاییەكانی ڕەوتی پارادیپلۆماسی لە كۆتایی پەنجاكانی سەدەی بیستەم‌و‌لە هەرێمە جیاجیاكانی ئەمریكای لاتینەوە چەكەرەیان كرد بەمەبەستی خۆشەكردنی هەناردەو ڕاكێشانی سەرمایەگوزاری دەرەكی (١١). لە شەستەكانی هەمان سەدەداو بەهۆی شۆڕشە نەتەوەییە ‌هێمنیەكەی هەرێمی كیوبێكەوە، پارادیپلۆماسی وەرچەرخانێكی سەرەكی بەخۆیەوە بینی؛ پاراستنی بەرژەوەندی نەتەوەیی فەرەنسیستەكانی كیوبێك چەندین بەربەستی سەرەوریی ووڵاتی كەنەدای خستە بەرپرسیارو كەلێنی پانی لە پەیوەندییە دەرەكیەكانی ئەو ووڵاتەدا بەكراوەیی هێشتەوە (١٢)، بەتایبەت كاتێك كە چەندین "ئەركی بازرگانی—Trade Missions"و نووسینگەی دیپلۆماتیكیان لە ووڵاتانی بیانیدا كردەوەو بەشداربوون لە ئەنجامدانی دانوستان‌و واژۆكردن‌و هەمواركردنی ‌پەیماننامەو ڕێككەوتننامەی دوولایەنەو هەمەلایەنەی ناوچەیی‌و نێودەوڵەتی لەگەڵ یەكانە هەرێمییە نیمچە سەربەخۆو ووڵاتانی خودان سەروەری دانپێنراودا. ئەڵبەتە ئەم دیاردە بەشداریەی كیوبێك لە داڕشتنی ڕێسا دەرەكییە سەروەریەكانی كەنەدا بە ئاكامی ئەو گۆڕانە ناوخۆیی‌و دەرەكیانەوە تەشەنەیكرد كە زەمینەخۆشكەربوون بۆ دەسپێكی پرۆسەی جیهانگیری. گۆڕانكاریە ناوخۆییەكان بریتیبوون لە مكۆككردنی مافە نەتەوەیی‌و كولتوری‌و كۆمەڵایەتیەكانی خەڵكی كیوبێك لە ڕێگای پەرەپێدانی دامودەزگا حكومیەكانی هەرێم‌و خۆماڵیكردنی وەیاخود ناسەنترالیزەكردنی دامودەزگا فیدراڵیەكانی كەنەدا كە لە هەرێمی كیوبێكدا بوونیان هەبوو. گۆڕانكاریە نێودەوڵەتیەكانیش لە ئاكامی بووژانەوەی ئابووری جیهانی‌و بونیاتنانی چەندین "دامودەزگای كۆدەوڵەتی— Supranational institutions"دا هاتنەدی كە بوونە تەواوكەری گۆڕانكاریە ناوخۆییەكانی كیوبێك‌و بە ئەنجام كەنەدایان ناچاركرد دەست لە پشكی سەروەریە دەرەكیەكانی كیوبێك‌و هەندێ لە پارێزگاكانیتر هەڵگرێت‌و لە ڕۆڵی سەرپەرشتێكی پرۆتۆكۆلی بەولاوە كاری بە ووردەكاریەكانی ڕێوڕەسمی ئەركە دیپلۆماسیەكانەوە نەبێت (١٣).

لەگەڵ پەرەسەندنی ڕەوتی پارادیپلۆماسی‌و بەتایبەت دوای نەمانی شەری سارد، تەوەری یاسای گشتی نێودەوڵەتی ڕووبەڕووی چەند پرسیارێكی باڵكێش‌ بووەتەوە لەمەڕ سەنگ‌و قورسایی‌و مانونەمانی ئایندەی سیستەمی دەوڵەتی سەروەردار كە لایەنی كەم بەدرێژایی سەدەی ڕابردوو بە ئێستاشەوە پەیڕەوكراوە. بەپێی سێ پرنسیبە سەرەكیەكانی یاسای گشتی نێودەوڵەتی؛ پەیماننامە نێودەوڵەتیەكان‌و نەریتە نێودەوڵەتیەكان‌و بنەما گشتیەكانی یاسای شارستانی، تەنها دەوڵەتی سەروەردارە وەك ئەكتەرێكی سەرەكی مافی واژۆكردن‌و هەمواركردنی بەڵگە یاساییەكانی هەبێ‌و بەرپرسیاربێ لەنێواخنەكانیان (١٤).

شارەزایانی یاسای نێودەولەتی چاكدەزانن كە یاسای نەریتە نێودەوڵەتیەكان لەدوای شەڕی جیهانی دووەمەوە بایەخی پێدراوە، بەتایبەت پاش دامەزراندنی كۆمسیۆنی یاسای جیهانی لە ساڵی ١٩٤٨دا. لە ڕوانگەی كۆمسیۆنی یاسای جیهانیەوە، نەریتە نێودەوڵەتیەكان بریتین لەو هەڵسوكەوتە یاساییانەی كە لەلایەن سیستەمە یاساییە سەرەكیەكانی جیهانەوە ناسراون‌و پابەندی بنەما گشتیەكانی مافی مرۆڤن لە ئازادی بیروباوەڕو چۆنیەتی پێكەوە ژیان‌و پاراستنی ئاشتی‌و ئاسایشی كۆمەڵگای نێودەوڵەتی (١٥). ئا لەم پێگەیەوە خوازیارانی ڕەوتی پارادیپلۆماسی بانگەشە بۆ هزرو ڕەوتەكەیان دەكەن‌ وەك چارەسەرێك بۆ زۆرینەی كێشە نەتەوەییەكانی جیهان. بۆ نموونە، نۆوی كۆرنەگۆ دەڵێت كە:

"پارادیپلۆماسی دەتوانێت بەم سێ شێوەیە كاربكاتە سەر ئاسایشی نێودەوڵەتی: یەكەم وەك ئامرازێك بۆ بەرتەسككردنەوەی چێواری جیهانیی كێشەی ئەتنیكی؛ دووەم وەك شێوازێك بۆ گەشاندنی دڵنیایی‌و ئاسایشی هەرێمی‌؛ سێیەمیش وەك شێوازێكی كاریگەر بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ هەڕەشە جیهانیەكانی سەر ئەمن‌و ئاسایش" (١٦).

بەپێچەوانەی خوازیاران، نەیارانی پارادیپلۆماسی ئاماژە بۆ ژیانەوەو پەرەسەندنی چالاكیە نێودەوڵەتیەكانی نەتەوەگەرە جوداخوازەكان دەكەن. بەپێی بۆچوونی ستەفین پەكوین،

"[پارادیپلۆماسی] بێمەترسی نیە، چونكە لەگەڵ خۆیدا كێشە‌و پاشاگەردانی دەهێنێتە كایەوە. لە ئاستی ناوخۆییدا ململانێیەك بەرپادەكات لەنێوان [حكومەتی] ناوەند كە هەوڵی پاراستنی مافە سەروەریەكانی خۆی دەدات بە بەگژاچوونی هێزە ناناوەندەكان‌و بزووتنەوە نەتەوەییە نیمچە ووڵات)یەكان(—substate  كە خەریكی دروستكردنی شوناسنامەیەكی نێودەوڵەتین بۆ خۆیان دوور لە كۆنترۆڵی ووڵاتە ناوچەدارەكان—territorial states" (١٧).

ئەوەی لێرەدا پێویستە بە ڕاشكاوی ڕوونبكرێتەوە، بەهەڵەچوونی پەكوین‌ە لە تێگەیشتنی پارادیپلۆماسی. چونكە ئەوەی كە باسی لێوەكردووە زیاتر لە پرۆتۆدیپلۆماسیەتەوە نزیكە كە ئیڤۆ دوچەسك بەم شێوەیەی خوارەوە پێناسەی كردووە:

"پرۆتۆدیپلۆماسی ئاماژەیە بۆ ئەو هەوڵ‌و چالاكیە دەرەكیانە كە حكومەتی ناناوەند كەم-تا-زۆر پەیامێكی جیاخوازی دەئاخزێنێتە نێو ئەو پەیوەندیە ئابووری‌و كۆمەڵایەتی‌و كولتوریانەی كە بەستوونی لەگەڵ ووڵاتانی بیانیدا"(١٨).

ئەڵبەتە، جیا لە پەكوین، بیرمەندو ئەكادیمسیۆنی تریش هەن وەك برایەن هۆكن‌و جەیمس دەر دەریەن ڕەخنە لە هزری پارادیپلۆماسی بگرن‌و بە ناونیشانی جیاواز بەرەو ئاقاریتری بەرن. بەلای هۆكن‌ەوە "خەتی دیپلۆماسیەتی هەمەتوێژی—multilayered diplomacy approach"  گونجاوترە بۆ ئاماژەكردن بە چالاكی‌و ئەركە دیپلۆماسیە دەرەكیەكانی ئەكتەرانی یەكانە حكومدارە ناناوەندەكان (١٩). كەچی دەر دەریەن لە ڕوانگەیەكی "نیۆكلاسیزمەوە" ئەوەمان پێدەڵێ كە مادامێك دەوڵەتی سەروەردار تەنها ئەكتەرێكە مافی دیپلۆماسیەتی هەبێ، پارادیپلۆماسی چ لەلایەن ئەكتەری ناوەند یا غەیرە ناوەندەوە پەیڕەو بكرێ، ئەوا لە شێوازێكی ناحكومیانەی دیپلۆماسیەت بەولاوە مانایەكیتر نابەخشێت (٢٠).

 

 

درێژەی بابەتەكە

 
رۆشنگەری
وتار‌و بۆچوون

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت

سەعید کاکەیی

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین

مەریوان عەلی

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون

هەردی عەلی

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا...

ئاسۆ ئه‌مین

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی

سه‌وسه‌ن هیرانی

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە

سەعید کاکەیی

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز

مه‌ریوان عه‌لی

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌

سه‌لام مارف

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت

سه‌لام مارف

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری

بێستون محمو‌د

 
رؤشنطةرى

C 2010 All right reserved, roshngari.com