head

 

 

 

پەیوەندییەكانی ئایین‌و فەلسەفە لەیۆنانەوە تا رۆشنگەری

 

 

 

سەلام مارف

بەشی دووەم

 

 

تۆماس ئەكیونی

ژیان‌و چالاكی (ئەكیۆنی) دەكەوێتە قۆناغێك، كە فەلسەفەی مەسیحی یان وردتر بڵێین تیۆلۆژیای مەسیحی دەكەوێتە قەیرانەوە. مەسیحییەت بەرەو قەیرانی پەسەندكردنی بیروباوەڕ دەبێتەوە. لەم دەورانەدا بیری ئایینی دەكەوێتە بەردەم چەندان پرسیار‌و جارێكی تر لە نێوان عەقڵ‌و باوەڕدا بەرەو رووبوونەوە دروست دەبێتەوە.

یەكەمین شتێك، كە (ئەكوینی) بەرەو رووی وەستاوەیەوە، رەوتی فەلسەفی ناسراو بە ئەفلاتونییە نوێیەكان بو‌و، لەبەرامبەردا روویكردە بۆچوونە فەلسەفییەكانی (ئەرستۆ)‌و ئەوی بەتاكە فەیلەسوف دەزانی كە دەتوانرێت پشتی پێببەسترێت.  گرنگی (ئەرستۆ) بۆ ئەو دەگەڕێتەوە بۆ ئەو جۆرە تێڕوانینە فەلسەفییە، كە پێیوابووە "خۆ ناسینی مرۆڤ بەهۆی قوڵبوونەوە دەروونییەكەیەوە نییە... بەڵكو ناسینی ئەوانی ترە، كە مرۆڤ تێدەگات نەفسی هەیە‌و دەژی"(20) لەبەر ئەوەی، كە ناسین‌و مەعریفە پشت بە هەست دەبەستێت، واتا بەهۆی یەكێك لە هەستەكانەوە شایانی بەدەستهاتنە، كەواتە بیركردنەوەكانی مرۆڤ، كە دەبنە كەرەستەیەكی زەینی لە پەیوەند بە جیهانی دەرەوە دروست دەبن. تێڕوانینێكی وایش بەكردەوە دەكەوتە بەرامبەر ئەو بە ئەسڵا دانانی نەفس پێش جەستە هەبووە‌و لە ئەفلاتونەوە گەیشتبووە (ئۆگستین)‌و ئەفلاتوونییە نوێیەكان كاریان لەسەر دەكرد.

لای (ئەكوینی) زەین‌و عەقڵ شتێك بوون لە دەرەوەی جیهانی مادی‌و نەدەكەوتنە ناو سنورەكانی مادەوە. زەین لەبەر ئەوەی ناكەوێتە ژێر دەسەڵاتی مادەوە كەواتە نایشبێتە كار لەسەر كراوێك، بەڵكو خۆی بەبەردەوامی وەك بكەرێك دەمێنێتەوە."زەین دوو كردەی تەواو جیاواز ئەنجام دەدات، كە (ئەكوینی) لەسەر شێوەی (ئەرستۆ) ئەوانە بە عەقڵی چالاك یان بە عەقڵی هەڵچوو یان مەیسەر ناوناوە، بەڵام پێیوابووە، تەنیا عەقڵێك، كە كردەی تەواوێتی هەیە عەقڵی خواوەندییە، چونكە خودا كردەی پەتی‌و تەواوی بوونە. لەبەر ئەوەیش، كە بوون پەتییە كەواتە عەقڵیش پەتییە. عەقڵەكانی تر واتە عەقڵی داهێنەر بەگوێرەی جێگاوشوێن‌و پلەوپایەی خۆیان خاوەنی عەقڵی ئاستێك لە هێز‌و كردەن. ئەم عەقڵانە، چونكە لەلایەنی بوونەوە سنوردارن‌و كردەگی پەتی بوونیان نییە بە نیسبەت تەواوی معقولاتێك، كە بەبەراورد بەوان لە لایەنی بوونەوە وەك یەك نیین. لەنێوان ئەم عەقڵانەدا عەقڵی جیاكەرەوە، واتا فریشتە ، چونكە لەلایەنی پلەی بوونەوە لە عەقڵی پەتییەوە نزیكترە‌و هێزێكە، كە هەمیشە كردەگیانە چەمكەكان یان شێوەی عەقڵیان هەیە‌و پێویستیان بە ئەزموونی هەستی نییە، بەڵام عەقڵی مرۆڤ، چونكە لەلایەنی بوونەوە لە عەقڵی خواوەندیییەوە دوورە هەروەك بوونەوەرە مادییەكان لە هێزەوە بەرەو كردە دەڕوات، واتا بە نسیبەت معقولاتەكانەوە بالقوەن‌و ئەوانە بەشێك نین لەخۆی‌و كەواتە لە ئەزمونی هەستیەوەیە، كە دەخرێتە پاڵیان. عەقڵی هەڵچوو یان مومكینیش هەمیشە لەچاو شێوەكانی معقول بالقوەن"(21)

لێرەدا دەبینین، كە چۆن جیاكردنەوەیەك لە نێوان عەقڵی پەتی، كە عەقڵی خواوەندییەو دەكەوێتە ئەو دیو سنورەكانی ئەزمون، لەگەڵ عەقڵی كردەگیدا، كە بەرئەنجامێكی هەستین، دروست دەبێت. ئەم جیاكردنەوەیە لە نێوان دوو عەقڵ دا خۆبەخۆ دەبێتە كێشانی سنورێك لە نێوان دراوەكانی ئایین وەك بەشێك لە كارەكانی عەقڵی خودایی‌و زانست‌و فەلسەفە وەك بەرئەنجامێكی عەقڵی كردەگی مرۆڤ، كە سەرچاوەكەی دەوروبەرە، واتا بەرئەنجامی هەستەكان‌و پەیوەندییە لەگەڵ ئەوانی تردا.

لێرەدایە، كە لای ئەو عەقڵی مرۆڤ هەرچەندە داهێنەرانەیش بێت، لەدواجاردا، لە كەم‌و كوڕی بەدەر نەبووە. عەقڵی مرۆڤ دەتوانێت توانایەكی جیاكەرەوانەی هەبێت، واتا بەشوێن چییەتی بوونەوەكانەوە بێت، نەك كار لەسەر دۆزینەوەی شتەكان بكات، ئەمەیش رێك بە پێچەوانەی رەوتی بیركردنەوەی ئەفلاتونییە نوێیەكانەوە بووە،  كە  بەشوێن "دۆزینەوەی حەقیقەتەكان لە نمونەی خواوەندییەوە بوون بە رێگا خۆرهەڵاتییەكەی خواناسییەوە"(22)

(ئەكوینی) بۆ چارەسەركردنی كێشەی عەقڵ‌و باوەڕ، دەچێتە سەر سەربەخۆیی‌و جیایەكی دیاریكراوی هەردوو كایەی فەلسەفی‌و تیۆلۆژی‌و، "دوو كایەی مەعریفە‌و دەسەڵاتی لەیەكتری جیاكردەوە: كایەی خوداناسی، كە لەبواری ئاییندایە، لەگەڵ كایەی فەلسەفەو زانست، كە سەر بە بواری ئەقڵا‌و ئەقڵانیەتە"(23) . لەبەر ئەوەیش، كە باوەڕ شتێكە سەرو سروشتی‌و سەرچاوەكەی دەكەوێتە ئەو دیو سروشتەوە‌و لە رێگای وەحی‌و بەهۆی كتێبە ئایینەكانەوە گەیشتۆتە دەست مرۆڤ، واتە بەرئەنجامی دۆزینەوەی عەقڵی مرۆڤ نییە، هەربۆیە ناتوانرێت عەقڵ بكرێتە سەرچاوەی بەدەست هێنانی باوەڕ. لای ئەو زۆر حەقیقەتی خوداوەندی هەن كە ناتوانرێت بەبێ‌ گەڕانەوە بۆ وەحی بناسرێنەوەو پێیوابووە، كە "وەحی پێمان دەڵێت، كە دیاریكراوە مرۆڤەكان بەرەو لای خودا... بڕۆن"(24) حەیقیقەتێكی لەم جۆرەیش، لای ئەو، بەهۆی فەلسەفەوە نایەتە دی‌و ناناسرێتەوە، چونكە فەلسەفە سەر بە جیهانێكە، كە تەنیا پشت بە عەقڵ دەبەستێت.

ئەو وەك هەر مەسیحییەكی تری دڵسەخت پێیوابووە، كە بابەتی باوەڕ كارێكی خواوەندییە‌و واوەترە لە سنوری تواناییەكانی عەقڵ‌و سروشتی مرۆڤ. خوا باوەڕی بە مرۆڤەكان بەخشیووە تا رێنماییان بكات بۆ پاكبوونەوە لەو گوناهەی كەوتۆتە ئەستۆیان. كەواتە باوەڕ بەخشراوێكە بە مرۆڤ‌و لە دەرەوەی خۆی بۆی راوانە كراوە. هەر بۆیە باوەڕ‌و عەقڵ دوو سەرچاوەیان هەیە، كەواتە ئاساییە، كە دوو جۆر ئەنجامیش بێتە دی. ئەگەر باوەڕ‌و فەلسەفە هەردووكیان گەیشتن بن بە حەقیقەت كەواتە ئاساییە بە دوو شێوەیش رێگاكە بگرنە بەر. لێرەدا (ئەكوینی) دەكەوێتە سەر ئەوەی بڵێت، كە مرۆڤ دەتوانێت بەهۆی عەقڵەوە پەی بەحەقیقەتەكان بەرێت، بەڵام ئەو حەقیقەتانە هەرچەندێكیش گەورە‌و گرنگ بن هێشتا لە سنوری عەقڵی مرۆڤدان. زۆر حەقیقەت دەمێننەوە، كە تەنیا بەهۆی باوەڕەوە دەتوانرێت پەیان پێ ببرێت. بەڵام لەراستیدا، خودی ئەم كارە داننان نەبووە بەوەی فەلسەفە ئازادانە مومارەسەی پرسەكانی خۆی بكات، بەڵكو ئەم كارە بۆ خۆی جارێكی تر دابینكردنەوەی دەسەڵاتی تیۆلۆژیا بووە بەسەر بیركردنەوەی فەلسەفەیدا. كاتێك دوو پرسی گەورەی فەلسەفە، واتا دروستبوونی جیهان‌و مەسەلەی رۆح لەدەستی فەلسەفە دەردەهێنێت. بەم كارە، سنوری بیركردنەوەی فەلسەفی لەشوێنێكدا بەرتەسك دەكاتەوە‌و، بەم جۆرەیش رێگای ئەوەی لێدەگیرێت، كە ببێتە كێشە‌و مەترسی بۆ سەر تیۆلۆژیا‌و ئیلاهیات. لەم لایەنەوە ئەو پێیوایە "خوڵقاندنی جیهان‌و نەمری رۆح، دوو حەقیقەتن سەر بەكایەی ئایینن‌و فەلسەفە پەیوەندی پێیانەوە نییە. بۆیە دەبێت بێ‌ هیچ پرس‌و مشتومڕێك باوەڕیان پێ‌ بهێنێت. واتا ئەقڵا توانای ئەوەی نییە بە شێوازی تایبەتی خۆی پەی بەو شتانە بەرێت، لەبەر ئەوە نابێت دەرون‌و رۆحی خۆمان بەشتێكەوە ماندوو بكەین، كە ئاكامی نابێت. لەلایەكی ترەوە تاوتوێكردنی دیاردەكانی سروشت‌و پەیبردن بە یاسا ناوەكیەكانی، شتگەلێكن دەبێت ئەقڵا پێیان هەڵبسێت‌و ئەنجامیان بدات"(25). ئەگەر (ئۆگستین) دەسەڵاتەكانی فەلسەفەی كەم كردەوە‌و لە بری ئەوە دەسەڵاتی دایە ئەو لێكدانەوانەی تەنیا پشت بە ئایینیپەتی دەبەست، ئەوا (ئەكیونی) شێوە دەسەڵاتێكی دیاریكراو بۆ فەلسەفە دەگێڕێتەوە‌و " لەكایەی تایبەت بەخۆیدا خودموختاری دا بەفەلسەفە"(26).

ملكەچبوونی فەلسەفە بۆ ئایین، لای ئەو، ملكەچ بوونێك بوو، كە دەبێت لەدواجاردا فەلسەفە چاوەڕوانی خوداناسی بكات تا بڕیار لەسەر ئەوە بدات ئەنجامە بەدەستهاتووەكانی خۆی، كە بۆخۆیان دەستكەوتێكی عەقڵیانەیە، پەسندن یان رەتكراوەن. فەلسەفە، گەرچی ئازادكراوە لەوەی، كە لە سروشت‌و یاساكانی سروشت بكۆڵێتەوە، بەڵام ئەم ئازادكردنە سنوردارو كاتییە. فەلسەفە دەتوانێت لەبارەی شتەكان‌و دیاردەكان‌و پرسەكان بگاتە ئەنجامێك، یان بگاتە حەقیقەتێك، بەڵام (ئەكوینی) پێ لەسەر ئەوە دادەگرێت، كە حەقیقەتی بەدەستهاتووی فەلسەفە دەبێت بە فیلتەرەكانی ئایین‌و تیۆلۆژیادا گوزەر بكەن. ئەمە بەشێوەیەك فەلسەفەی كردە خزمەتكاری ئایین، كە دەقە فەلسەفییەكانیش بەقازانجی دەقە ئایینەكان لێكدەدرانەوە، لەوانە كتێبی (سەروو سروشت- میتافیزك)ی (ئەرستۆ)، "لەچوارچێوەیەكی تەواو كەلامی‌و بۆ مەبەستێكی ئایینی"(27) بەكار دەهات.

(ئەكوینی) پێیوابووە: "... ئەو حەقیقەتەی لەرێی فەلسەفەوە پێیدەگەین، ناشێت لەگەڵ پێدراوەكانی باوەڕدا ناكۆك بێت. بەڵام ئەگەر هاتوو حەقیقەتی فەلسەفی لەگەڵ بیروباوەڕی ئایینیدا ناكۆك بوو، ئەوا ئەو كات دەبێت حەقیقەتی فەلسەفی بەخۆیدا بچێتەوەو رەخنە لەخۆی بگرێت، تا وای لێدێت لەگەڵ بیروباوەڕی ئاییندا دەگونجێت"(28) واتا فەلسەفە‌و لۆژیكی بیركردنەوە هەرچییەك بن دەبێت ملكەچێتی تەواوی خۆیان بۆ ئایین دەرببڕن.

پەیمانی كۆمەڵایەتی‌و دۆخی هاوچەرخی مرۆڤ

( تۆماس هۆبز) بەیەكێك لەدیارترین بیرمەندەكانی تیۆری پەیمانی كۆمەڵایەتی دادەنرێت، لای ئەو كۆمەڵگا شتێكی دروستكراوە، كە لەئەنجامی بەستنی پەیمانێكی كۆمەڵایەتی لە نێوان تاكەكاندا دروست بووە. هەر یەكێك لە تاكەكان دەستبەرداری بەشێك لە مافەكانی خۆیان بوون تا بتوانن بەهۆی ئەم دەسبەرداربوونەوە ژیانێكی ئاسایش‌و دڵنیایی بۆ خۆیان دەستەبەر بكەن. بەمشێوەیە مرۆڤەكان لە دۆخێكی سروشتییەوە، گوازراونەتەوە بۆ دۆخێكی دروستكراو‌و لەم دۆخە دروستكراوەیشدا كە كۆمەڵگای لێهاتۆتە دەرەوە، لە "شەڕی هەموانە لەدژی هەموان"(29) دەربازیان بووە.

كاتێك، كە كۆمەڵگا دەبێتە شتێكی دروستكراو، واتا شتێك، كە سروشتی نییە‌و، ناچارانە دروستكراوە‌و بەهۆی هێزێكی فەرمانڕەواوە دەبرێت بەرێوە، ئایا دەبێت ئایین لەم كۆمەڵگایەدا چ جێگاو شوێنێكی هەبێت؟ یان بە جۆرێكی تر پرسیارەكە بكەین، ئایا لای فەیلەسوفانی پەیمانی كۆمەڵاتی ئایین چ رۆڵێك دەگێڕێت؟

(هۆبز) ئەوەی دەبینی، كە ناكۆكی‌و شەڕە ناوخۆییەكانی نێوان مەسیحییەكان هەموویان لەژێر ناوی شەڕ بۆ یەك ئایین‌و لەپێناو یەك ئاییندا دەكرێت. لەهەمانكاتدا ئەوەیشی دەبینی، كە ئەو شەڕانە سەرچاوە لە "شیكردنەوە جۆراوجۆرەكان‌و ناكۆكەكانی كتێبی پیرۆز"(30) وەردەگرن، بۆیە بۆ كۆتایهاتن بەو ناكۆكییانە دەبێت دەوڵەت خۆی ببێتە خاوەنی راڤەكردنی ئایین‌و بە دەرخستنی راڤەیەكی یەكپارچە‌و دوا لێكدانەوە رێگا لەبەردەم ئەو ناكۆكییانە بگرێت. گەرچی كارێكی لەو جۆرە، لەدواین شیكردنەوەدا، وا دێتە بەر چاو، كە دەوڵەت دەبێتە هەڵگری حەقیقەتی ئایین، بەڵام لای ئەو، ئامانج لەوە، كە دەوڵەت خۆی شیكردنەوە‌و راڤەكردنێكی لەو جۆرە بدات بەدەستەوە، ئەوە بووە، كێشە‌و ناكۆكی باڵە ئاییینییەكان لە سنوری كۆمەڵگادا بكاتە دەرەوە.

ئەو چاوی بڕیبووە دەسەڵاتێكی رەها، كە بە (لیڤییاتان) یان ئەژدیهای حەوت سەر، كە رەمزی دەسەڵاتێكی رەهای داپڵۆسێنەرە، ناوی بردووە. ئەم لیڤیتانە لەبەرژەوەندی گشتی‌و بۆ پاراستنی ئاسایش‌و سەروسامانی گشتی رەهاترین دەسەڵات بەكاردەهێنێت. ئەمە لەپەیوەند بە ئایینییشەوە هەروایە. كاتێك، كە دەوڵەت خۆی دەبێتە تاكە سەرچاوەی شیكردنەوەی دەقە ئایینییەكان، كەواتە بە جۆرێك لە جۆرەكان ئایین پەلكێشی ناو دەسەڵاتی سیاسی دەكات. لای (هۆبز) ئەم كارە زۆر گرنگە‌و واوەتر لەمەیش دەبێت دەوڵەت رێگری لەبەردەم هەڵوێستی خەڵك بەگشتی‌و پیاوانی ئایینی لەبەرامبەر شیكردنەوەكانی دەوڵەت بكات‌و رێگا نەدرێت شیكرنەوەی تر بخرێتە شوێنیان. كارێكی لەو جۆرە دەبێتە نەهێشتنی هەر جۆرە دەربڕینێكی بیروباوەڕ‌و رەخنە‌و بەگشتی قەدەغە دەكرێن.

لای ئەو، تەنیا لە دۆخێكی وەهادایە، كە دەتوانرێت هەردوو شمشێری ئایینی‌و دنیایی لەیەك دەستدا كۆببنەوە‌و كۆتایی بە دەسەڵاتی دوولایەنەی كڵێسا‌و میر بهێنرێت. دەتوانرێت بوترێت یەكەمین ئەنجامی دەوڵەتێكی هۆبزی ئەوە بووە،  كە سنورەكانی ئایین‌و دامەزراوە ئایینەكانی وەك كلێسا‌و پیاوانی ئایینی لەدەوڵەتدا تا دواین رادە بەرتەسك دەبێتەوە‌و خودی دەوڵەت لایەنە دنیاییەكانی ئایین بەدەستەوە دەگرێت، چونكە ئەگەر وا نەبێت ئەوا دەسەڵاتی رەها ناتوانێت بەكردەوە بوونێكی راستەقینەی هەبێت. لە كتێبی ناوبراودا ئەم بابەتە بەمشێوەیە باس دەكات:

"كاتێك ئەم دوو دەسەڵاتە لەگەڵ یەكتردا بكەونە بەرامبەر یەكتر، دەوڵەت بەردەوام دەكەوێتە بەر مەترسی گەورەی شەڕی ناوخۆ‌و هەڵوەشاندنەوەوە... دەسەڵاتی رۆحانی گەرچی كەوتۆتە ناو تاریكی نیشانەكان‌و چەمكە مەكتەبییەكان‌و وشە ئاڵۆزەكانەوە، بەڵام لەبەر ئەوەی، كە ترس لە تاریكی‌و رۆحەكان لە ترسەكانی تر بەهێزترە، بەئاسانی دەبێتە هۆی فەراهەمكردنێكی تەواو بۆ دروستكردنی گرفت بۆ دەوڵەت‌و هەندێك جاریش تێكدانی. ئەمە نەخۆشییەكە، كە دەتوانرێت بە راستی لەگەڵ نەخۆشی پەركەم‌و پوكانەوەی لەشی سروشتی دا بەراورد بكرێت... كاتێك دەسەڵاتی رۆحانی، ئەندامەكانی دەوڵەت لە بەهۆی ترس لە سزا‌و ئومێد بە پادداشت... بەشێوەیەكی جیاواز‌و بەپێچەوانەی رێگایەك بخرێتە جوڵە، كە دەبوایە لەلایەن دەسەڵاتی مەدەنی... بخرایەتە جوڵە، بە بەكارهێنانی دەستەواژە سەیر‌و نامۆ‌و ئاڵۆزەكان هێزی تێگەیشتنی ئەوان سست بكات، سەرەنجام خەڵك دووچاری شڵەژان‌و ئاژاوە دەكات، یان دەوڵەت‌و وڵات توشی زوڵم‌و زۆر دەكات، یان ئەوەی، كە بەرەو ئاگری شەڕی ناوخۆیی دەبات"(31)

(جۆن لۆك) كە یەكێكی تر بووە لە فەیلەسوفەكانی پەیمانی كۆمەڵایەتی، بەشێوەیەكی جیاوازتر لە (هۆبز) بیری كردووەتەوە. جیاوازییەكەی ئەم لەوەدایە، كە بڕوای بەوە نەبووە كەسەكان پێشتر لە شەڕێكی هەموو دژی هەمواندا ژیا بن. لای ئەم دروستبوونی دامەزراوەكان بەهۆی پێویستی كەسەكانەوە بووە‌و بەم رێگایەیە، كە ئازادی‌و پارێزراوی سەروسامانی كەسەكان دابین دەبێت، بەم تێگەیشتنە گەشبینە بۆ مرۆڤ بە چەمكی لێبوردەیی دەگات. ئەو پێیوابووە، كە "فرە مەزهەبی ئایینی، تێگەیشتن‌و تەفسیرە جیاوازەكان لە ئینجیل، باوەڕەكانی جوو  تەنانەت بتپەرستی... هەموویان رێگا پێدراون"(32). كەواتە چەمكی لێبوردەیی (لۆك) بەنسیبەت ئایینەوە دەتوانێت بەو واتایە بێت، كە ئازادی كەسەكان لە جێبەجێكردنی ئەوەی باوەڕیان پێیانە دەبێت جێگیر بێت‌و پەنا نەبرێتە بەر زەبرو توندوتیژی لە قبوڵكردنی ئایین‌و تێگەیشتنە ئایینەكاندا.

ئەو بڕوای بە دابڕانی ئایین لە دەوڵەت نەبووە، بۆیە پێیوابووە، كە "یاسا خواوەندییەكان هۆكاری گونجاندن‌و یەكێتی مرۆڤەكان‌و بنیاتنەری پەیمانی ئەوانن بۆ كۆمەڵگا‌و پەیمانی كۆمەڵایەتیی. دەوڵەت‌و كڵێسا دوو مەودای تەواو لەیەكتر دابڕاو پێكناهێنن، سیاسەت سەربەخۆ لەئایین روون ناكرێتەوە‌و دیاری ناكرێت"(33) بەڵام لەگەڵ ئەمەیشدا تێگەیشتنێكی لەو جۆرە نەبووەتە هۆی ئەوەی، كە ئەو لایەنگری دەسەڵاتێكی ئایینی بكات، هەروەك چۆن بەهەمان شێوەی (هۆبزی)ش لایەنگری ئایینێكی تەواو كۆنتڕۆڵكراوو مۆنۆپۆلكراوی دەستی دەوڵەت نەبووە. ئەوەی لای (لۆك) گرنگە ئەوەیە، كە دامەزراوە ئایینەكان، لەوانە كڵێساكان‌و ئەنجومەنەكان بتوانن چالاكانە كاروبارەكانی خۆیان بەڕێوەبەرن، بەڵام ئەم دامەزراوانە ناگەنە ئەوەی، كە ببنە هاوبەشی دەوڵەت‌و لە ئەنجام دا نابێت تاكەكان‌و كۆمەڵگا رێنمایی لە دوو جۆر دەسەڵات‌و دوو جۆر سەرچاوە وەربگرێت. دەسەڵاتی سیاسی نابێت دوو لایەنە بێت، دواین پێڕەوی هاوڵاتیان بۆ دەسەڵاتی دەوڵەتە نەك دەسەڵاتی كڵێسا‌و ئەنجومەن‌و دامەزراوە ئایینەكان. بەڵام هێشتا ئەمە بەو واتایە نییە، كە دەوڵەت لە ئایین جیا بكرێتەوە، دەوڵەت پێویستە ئایینیش بەڕێوەبەرێت ، تا ئێرە لەگەڵ (هۆبز)دا هاوڕا بووە، بەڵام جیاوازییەكە لەوەدا بووە، كە ئەو لایەنگری ئازادی دەربڕینی بیروڕاو ویژدان‌و ئایینەكان بووە.

  لەناو بیرمەندانی پەیمانی كۆمەڵایەتیدا، كەسێكی تری دیاریش هەیە كە كاریگەرییەكی بەرچاوی لەسەر سەردەمی خۆیی‌و دوای خۆی داناوە، ئەویش (جان جاك رۆسۆ)یە. ئەم بیرمەندە بە "ئیرادەی گشتی" دەناسرێتەوە. لای ئەو بنەماكانی ماف‌و كۆمەڵگای سیاسی پشت بە كۆمەڵی هاوڵاتیان دەبەستێت. واتە ئەو هاوڵاتیانەی، كە بەگشتی‌و بەشێوەیەكی یەكپارچە‌و ئازادانە لەرووی ویست‌و ئیرادەوە یاسا كۆمەڵایەتییەكان دادەڕێژن. ئەو یاسایانەی، كە هەر تاكێك لە تاكەكان بەهەمان شێوەی ئەوانی تر ملكەچی دەبێت‌و جێبەجێی دەكات.

جیاوازی ئەم لەگەڵ (هۆبز)دا لەوەدایە، كە ئەو پێیوانەبووە پێش دروستبوونی دەوڵەت‌و پێش بەستنی پەیمانی كۆمەڵایەتی كەسەكان لە شەڕێكی سەراپاگیریدا ژیا بن‌و بەناچارانە بۆ خۆ دەربازكردن لەو سروشتییە گورگییە پەنایان بردبێتە بەر پەیمانی كۆمەڵایەتی. بەپێی بۆچوونی ئەو كەسەكان ئازادانە چوونەتە ناو ئەو پەیمانەوە، دەسەڵاتیش بەرئەنجامێكی ئازادانە‌و بەستنی پەیمانێكی ئارەزوومەندانەیە. راستە لەم حاڵەتەیشدا كەسەكان بەشێك لە ئازادییەكانی خۆیان بەخشیووەتە دەوڵەت، بەڵام ئەمە بەو واتایە نییە، كە كەسەكان شتێكی زۆر بەنرخی خۆیان لەدەست دابێت، هەر وەك چۆن لای (هۆبز) وابووە.

ئەوەی لە باسی (رۆسۆ) بۆ بابەتی ئایین جێگای سەرنجە ئەوەیە، كە ئەو پێیوابووە نابێت هیچ بەشێك لەكۆمەڵا بەهۆی بوونی باوەڕێكی ئایینی، یان بەهۆی نەبوونی ئەو بیروباوەڕەوە ببێتە خاوەنی ئیمتیاز‌و بەرزییەك، یان لۆمە بكرێت. ئەگەر شتێكی وەها روو بدات ئەوكات پەیمانی كۆمەڵایەتی كورت دەهێنێت‌و دەكەوێتە بەر مەترسی. ئایین لای ئەو جۆرێك بووە لە بیركردنەوە‌و باوەڕ‌و دەبێت وەك هەر بیروباوەڕێكی تر پەیوەستی‌و دووری شتێكی ئازادانە بێت، گەرچی ئەو هوشیار بووە بەوەی، كە، "ئایین فەرمان دەدات، كە ئادەمیزاد دەبێ‌ باوەڕ بەكرداری خوا بهێنێ‌‌و دەربارەی نەپرسێ‌، واتا خوا مرۆڤی لەدۆخی سروشت دەرپەڕاندووە‌و هەر خۆیشی ئەو نایەكسانییەی نێوان مرۆڤانی ویستووە. بەڵام رۆسۆ بەوە بەرپەرچی ئەو فەرمانەی ئایین دەداتەوە، كە ئایین بۆی نیە رێگە لە توێژەرێك بگرێ‌، گەر هەوڵا بدات لە سروشتی خۆیەوە بۆ مێژووی مرۆڤ بگەڕێ‌ نەك هۆشڕایەڵی ئایین بێ‌"(34) ‌و لێرەوە ئەو داوا لە هاوڵاتیان دەكات كە لەبری سەپاندن لێبوردنیان هەبێت.

كەواتە پەیمانی كۆمەڵایەتی رۆسۆیی، پەیمانێكی ئازادانەیە‌و، دەبێت ئەم پەیمانە كۆمەڵایەتییە بپارێزێت‌و بۆ ئەم مەبەستەیش دەبێت ئایین بكەوێتە دەرەوەی دەسەڵاتێك، كە پەیمانێكی لەو جۆرە بەرهەمی هێناوە. جیابوونەوەی دەسەڵاتی ئایینی لە دەسەڵاتی دەوڵەتی رێگایەكە بۆ پاراستنی دەوڵەت‌و پەیمانە كۆمەڵایەتییەكە. ئایین دەبێت دەستوەرنەداتە كاروبارەكانی دەوڵەت‌و "لەسنورەكانی دەوڵەت، هیچ رێسایەكی ئایینی ناچارییانە... ناتوانێت هەبێت"(35) ، بەڵام لەگەڵ ئەمەیشدا، ئەو بە شێوەیەكی تەواو، ئایینی لە دەوڵەت جیا نەكردوەتەوە. لایەنگرییەكەی لەكورتكردنەوەی دەسەڵاتی كلێسا‌و ئەنجومەنە ئایینەكان لە كاروبارەكانی دەوڵەتدا، نەبووەتە هۆی ئەوەی ئایین بەشێوەیەكی تەواو رەتبكرێتەوە. بەڵام ئەو ئایینە هەمان ئایینی مەسیحی‌و كڵێساكان نەبووە.

 بەشێوەیەكی گشتی ئایین لای رۆسۆ لە سێ‌ جۆر پێكدێت: 1- ئایینی مەدەنی. 2-ئایینی شارە كۆنەكان. 3-ئایینی مەسیحی رۆمی. ئەوەی شایانی  سەرنجی ئەوە ئایینی مەندەنییە، كە ئایینێكی بێ‌ پەرستگا، بێ‌ خەڵوەتگا. ئایینێكە، كە پەرستنێكی راستەقینانەی خوداوەندانەیە‌و دەتوانرێت ئەو ئایینە بە ئایینە ئەسڵییەكەی مەسیح بزانرێت نەك ئەو ئایینە مەسیحییەی، كە كڵێسا‌و قەشەكان سەروسیمایەكی تریان پێداوە. ئەوەی ئەم بیرمەندە بەشوێنییەوە بووە ئەوەیە، كە ئایین ئایینی مرۆڤ بێت‌و وەك مرۆڤ لەبەرامبەر خوداوەندێكدا بەرپرسی بكات، بەڵام ئایینێك نەبێت بۆ هاوڵاتیان. هاوڵاتیان دەبێت لەبەرامبەر دەوڵەتدا بەرپرس بن‌و ئەوان ناچارن ملكەچی دەوڵەت بن. لای ئەو ئایینی مەسیحی كڵێسا‌و قەشەكان "ئایینێكە، كە تاك وەك مرۆڤ لەخوداكەی نزیك دەكاتەوە بەڵام وەك هاوڵاتی لەدەوڵەت‌و كاروبارە دنیاییەكەی دووریدەخاتەوە. كەواتە ئەم ئایینە لەگەڵ گیانی كۆمەڵایەتی دەكەوێتە ناكۆكییەوە‌و رەتكراوەیە"(36)

ئایینی شارەكان، ئەو ئایینانە بوون، كە لە سنوری شارەكاندا قەتیس مابوونەوە. مەراسیم‌و رێسا‌و خوداكانیان تایبەت بوون بە شارێكی دیاریكراو. شتەكانی سنوری شارەكان پیرۆز بوون‌و دەرەوەی شارەكانیان وەك جۆرێك لە جیهانی كافرەكان داناوە. ئەم ئایینە وەك لایەنە باشییەكەی توانیویەتی عیشقێكی راستەقینە لەنێوان پەرستەر‌و پەرستراودا دروست بكات‌و پێڕەویكردنی لەیاسا باشەكان، كە بەرژەوەندی شارەكان داپارێزێت، كردووەتە بەشێك لە خودی كەسەكان. بەڵام خراپی‌و لایەنی سەلبی ئەم ئایینە لەوەدایە، كە خورافەیەكی سنوردار لە سنوری شارەكان دروست دەكات‌و بۆچوونێكی وا دروست دەكات، كە كەسانی دەرەوەی شارەكان، بێباوەڕن‌و كەمترن‌و هانیان دەدات هەڵسوكەوتێكی خراپیان لەگەڵدا بكەن‌و بە نزمتر سەیریان بكات.

سێیەم جۆی ئایینیش، ئایینی مەسیحی رۆمی ئایینی قەشەكانە. لایەنی خراپی ئەم ئایینە لەوەدایە، كە مرۆڤەكان بەرەو دوانەییەك دەبات‌و بۆ هەر كەسێك دوو یاسا، دوو دەسەڵات‌و دوو نیشتمان دادەنێت‌و پێڕەویكردنیش لە دوانەییەكی لەو جۆرە ناكۆكی‌و نەگونجان لەناخ‌و دەروونی تاكەكاندا دروست دەكات. ئەم ئایینە رێگری دەخاتە بەردەم ئەوەی، كە تاك بتوانێت لەیەك كاتدا هەم باوەڕدار‌و خوداپەرست بێت‌و هەم هاوڵاتی. ئایینێكی وەها لای (رۆسۆ) لەجۆری خراپتریینەكانە‌و لەچاو دوو ئایینەكەی تر گەلێك نزمترە، چونكە "رێككەوتن‌و یەكێتی كۆمەڵگا لەبەر یەك هەڵدەوەشێنێتەوە"(37).

*           *           *

 

رۆشنگەری‌و رەخنە لەئایین

لەناو بیرمەندانی سەر بەبزووتنەوەی رۆشنگەری، بەتایبەت ئەوەندەی بۆ  بابەتی ئایین دەگەڕێتەوە ، (ئەمانۆیل كانت)  جێگایەكی تایبەتی هەیە. ئەویش بەهەمان شێوەی بیرمەندەكانی تری ئەم بزووتنەوەیە، تا دواین رادە بڕوای بە هێزی عەقڵ بۆ ناسینەوەی چواردەوری مرۆڤ هەبوو. دەیویست ئەوە دەربخات، كە "كرداری ئاكاری یەكهاتنەوەی ئیرادە‌و عەقڵە"(38)  هێنانە پێشەوەی عەقڵ واتای رەخنەگرتن بوو لەئایین، ئەمە ئەو كاتە روونتر دەبێتەوە، كە بزانین (كانت) ئاراستەیەكی رەخنەگرانەی بۆ ئایین هەبووە، بەڵام رەخنەكەی رووی لەو دەسەڵاتە كڵێساییە بووە، كە دەیویست خۆی وەك داوەری كەسەكان دواین بڕیار بدات. ئەو رایدەگەنێت لەبەر ئەوەی مرۆڤەكان ئێستا لە سەردەمێكدان، كە "بالق" بوون‌و خۆیان دەتوانن داوەری بكەن‌و ئیتر پێویست ناكات كەسێكی تر بێت لە بەری ئەوان داوەری بكات‌و بڕیار بدات. "هیچ كەسێك ناتوانێت‌و نابێت  هێزی داوەری خۆی بداتە دەست كەسێكی تر"(39).

لەناو نوسینەكانی ئەودا ، وتارێكی بچوك، بەڵام دیارو بەناوبانگ، بەناوی "سەدەمی رۆشنگەری چییە؟" هەیە ، لەو ووتارەدا بەشێوەیەكی روون باس لە هێزی داوەری مرۆڤ دەكات‌و تێیدا نووسیویەتی:

"سەردەمی رۆشنگەری چیە؟ دەرچوونی مرۆڤە لەو حاڵەتی ئیفلیجی‌و دەستەوەستانەی، كە هەر مرۆڤ خۆی بەرپرسیاری مانەوە‌و بەردەوامیەتی، ئیفلیجیش ئەو بارودۆخەیە، كە مرۆڤ ناتوانێت هزری خۆی لەدەرەوەی رێبەرایەتی كەسانی دیكەدا بخاتە كار، مرۆڤی ئیفلیج بەرپرسیارە لە ئفلیجیەكەی خۆی، چونكە هۆیەكەی ناگەڕێتەوە بۆ وونبوونی هزر، بەڵكو دەگەرێتەوە بۆ دەستەوەستانی لە بڕیارداندا‌و ترسنۆكی لە بەگەڕخستنی ئەو بڕیارانە بەبێ‌ رێبەرایەتی كەسانی تر ...

 ئەوانەیش، كە كۆمەك بە قەبووڵكردنی ئەم ئیفلیجیە دەكەن، ئەو پیاوە گەورە‌و كاربەدەستانەن، كە بەڕەوای دەزانن دەسەڵاتێكی ئەوتۆیان بەسەر مرۆڤایەتیدا هەبێت، كە لەهەر گومان‌و گۆڕانكارییەك بەدوور بێت...  بۆ رۆشنگەری جگە لە (ئازادی) هیچی دی مەبەست نیە ئازادی بەمانا زۆر پاكەكەی ئەویش قبووڵا كردنە بە بەكارهێنانی راشكاوانەی عەقڵ لە هەموو بوارەكاندا... ئەمڕۆ لە هەموو لایەكەوە گوێم لە هاوارێكە دەڵێت: "بیر مەكەنەوە" ... پیاوی ئایینی دەڵێت "بیر مەكەنەوە، بەڵكو بڕواتان هەبێت... من دەڵێم بەكارهێنانی گشتی عەقڵمان پێویستە لەهەموو حاڵەتەكاندا ئازادانە بێت، تەنیا ئەو بەكارهێنانەش، كە رۆشنگەری بەمرۆڤ نزیكدەكاتەوە"(40)

هەروەها، لە پێشەكی چاپی یەكەمی كتێبی (ئایین لە سنوری عەقڵی پەتی) دا ئاماژەیەكی توندتر بۆ خستنە لاوەی ئیدەی خودا دەردەبڕێت كاتێك، رایدەگەیەنێت "ئاكار نە پێویستی بە بوونی خواوەندێكە‌و نە بە پاڵنەرێك جیا لە خودی یاسای ئاكاری‌و هەروەها پێویستی بە ئایین نییە"(41). بەڵام لەگەڵ ئەمەیشدا ئیدەیی خودایی بۆ هەمیشە دەستبەرداری بیركردنەوەی (كانت) نابێت‌و پیێوابووە"بۆ ئەوەی، كە باڵاترین چالاكی ئەندێشەیی بكەین، پێویستمان بە ئیدەی خودا هەیە. ‌و بەمشێوەیە، (ئاكار پێویستی بە ئایین دەبێت)".(42) دەتوانین لەم بارەیەوە بڵێین كە ئەم بیرمەندە "ئایینی لە لاهوتییەت جیاكردۆتەوە"(43) بەڵام ئایینی بەتەواوەتی رەتنەكردووەتەوە.

لەلایەكی تریشەوە، بیرمەندانی بزووتنەوەی رۆشنگەری دەستەواژەی ئایینی عەقڵانیان هێنایە پێشەوە‌و، بەگوێرەی ئەم دەستەواژەیە پێیان وابووە، كە دەبێت ناوەڕۆكی ئایین لەگەڵ رێساكانی عەقڵ دا بێتەوە‌و نەكەوێتە بەرامبەرییەوە. ئەم دەستەواژەیە رێك دەكەوێتە بەرامبەر ئەو ئایینانەی كەپشت بە بیرۆكەی وەحی دەبەستن، چونكە بەپێی لێكدانەوەی ئەوان عەقڵ ناتوانێت بوونی هیچ هێزێكی سەروو سروشتی پەسەند بكات‌و، ئایین دەبێت لەسروشتی مرۆییەوە سەرهەڵبدات. پێداگیریان لەسەر ئەم وتەی دواییان بەجۆرێك بووە، كە تەنانەت دەبێت پرەنسیپی "سەروو سروشتی" ئایینیش لەگەڵ سروشتی مرۆڤدا بێتەوە.(44)

ئێستا دەتوانین ئەو ئەنجامە وەربگرین، كە بزووتنەوەی رۆشنگەری، سەرباری ئەوەی، كە رەخنەیەكی توندی لە بیروباوەڕ‌و ئایدیۆلۆژیا ئایینەكانی سەردەمی خۆی هەبووە، بەڵام لەگەڵ ئەوەیشدا سنوری رەخنەكانی لەناو بۆتەی رەخنە لەكاركردەكانی ئایین‌و كڵێسادا دەسوڕایەوەو وەك پێویست نەدەچووە سەر خودی ئایین خۆی.

 

 

 

 

 

سەرچاوەو پەراوێزەكان:-

- هاشم ساڵح: سەرەتایەك دەربارەی رۆشنگەری ئەوروپی، و: شوان ئەحمەد، چایخانەی رەنج - سلێمانی، 2007، ل 24

2 - يوسف كرم: تاريخ الفلسفة اليونانية، مطبعة لجنة التاليف والترجمة والنشر- قاهيرة، مصر، 1936، ص63

 - 3برِوانة ( قدري قلعبي، اشهر المحاكمات في التاريخ، شركة المطبوعات لتوزيع والنشر، الطبعة السادسة، بيروت، 2004، ص 12 )

 -4یوسف كرم، هەمان سەرچاوەی پێشوو، ل 63

-5  سەرباری ئەوەی كە لەم نووسینەدا، دەرفەتی ئەوە نەبوو جێگای گونجاوی خۆی پێبدەین، بەڵام لەگەڵ ئەوەیشدا دەبێت ئەو راستییە بڵێین، كە پێش فەلسەفەی یۆنانیش، لای هیندییەكان جۆرێك لە پەیوەندییەكی تێكەڵاوتر لە نێوان ئایین‌و فەلسەفە دا دەبینرێتەوە، كە ئاماژەن بۆ جۆرێك لە تێكەڵاوبوونی ئایین‌و فەلسەفە، بەتایبەت لەشێوازە خۆرهەڵاتییەكەیدا.

-6 یوسف كرم، هەمان سەرچاوەی پێشوو، ل 68

7- ميرسا ايلياد: الَاساطير و الَاحلام و الَاسرار، ت: حسيب كاسوحة، منشورات وزارة الثقافة، دمشق، السورية، 2004، ص 34

8- الكساندر كراث و ديطران: مجموعة جهان اسطور شناسي، ت: جلال ستاري، ضاث سوم، نشر مركز _ تهران، ايران، 1377، ج1، ص 156

9- ایلیاد، هەمان سەرچاوەی پێشوو، ل 97

10 - ایلیاد، هەمان سەرچاوەی پێشوو، ل 97

11- فراس السواح  سەرچاوەی پێشوو، ل  57

12- فراس السواح، هەمان سەرچاوەی پێشوو، ل  59

13- راس السواح: الاسطورة والمعني، دراسات في الميثولوجيا و الديانات المشرقية، الطبعة الثانية، الناشر: دار علا‌و الدين للنشر والتوزيع والترجمة_ دمشق، السورية، 2001. ص 24

14- هاشم ساڵح: سەرەتایەك دەربارەی رۆشنگەری ئەوروپی، و: شوان ئەحمەد، چایخانەی رەنج - سلێمانی، 2007، ل 22-23

15- هاشم ساڵح، سەرچاوەی پێشوو، ل 49

16- هاشم ساڵح، سەرچاوەی پێشوو، ل 44

17- سنت اوگوستین - http://www.bashgah.net/peoples-172.html

18- هاشم ساڵح، سەرچاوەی پێشوو، ل  44

19- سنت اوگوستین، سەرچاوەی پێشوو.

20- سنت توماس  اكویناس ، سەرچاوەی پێشوو.

 - 21 هەمان سەرچاوەی پێشوو.

 - 22هەمان سەرچاوەی پێشوو.

23- هاشم ساڵح، سەرچاوەی پێشوو، ل 46

24 - جان اینگلیس: توماس اكوئیناس، ت: پریش كوششی ، انتشارات رویش نو _ تهران، ایران، 1386، صص (65-66)

25- هاشم ساڵح،  هەمان سەرچاوەی پێشوو، ل ، 47

26-  هاشم ساڵح، سەرچاوەی پێشوو، ل  46

27- سنت توماس  اكویناس ، سەرچاوەی پێشوو

 28- هاشم ساڵح، هەمان سەرچاوەی پێشوو، ل 47

29-  هابز، سەرچاوەی پێشوو، ل 158.

30-  شیدان وثيق ، لائیستە چیست؟ و نقدی بر نڤریەپردازی های ایرانی دربارە لائیستەو سكولاریسم، نشر اختران تهران، ایران، 1386، ص  52

31-  هابز، سەرچاوەی پێشوو،  ل 298

32-  وپیق، سەرچاوەی پێشوو، ل 57

33-  وپیق ، هەمان سەرچاوەی پێشوو، ل 58

34-  كاوە جەلال، سەرچاوەی پێشوو، ل  52

35-  وپیق ، سەرچاوەی پێشوو، ل 65

36-  وپیق ، سەرچاوەی پێشوو، ل 67

37-  وپیق ، هەمان سەرچاوەی پێشوو، ل 67

38-  لئو راوچ: فلسفە كانت، ت: عبدالعلی دست غیب، چاپ اول، نشر پرسش- اسفهان، ایران، 1386، ص/113

39-  وپیق ، سەرچاوەی پێشوو، ل 68

40-  ئەمانۆیل كانت: سەردەمی رۆشنگەری چییە؟، و: بەختیار عەلی، گۆڤاری رۆشنگەری، لەبڵاوكراوەكانی نێوەندی رۆشنگەری بۆ لێكۆڵینەوەی فكری‌و سیاسی، ژمارە 11‌و12 ، لل ( 112-114).

41-  راوچ، هەمان سەرچاوەی پێشوو، ل 122

42-  راوچ، سەرچاوەی پێشوو، ل 122

43-  جاكلين لاغرية: الدين الطبيعي، ت: منصور القاضي، المؤسسة الجامعية للدراسات و النشر والتوزيع، بيروت، لبنان، 1993، ص96

44-  بروانە (میلان زنوی، هگل جوان  - در تكاپوی دیالكتیك نڤری، ت. محمود عبادیان، چاپ اول، مۆسسە نشر اگاە،  تهران، ایران، 1382، ص، 52)

 

 

 

 
رۆشنگەری
وتار‌و بۆچوون

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت

سەعید کاکەیی

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین

مەریوان عەلی

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون

هەردی عەلی

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا...

ئاسۆ ئه‌مین

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی

سه‌وسه‌ن هیرانی

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە

سەعید کاکەیی

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز

مه‌ریوان عه‌لی

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌

سه‌لام مارف

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت

سه‌لام مارف

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری

بێستون محمو‌د

 
رؤشنطةرى

C 2010 All right reserved, roshngari.com