head

 

 

 

ڕێگری قەیرانی شوناس لە گەشەكردنی وڵات

 

 

 

ئەمین سورخابی

 

زۆرجار لە دەقە جۆراوجۆرەكان یان ڕاگەیەندراوە گشتییەكان چەمكی "قەیران" دەبینین و دەبیستین، بەڵام قەیران ڕەهەندگەلی جیاواز دەگرێتە خۆی، یەكەمین و سەرەكیترین قەیران لەهەر وڵاتێك "قەیرانی شوناسە" كە ئەگەر هەر وڵاتێك لێی دەرباز نەبێ سەراوژووری دەكات و دەتوانێ ببێت بە بەربەستێكی سەرەكی لە رێگەی پێشكەوتن و پەرەسەندنی ئەو وڵاتە.

قەیران (crises )ڕێچكەی یونانی هەیە و بە واتای داوەری كردن، كاتی هەستكردن ودەمەتەقێ هاتوە. قەیران بە واتای گۆڕان و نەخۆشینە ، قەیران حاڵەتێكە  هاوسەنگی تێك بچێ. هەندێك لە قەیرانەكان پڕۆسەیین هەندێكیشیان بەردەوامن و بڕێكیشیان چاوەڕواننەكراون.  بە گشتی چەمكی قەیران دەربڕی بارودۆخێكی مەترسیدار، ناسەقامگیرو نائارامە، لە هەلومەرجی قەیراناویدا توخم و كۆڵەكە پێكهێنەرەكانی سیستەم تووشی لێكترازان دەبێ و چاوەڕوانییەكان نایەنەدی. لە زانستە سیاسییەكاندا چەمكی قەیران  وەكو پەرێشانی، ترس، كارەسات، توندوتیژی هێزەكی یان كردەكی، یان وەكو خاڵێكی وەرچەرخان لە بڕیارداندا، مانا كراوەتەوە.

لەمڕۆدا هێزو توانایی هەر وڵاتێ بە پێی پێنج تەوەر هەڵدەسەنگێنن :

 شوناس، ڕەوایی، بەشداری، دابەشكردن(ئابوری)و كاریگەری(بیروكراسی).  تەوەری شوناس گرێدراوە بە سازدانی نەتەوەوە، هەر نەتەوەیەك بیەوێ جێگەی خۆی لە سیستەمی نێودەوڵەتی و جیهانی ئەمڕۆدا بكاتەوە ئەبێ لە ژێرسێبەری دەوڵەتێكدا خۆی بناسێنێت . باسكردنی شوناس لە سیاسەتدا دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی چۆن نەتەوەیەك سازبدەی‌و لەسەر بنەمای ئەو نەتەوە دەوڵەتێك پێكبهێنی، سازدانی نەتەوە یەكەمین‌و سەرەكیترین ئەركی ئەو حكومەتەیە كە دیەوێ گەشە بكات، سەرەتاییترین هەنگاو بۆ گەشەسەندن ئەوەیە نەتەوەیەك پێكبهێنی لە كۆمەڵێ توخمی پتەوكەر تاوەكو قەیرانی شوناس دەربازكەی دواتریش بكەویتە دەربازكردنی قەیرانەكانی"بەشداری" و "ڕەوایی" ، هەرلەم پێناوەشدا بۆ یەكەمجار "تیوری قەیرانەكان" لە لایەن "بایەندێر" و " ئاڵمۆندەوە" خرایەڕوو. بە پێی ئەم تیورییە هەر وڵاتێ بتوانێ پێنج قەیران چارەسەربكات دەتوانێ بانگەشەی ئەوە بكات كە گەشەی كردوە.

 

قەیرانی شوناس:

 ئەم قەیرانە هەروەكو پێشتر ئاماژەم پێدا لە كاتی لێكترازاندا پێكدێت ئەو كاتەی مرۆڤ نازانێ كە كێیە و خۆی لەگەڵ چ گروپێكدا بناسێتەوە یان بەردەوام لە هاتووچودا بێ لە نێوان چەند شوناسی كۆمەڵایەتی ناتەبا و دژبەیەك. لە پڕۆسەی گەشەكردنی سیاسی هەر وڵاتێكدا قەیرانی شوناس كاتێ خۆی دەنوێنێ، كۆمەڵگا و عەقڵییەتی كۆمەڵگا سەبارەت بە ئەو شتانەی كە تائێستاكە بە بێ لێپرسینەوە قبوڵیان كردوە تووشی گومان بن و پیانوابێ لە هەلومەرجی نوێدا گونجاو نییە هەر بۆیەش سیستەمی سیاسی لەم كاتانەدا دەبێ بە پێی ڕادەیی خێرایی ئاڵوگۆڕەكان پێناسەیەكی نوێ لە خۆی بخاتە بەر چاوی كۆمەڵگاكەی. هەروەها دەبێ كۆمەڵگاش پێناسەیەكی نوێ لە كێیەتی خۆی بدات، شێوازی جۆراوجۆر هەیە لە پێناسەكردن و شیكردنەوەی قەیرانی شوناس، زۆرجار قەیرانی شوناس لەگەڵ سۆزو هەستی نەتەوایەتی گرێدەدرێتەوە، ئەم هەستە بە تایبەتی لە كۆمەڵگا پیشكەوتوەكاندا زەقترە لە هاوسۆزی بەرانبەر چین، پیشە یا ناوچەیەكی تایبەت .

 

قەیرانی ڕەوایی:

 ئەم قەیرانە دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە دەوڵەت یان حكومەت لەسەر چ بنەمایەك حوكم دەكات؟ ڕەواییەكەی دەگەڕێتەوە بۆ ورەیەكی مێتافیزیكاڵ یان خەڵك؟ ساغنەبونەوەی حكومەت لە نیوان ئەم دووانەدا یان هاوتەریب نەبوونی ڕەوایی لەگەڵ دۆخی سەردەم ئاماژەیە بە بوونی قەیرانی ڕەوایی. هۆكاری سەرەكی قەیران دەگەڕێتەوە بۆ ئەم ڕاستییە كە بە پێی گەشەی ئاسایی كۆمەڵگا چاوەڕوانی خەڵك لە دەسەڵات دەچێتە سەرێ‌و شێوازی نەریتی لە ڕەوایی بەخشین دەكەوێتە بەر پرسیاری خەڵكەوە، ساكارترین جۆری مێژوویی قەیرانی ڕەوایی ئەوەیە كە دەسەڵاتداران نەتوانن بۆ پەرەپێدان بە دەسەڵاتی خۆیان هۆكاری پەسەندكراو یان پاكانەی گونجاو بۆ خەڵك بهێننەوە، هەندێ جار قەیرانی ڕەوایی بۆ درز كەوتن لە نێوان دەسەڵاتداران دەگەڕێتەوە، لەم جۆرەدا خەڵك باوەڕیان بە خۆهەڵواسینی دەسەڵاتداران بە سەركەوتنەكانی سەركردە پێشووەكان نامێنێ یان بەڵێنی دەسەڵاتداران بۆ داهاتویەكی باشتر بەهەند وەرناگرن، یەكێكی تر لە هۆكارە گرنگەكانی قەیرانی ڕەوایی دەگەڕێتەوە بۆ هە‌رسهێنانی "بەكۆمەڵگایكردنی سیاسی" دەسەڵات، بەم مانایە كە دەسەڵات لە پڕۆسەی پەروەردەكردنی بنەماكانی دەسەڵات و ئۆتۆریتەی خۆیدا سەركەوتوو نەبێ،  واتە ڕوانگەی خەڵك بەرانبەر دەسەڵات ئۆتۆریتەو سیاسەت بگۆڕدرێت بەڵام حكومەت لەسەر دۆخی كۆن بەردەوام بێ.

 

 قەیرانی بەشداریكردن:

 بەو مانایە كە تا چ ڕادەیەك خەڵك ئازادانە بەشدار بن لە هەڵبژاردنی دەسەڵاتداران ، ئەگەر هەموو كەسێك بۆی نەبێ بەشداری چارەنووسی سیاسی خۆی بێ  یان وەكو ئەوروپای ساڵەكانی پێش جەنگی جیهانی،  ژنان یان كەسانی تر نەتوانن دەنگ بدەن بۆ هەڵبژاردن، دەرخەری جۆرێك لە قەیرانی بەشداریكردنە. لەم ساڵانەی دوایدا مانای بەشداری سیاسی گۆڕاوە و زۆرتر دەرخەری ئەم مانایە كە خەڵك تا چ ڕادەیەك پشتگیری لە ئێلیتەكانیان دەكەن و داخوازییەكانیان ئاراستەی ئەوان دەكەن، ڕژێمە ئۆتۆریتەخوازەكان بۆ قەرەبوكردنەوەی قەیرانی بەشداری هانا دەبەنە بەر ڕێفراندۆم، ڕاپرسی و ڕاكێشانی خەڵك بۆ خۆپیشاندانی جەماوەری بۆ پشتیوانی كردنی خۆیان، بەڵام نابێ لە بیرمان بچێ كە بەشداری تەنیا پڕۆسەیەكی زەینی نییە بەڵكو كرداریشە ، بۆیە حكومەتە ئۆتۆریتەخوازەكان ناتوانن بەردەوام خەڵك بهێننە سەر شەقام بۆ پشتیوانی لە خۆیان  كەوابوو بەردەوام لە مەترسی ڕوخاندان.

 

 قەیرانی دابەشكردن:

ئەم قەیرانە زۆرتر ئاماژەیە بە چۆنیەتی دابەشكردنی سامانی ئابوری وڵات واتە ئەگەر سامانی ئابوری بە شێوازێكی یەكسان دابەش نەكرێت بە مانای هەبوونی قەیرانی دابەشكردنە. بە تێڕوانینێكی گشتی ئەتوانین بڵێین هەموو كێشەكانی هەر حكومەتێك بۆ قەیرانی دابەشكردن دەگەڕێتەوە. لەم قەیرانەدا هەموو تاكێك وەكو یەك لە سەرچاوە مادی و نامادییەكان كەڵك وەرناگرن ،زۆرجار خۆڵقێنەری ئەم حاڵەتە ئایدیالۆژیایی دەسەڵاتە. یان حكومەت بایەخ نادات بەو ناوچانەی كە لە سنووری وڵاتدا ئەژین هەر بۆیە بە ئاسانی ناتوانێ فەرمانەكانی لەوێ جێبەجێ بكات یان ئەگەر بیشیكات بە زۆرەملێ و تۆقاندنە. حكومەت هەوڵ دەدات زۆرترین بایەخ بدات بە ناوچە ناوەندییەكانی خۆی‌و  زۆرترین پارە لەوێ سەرف دەكات.

 

قەیرانی كاریگەری:

 ئەم قەیرانە ئاماژەیە بە ڕادەی كاریگەری دەزگای بروكراسی ، بەم مانایە كە دەزگای بروكراسی دەوڵەت ئەگەر نەتوانێ پەسەندكراوەكانی لە هەموو شوێنەكانی وڵاتدا جیبەجێ بكات ئەوە ئەو وڵاتە تووشی قەیرانی كاریگەرییە. ئەم قەیرانە وەكو قەیرانی دابەشكردن پەیوەندی زۆری هەیە بە گۆڕانی كرداری حكومەت و سیستەمی سیاسیەوە. بە پێی ئەم قەیرانە حكومەت لە سازدانی دامەزراوە كاندا و جێگیركردنیاندا كەم توانایە و ناتوانێ بە هەموو بەشەكانی وڵاتدا بگات. چەمكی كاریگەری،  دوو واتا لە خۆ دەگرێ یەكیان ڕادەی ملكەچكردنی خەڵكە بە بڕیارەكانی دەسەڵاتداران بەبێ ئەوەی بزانین بیروباوەڕی خەڵك چ ناوەڕۆكێكی هەیە ، دووهەمیان ئامادەبوونی دڵخوازی خەڵكە بۆ جێبەجێ كردنی بڕیاری دەسەڵاتداران. بە گشتی قەیرانی كاریگەری دەتوانێ چەند هۆكاری هەبێ ، یەكیان ئەو ناوچانەن كە جۆرێ ئۆتۆنۆمی یان سەربەخۆییان بەرانبەر بە حكومەتی ناوەندی هەیە، دووهەمیان ئەو ناكۆكییە دەڤەریانە كە بۆی هەیە لە هەر وڵاتێكدا هەبێ،  بۆ نموونە دوو شار یان پارێزگا ململانێ یان دژایەتیان هەبێ جا ئەگەر حكومەت نەتوانێ چارەسەری بكات قەیرانی كاریگەری قوڵتر دەبێتەوە، سێهەمیان سەربەخۆیی‌و ملهوڕی گروپ یان كۆمەڵێك دەتوانێ قەیرانی گاریگەری چڕتر بكاتەوە،  هەندێ جاریش كێشەی جوتیاران و كۆك نەبونیان لەگەڵ بڕیارە تازەكان دەتوانێ ڕێگر بێت لە چارەسەری قەیرانی كاریگەری. خاڵێكی گرنگ و جێگەی ئاماژە ،گرێدراوی كاریگەرییە بە تەكنۆلۆژیاوە ، بەم واتایە كە ئەگەر حكومەت تا ڕادەی دەستپێڕاگەیشتووی بە تەكنۆلۆژیایی سەردەم  زۆرتر بێ ئاسانتر دەتوانێ لەهەموو ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی خۆیدا گاریگەری هەبێ. خاڵێكی تریش كە پەیوەندی هەیە بە قەیرانی كاریگەرییەوە ، ڕادەی بڕستی حكومەتە لە جێگیركردنی دامەزراوە جۆراوجۆرەكاندا چونكە بە دامەزراوەیكردنی حكومەت بە ئاسانی دەتوانی دەسەڵاتی خۆی بەڕێوە بات .

وڵاتە ڕۆژئاوایی و پێشكەوتوەكان لانیكەم قەیرانی شوناس و ڕەواییان چارەسەر كردوە هەربەم بۆنەشەوە زۆربەی تیوریزانان پێیانوایە چارەسەركردنی ئەم دوو قەیرانە ڕێگەخۆشكەرە بۆ چارەسەركردنی قەیرانەكانی تر. بەڕای "لوسیەن پای" بۆ گەشەكردنی هەر وڵاتێ چارەسەركردنی ئەم قەیرانانە پێویستە بەڵام "پای" باوەڕی بە بەرایی دانان لە نێوان ئەم پێنج قەیرانە بۆ چارەسەركردن نییە چونكە پێیوایە بە پێی هەلومەرجی هەر كۆمەڵگایەك قەیرانەكان جیاوازن بۆ نمونە لەوانەیە لە وڵاتێكدا قەیرانی ڕەوایی زۆر زەق بێ و لە وڵاتێكی تردا قەیرانی بەشداری.

هەندێ لە تیوریزانانیش پێیانوایە دوابەدوای ڕەوتی خێرای گرێدراوییە  میدیایی و ئابوریی وسیاسیەكان ئەمڕۆكە هەموو قەیرانەكان كەڵەكە بوون و كەوتوون بەسەر یەكدا كە لە ئەنجامدا تاوەكو بتەوێ قەیرانێك چارەسەر بكەیت قەیرانێكی تر سەرهەڵدەدات ، هەندێ جاریش بەرژەوەندی وڵاتێك لەوەدایە قەیران بۆ وڵاتێكی تر ساز بكات یان دەسەڵاتدارانی وڵاتێك بەرژەوەندییان لەوەدایە كە بۆ نموونە قەیرانی بەشدارییان چارەسەر نەكەن. چوار شێواز یان جۆری قەیرانی شوناس دەتوانیین بە دیبكەین، یەكەمیان بۆ ئەو هەست‌و سۆزە دەگەڕێتەوە كە تاك بەرانبەر بە چوارچێوەی جوگرافیایی یان هەستی ناسیونالیستی هەیەتی. دیاردەی شوناسی نەتەوەیی لە حاڵەتە سەرەتاییەكەیدا بریتییە لە ڕێزدانان بۆ سنورە جۆگرافییەكانی وڵات ، قەیران كاتێ ساز دەبێ  كە تاكەكانی نێو ئەو كۆمەڵگایە نەتوانن خۆیان لەگەڵ پرەنسیپەكانی حكومەت كۆك كەن‌و شوناسی خۆیان لەگەڵ ئەو شوناسەی كە حكومەت بۆی دیاری كردون بە جیاواز دەزانن. دووهەمیان كاتێكە درزی بونیادە كۆمەڵایەتییەكان وەكو دابەشكارییە چینایەتییەكان بە جۆرێك پەرە بسێنن كە ڕێگربن لەسەر یەكیەتی نەتەوەیی.لەم حاڵەتەدا درزە چینایەتییەكان دەگەن بە ئاستێك كە كۆمەڵگا تووشی دابڕانێكی بەرین دەكات و شوناسی چینایەتی جێگەی شوناسی نەتەوەیی دەگرێتەوە. سێهەمینیان گرێدراوە بە كێشەی ئەتنیكی‌و پێبەند نەبوون بە بنەمایەكی نەتەوەیی.چوارەم ئاكامەكانی دەروونی خێرای ئاڵوگۆڕە كۆمەڵایەتییەكان، ئەم جۆرە زۆرتر بۆ دژایەتی نێوان جیهانی كۆن‌و مۆدێرن دەگەڕێتەوە.

لانی كەم وڵاتانی ڕۆژئاوایی یان ئەو وڵاتە رۆژهەڵاتیانەی كە گەشەیان كردوە یەكەم هەنگاوی سەركەوتنیان لە چارەسەركردنی قەیرانی شوناسدا بووە. شوناس یەكەم هەنگاوە بۆ داڕشتنی پەیكەری هەر وڵاتێك بیەوێ گەشە بكات. بێگومان لە هەلومەرجی ئێستادا كە هەموو قەیرانەكان كەڵەكە بوون دەكرێ بایەخێكی زۆرتر بدرێ بە چارەسەری قەیرانی شوناس .قەیرانی شوناس، دربڕی هەستی ئاڵۆزی و لێكدابڕاوی تاك یان كۆمەڵگایە،  لە ساز بوونی ئەم هەستەدا هۆكاری دەرهەست و بەرهەست، فیكری و بەهاكان ڕۆڵ دەگێڕن. بە دەربڕینێكی تر كۆمەڵە تۆخمە پێكهێنەرەكانی كەسایەتی هەر تاكێك بە شوناس ناوزەد دەكەن تاوەكو "تاك" هەڵوێستی خۆی لە بەرانبەر جیهان و ئەوانیدیدا دیاری بكات. تاكی خاوەن شوناس ڕوانینێكی تایبەت و ڕوونی لەسەر خۆی و جیهانی دەوروبەری هەیە،  خاوەن سیستەمێكی بەهاخوازییە  كە "چاكە" و"خراپە"، "ئەبێ" و "نابێ"‌كان هەركامیان لە جێگەی خۆیاندان، وەها كەسێكی خاوەن شوناس لەبەرانبەر كێشە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكاندا تووشی سەر لێشواوی نابێ. كەوابوو تاك یان كۆمەڵگای بێشوناس پێوەرێكی دەرونییان نییە بۆ هەڵوێست وەرگرتن ، لە باری دەرونیشەوە تووشی بۆشاییەك دەبن. بە گشتی یەكێك لە تایبەتمەندییە سەرەكییەكانی تاكی خاوەن كەسایەتی هەست كردن بە شوناسە، هەستێكە ورە بەخشی بەردەوام بوونە لە ژیاندا، هەستی یەكگرتووی تاك لە بەرانبەر ڕووداوە دەرەكییەكان لە باری دەرونییەوە بە مانای پتەو بوونی كەسایەتییە، چونكە شوناس ئەو كاتە زەق دەبێتەوە كە تاك لە بەرانبەر "ئەویدی" دا دەوەستێ، ئەویدی دەكرێ كۆمەڵگایەكی تر یان بیروباوەڕێكی تر بێت، لەبەر ئەوەیە كە تاوەكو ژیان یەكڕەنگ بێ و یەك ڕەوتی تایبەت بەسەر ژیاندا زاڵ بێ تاك یان كۆمەڵگا هەست بە شوناسێكی ئەوتۆ ناكات، كاتێ ئەویدی نەبێ، مرۆڤ هەست بە هەبوونی كاراكتەرەكانی خۆی ناكات . لە ڕاستیدا پرسی شوناس دوابەدوای هاتنە ئارای مۆدێرنیتەو ساز بوونی سوژەی مرۆییەوە كەوتە ڕوو چونكە لە جیهانی مۆدێرندا مرۆڤ لە پەیوەندییە خێڵەكی و ناوچەییەكان دادەبڕێ و تێكەڵ بە جیهانێكی فرە ڕەنگ دەبێت كە پڕییەتی لە ئەویدی ، تاك لەم هەلومەرجەدا كەسایەتی نەتەوەیی ومێژوویی خۆی لە گەڵ شارستانییەت و كەلتوری ئەمڕۆیدا بەراورد دەكات هەر لەم بەراوردكردنانەدایە كە قەیران و كێشەكانیش ساز دەبن و مرۆڤ لە خۆی دەپرسێ من كێم؟

شوناس و قەیرانی شوناس لە دوو ئاستدا لێكدەدرێنەوە: ئاستی كەسایەتی تاك كە زۆرتر دەگەڕێتەوە بۆ كێشە دەرونییەكان ، ئاستی كەسایەتی كۆمەڵایەتی كە مەبەستی ئێمەش لەم وتارەدا زۆرتر ئەم ئاستەیە، لە ئاستی كەسایەتی كۆمەڵایەتیدا جەخت لەسەر ئەو پەیوەندییانە دەكرێتەوە كە ئاماژەیە بە تێپەڕاندنی هاوسۆزی بە خێڵ وعەشیرەت بۆ هاوسۆزی بە نیشتمان و نەتەوەیە . مرۆڤی مۆدێرن بە هۆی دەستنیشانكەری خۆی لەسەر گۆی زەوی، كە جاران ئەو دەستنیشانكەرییە تەنیا لای خوا بوو، وە دەكەوێتە چەقی هەموو پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانەوە و پەیوەندیەكانیشی بەمپێیە بە جێگایی ئەوە لەسەر بنەمای خێڵ و عەشیرەت بێ ، لەسەر بنەمای سیستەمێكی گەورەتر و بەرفراوانتر وەكو نەتەوە و نیشتمان دەبێ، پێوەرو باهاكانی مرۆڤی مۆدێرن بۆ سازدانی پەیوەندی و هاوگرۆیی ئیتر بە پێی خێڵ یان گروپێكی تایبەتی سنووردار نییە بەڵكو پەیوەندییەكانی دەچێتە خانەی یەكەیەكی نەتەوەیی و نیشتمانییەوە. مرۆڤ و پرەنسیپەكانی مرۆڤ‌تەوەر دەبێتە بەردی بناغەی هەموو پەیوەندی و دانوستانێك، ورەی مرۆیی دەبێتە دەستنیشانكەری هەموو ئاڵوگۆڕێك كە جاران ئەو گۆڕینە تەنیا لە لایەن ورەیەكی مێتافیزیكاڵ بەدی دەكرا،  لە دوای جیهانی مۆدێرنە كە ئەم ورە مێتافیزیكاڵە دەمرێ.

لە سەروبەندی ئەم ئاڵوگۆڕەدایە كە كەسایەتی كۆمەڵایەتی مرۆڤ تووشی قەیران دەبێ، لە لایەكەوە خەریكە دادەبڕێ لە پەیوەندییە كۆن و پێش‌مۆدێرنەكان لەلایەكی تریشەوە هێشتا توانای بازدان و وەرگرتنی جیهانی مۆدێرنی نییە ، بەدەربڕینێكی تر خەریكە لە پەیوەندی خێڵەكی دادەبڕێ بەڵام ئامادەی چوونە ناو پەیوەندی مرۆڤ‌تەوەری نییە ، ئەم هەلومەرج و لێكترازانەیە قەیرانی شوناس دەخوڵقێنێ.

قەیرانی شوناس ئەگەر بەردەوام بێ، بەرەبەرە ژیانی ئاسایی و ئارامی كۆمەڵگا تێك‌ئەدات،  كۆمەڵگا لە تاكەكان پێكدێت تاكەكان بەردەوام لە كێبەركێكردندان،  پێویستە تاكەكان وشیار و بە ورە بن چونكە دەسەڵات، خۆشگوزەرانی و گەشەكردن گرێدراوە بە هەبوونی وەها تاكێك. تاكێك كە ئاگاداری ڕابردوو ئێستایەو ئاسۆی ڕوون بۆ داهاتووی بەدیدەكات،  ئەگەر هەر كۆمەڵگایەك تاكەكانی ئەم تایبەتمەندییانەیان نەبێ تووشی قەیرانی شوناسە ، هەرچەند بە هۆی فرەچەشنی و یەكدەست نەبوونی بیروڕاكان لە كۆمەڵگا، بوونی هەندێ ناكۆكی ئاساییە بەڵام ئەم ناكۆكییانە لە وڵاتانی ناسراو بە جیهان سێهەم بەردەوام و زەقترە كە بووە بە هۆی سازبوونی قەیران بە تایبەت قەیرانی شوناس.

تاك و كۆمەڵگای تووش بوو بە قەیرانی شوناس سەرلێشێواوە، لەم هەلومەرجەدایە كە بیروباوەڕە كۆن ودواكەوتوەكان وەكو ئیسلامی سیاسی ، فاشیزم ،راسیزم و توتالیتێریانیزم پەرە دەسێنێ . قەیرانی شوناس وادەكات كە نۆرم و بەها كۆمەڵایەتییەكان دەڕوخێ و كۆمەڵگا دەكەوێتە بەر تەوژمی ورەی تاك ،گروپ یان كەسێكی كاریزماتیك كە سەرچاوەی ڕەوایی لە نەریت و بیروباوەڕە كۆنەكان وەردەگرێت. لە وڵاتێ كە تووشی قەیرانی شوناس بوبێ داینامۆی كۆمەڵایەتی و داهێنان دەوەستێ، وڵاتێكی بێ‌سەروبەرەو بێخاوەن كە كەس توانایی دەرباز بوونی لەو قەیرانە نییە.

وڵاتێ تووشی قەیرانی شوناس بێ ، سامانە كۆمەڵایەتییەكەی بە مانای باوەڕ بەیەككردنی تاكەكان ،زۆر لاواز دەبێ ، هیچ تاكێكی كۆمەڵگا شانازی بە ڕابردوو و مێژووی خۆی ناكات بەردەوام خەریكی هەڵاتنە لە شوناسی خۆی و هەردەم وەرگری بیروباوەڕێكەو هیچ پەیوەندییەكی بە شوناسی كۆمەڵایەتی ئەوەوە نییە، ئەم بارودۆخە ڕێگرە لە گەشەكردنی سیاسی و ئابووری هەر وڵاتێكدا، چونكە پێشتریش ئاماژەمان كرد كە یەكەمین هەنگاو بۆ گەشەكردنی هەر كۆمەڵگایەك دەربازبوونە لە قەیرانی شوناس. گەشەكردنی هەر وڵاتێك گرێدراوە بە خۆساغكردنەوەی تاكەكان سەبارەت بەوەی كە باوەڕیان بە دەستنیشانكەری خۆیان هەیە یان هەر باوەریان بە دەستنیشانكەری لایەنێكی باڵادەست و میتافیزیكاڵە ، هەروەها گرێدراوە بە یەكڕیزی تاكەكان و شانازی كردنیان بە ڕابردوو ئۆمێدیان بە داهاتوو لە هەمانكاتیشدا گرێدراوە بە هاوسۆزی بە نیشتمان و وڵات، گرێدراوە بە داكۆكیكردن لە مافەكانیان، بە باوەڕبە دیاریكردنی چارەنوسیان لە لایەن خۆیانەوە، بە بەشداریكردنی چالاكانە لە هەموو بوارەكانی كۆمەڵگادا.

كۆمەڵگایەك كە تووشی قەیرانی شوناسە و بەردەوام لە ناكۆكی ئایینی، ئەتنیكی وخێڵەكیدایە،  لایەنە سیاسییەكانیشی لەسەر ئەم ناكۆكیانە ساغدەبنەوە و بەردەوام ئەم ناكۆكییانە لە لایەن گروپە سیاسییەكانیشەوە دەبوژێندرێتەوە و رێگری گەشەی كۆمەڵگا دەبێت. كەوابوو بە پێی ئەزموون و تیۆری یەكەم هەنگاو بۆ گەشەكردنی راستەقینە چارەسەركردنی قەیرانی شوناسە كە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لێوانلێون لەم قەیرانانە بە تایبەت قەیرانی شوناس.

هەڵبەت بوونی قەیران لە هەر وڵاتێكدا شتێكی ئاساییە و هەندێ كەسیش پێیانوایە وڵاتێك كە تووشی قەیران نەبێ وڵاتێكە  لە داینامۆی كۆمەڵایەتی بێبەشە، بەڵام ئەوەی كە گرنگە چارەسەركردنی ئەم قەیرانانەیە بە تایبەتی لە وڵاتە باشووری یان جیهان سێهەمییەكاندا كە تووشی كەڵەكە بوونی قەیرانەكانن، بە پێی ئەو لێكۆڵینەوانەی كە تا ئێستا كراون رێگای دەرباز بوون لەم قەیرانانە پەیوەندی بە چەند هۆكاری گرنگەوە هەیە یەكیان ئەوەی كە ئێلیتەكانی دەسەڵات ورەیەكی پێشكەوتووخوازانەیان هەبێ، یەكگرتوویان هەبێ لە هەڵبژاردن یان پێڕەوكردنی گوتارێكی گەشەخوازانە، ئێلیتەكان بتوانن لە ڕێگەی دەسكاریكردنی هێماكانی گونجاوی كۆمەڵگا بوار بۆ یەكگرتنەوەی نەتەوەیی برەخسێنن، دەستكاریكردنی هێماكانی كۆمەڵگا دەبێ بە شێوازێكی ئارام بێ تاوەكو خەڵك لە خۆیان دوور نەخەنەوە، ئێلیتەكانی كۆمەڵگا دەبێ خۆیان لە ئاراستەكردنی كۆمەڵگا بەرەو هەڵوێستێكی  ڕووخێنەرانە ببوێرن، ئێلیتەكانی دەسەڵات دەبێ هەوڵ بدەن پەیوەندییەكی باش لەگەڵ ئێلیتەكانی كۆمەڵگا ساز بكەن چونكە ئەوانە هێڵی پەیوەندیانن لەگەڵ خەڵكی ئاسایدا، ئێلیتەكانی دەسەڵات دەبێ هەوڵ بدەن لە ڕێگەی ئێلیتەكانی كۆمەڵگاوە دامەزراوەكان بۆ پتەوكردنی پەیوەندییەكان جێگیر بكەن، دەسەڵاتدارانیش دەبێ بە پێی ستراتێژییەكی تۆكمەی كەلتووری هەوڵ بدەن هاوسۆزی بۆ پێوەندییە خێڵەكی و ئایینییەكان بگۆڕن بۆ هاوسۆزییەكی نەتەوەیی بەبێ پاكتاوكردنی ئازادییە تاكەكەسییەكان. ئەمانە هەموویان ئەو رێگا دیموكراتیانەن بۆ چارەسەركردنی قەیرانی شوناس، بەڵام هەندێ كەسیش بڕوایان بە هەڵكردنی شەڕێكە لەگەڵ وڵاتێكی تردا بۆ یەكخستنەوەی ڕیزی نەتەوەیی و هەڵخڕاندنی هەستی نەتەوایەتی بەڵام ئەم ڕێگایە ئیتر باوی نەماوە، چونكە پاش تەواو بوونی شەڕ ئەگەر سەرهەڵدانی دیكتاتۆرییەت شیمانەكراوە، هەندێ قەیرانی تر بەدوای خۆیدا دەهێنێ.

 

 

aminsorkhabi@gmail.com *      

 
رۆشنگەری
وتار‌و بۆچوون

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت

سەعید کاکەیی

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین

مەریوان عەلی

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون

هەردی عەلی

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا...

ئاسۆ ئه‌مین

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی

سه‌وسه‌ن هیرانی

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە

سەعید کاکەیی

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز

مه‌ریوان عه‌لی

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌

سه‌لام مارف

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت

سه‌لام مارف

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری

بێستون محمو‌د

 
رؤشنطةرى

C 2010 All right reserved, roshngari.com