head

 

 

 

مافەكانی مرۆڤ، پەیامێكی ئەقڵانی

 

 

 

مەریوان عەلی

 

پێشەكی

هەر چیرۆكێك لە پشت نوسینەوەی بەندەكانی مافی مرۆڤەوە بن، لەو هێزە ناوەكی و رەهەندە مرۆڤدۆستی و بەرپرسیاریەتیە ئەخلاقی و یاسایی و سیاسیەی كەم ناكاتەوە كەلە پشتی هەر بەندێكەوە خۆی مانفێست دەكات. بەندەكانی مافی مرۆڤ جۆرێكە لە پەیمانی گەردوونی بۆ پاراستنی مرۆڤ لە تۆری جاڵجاڵۆكە ئاسای سیستەم و ئەو تەماحە بەشەریانەی خوازیارە مرۆڤ لە ژێر جەبرە ئابوری و سیاسی و ئاینیەكاندا بكاتەوە بە كۆیلە.

دارشتنی (ماف) لەسەر بنەمای رۆڵا و شوێنگەی تاكەكەس و ئاوێتەكردنی لەگەڵا سیستەمە كۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابوریەكان، باوەرهێنانە بە سێنتراڵ بوونی مرۆڤ و رۆڵی تاكەكەس لە بریارە ئەقڵانیەكاندا. لە دونیای ئێمەدا هەوڵی تاك بۆ بینینی ئەو رۆڵە لە كایە جیاوازەكاندا، هیچ نییە جگەلە بەشداریكردنی تاك لەو ململانێ توندەی كە دەخوازێت لە رێگایەكی ئاشكراوە بێتە دونیای كوردیەوە، دونیایەك هەمیشە رۆڵی تاكی تێیدا نامۆ و غائیب بووە، ئەم سەركێشیەی تاك بریتیە لە پێ نانە ناو جۆرێك ململانێ لەگەڵا گروپ و حزبەكان كە دەخوازن رۆڵی تاك لە كایە سیاسی و ئابوریەكاندا ..گەمارۆبدەن، بە چەشنێك تاك نەتوانێت گوزارشت لە ئیرادەی خۆی بكات، ململانێی تاك لەگەڵا ترادسیۆنی دەسەڵات و گروپە باڵادەستەكان، بریتیە لە ڕەنگدانەوەی ئاراستەی ململانێكانی نێو كۆمەڵگا كە تێیدا (ئازادی دەبێتە پێداویستی و ئەقڵیش دەبێتە دەسەڵات)(1)

 دروست ئەگەر ئامانجێكی مافەكانی مرۆڤ گەران بێت بە شوێن دەستەبەركردنی مافی ژیان و ئازادی و یەكسانی و سەربەستی لە بیركردنەوەو بریاردان و ژیان و نیشتەجێبوون...ئەوا ئامانجێكی تری مافەكانی مرۆڤ گەرانێكی قوڵە بەشوێن ئەو پەیمانەی پێویستە لە نێوان مرۆڤەكان و دامەزراوە و دەوڵەت...ببەسترێت بە جۆرێك مافی لاواز و بێ دەسەڵاتەكان، وەك مافی دەسەڵاتدارو بەهێزەكان پارێزراوبێت رولاند دووركن لەم بارەیەوە دەنوسێت"پێویستە لاوازەكانی نێو یەك گروپی سیاسی دیاریكراو رێزیان لێبگیرێت و گرنگیان پێبدرێت لە لایەن حكومەتەكانیانەوە، پێویستە مافەكانیان هاوتای ئەو مافانە بێت كە بەهێزەكان بە خۆیان ڕەوا دەبینن، بەجۆرێك ئەگەر هەندێك كەس ئازادانە بتوانن هەندێك بریاری دیاریكراو بدەن و هەر جۆرە زیانێكی لاوەكی هەبێت لەسەر بەرژەوەندی گشتی، ئەوا پێویستە هەموو كەس مافی ئەو بریاردانەی هەبێت "(2).

 بەندەكانی مافی مرۆڤ لە فەلسەفەیەكەوە سەرچاوە دەگرێت كە ماف لە ئاسمانەوە دادەبەزێنێتەوە سەر زەمین، وەرگێرانی جۆرێكە لە دنیابینی كە تێیدا مرۆڤ پابەندی رستێك بەرپرسیارێتی و ماف و ئەرك دەكاتەوە كە تەنها لەسەر ئەرزی واقع دەبیندرێتەوە.

 

 

دیموكراسی و مافی مرۆڤ

بەشێوەیەكی گشتی ئەو سیستەمە سیاسیەی لەسەر بنەمای دیموكراسیەت بونیادنرا بێت، تا ئەندازەیەكی زۆر لە دامودەزگا و دامەزراوەی دەستوریدا رێكخدەخرێت، بنەمای بەرپرسیارێتی و لێپرسینەوە و مافەكان لە رێگەی یاسای ئەقڵانیەوە رێكدەخرێت، بە پێچەوانەی ئەو دەسەڵاتانەی لەسەر بنەمای هێز و ستەمكاری دامەزراون، هەروەك مونتسكیو لە كتێبی رۆحی یاساكاندا باسی دەكات ئەو دەنوسێت"بۆ ئەوەی حكومەتێكی دەستوری یان حكومەتێكی ئیستبدادی خۆی بپارێزێت و درێژە بە ژیانی خۆی بدات، پێویستیەكی زۆریان بە چاكەكاری نییە. لە رژێمی یەكەم هێزی یاسا و لە رژێمی دووەمیشدا حوكم و ئیرادەی پاشا بەردەوام بۆ بڕیار و حوكمدان ئامادەن و دەتوانن هەموو شتێ رێكبخەن یان پێشی هەموو شتێ بگرن"(3) بێگومان لە دەسەڵاتی دیموكراسیدا هێز لە دەرەوەی ململانێ سیاسی و كۆمەڵایەتیەكانە، هەروەك ئیرادەی هاوڵاتی هیچی كەمتر نییە لە ئیرادەی دەسەڵاتدار ئەمە لە كاتێكدا ئەوەی دەبێتە بەربەست لەبەردەم پرۆسیجەری سیاسیدا هاوڵاتیان و جڤاد و گروپە چالاكەكانی نێو كۆمەڵگایە نەك دەسەڵات.

بەڵام ئەمە هەموو روكنە سەرەكیەكانی دەسەڵاتی دیموكراسی نییە لە دەوڵەتە مۆدێرنەكاندا. دەشێت دیموكراسیەت گوزارشت بێت لە زنجیرەیەك پرۆسیجەری بازنەیی سیاسی یەك بەدوای یەكی دامەزراو، كە تێیدا دەسەڵاتدارو هاوڵاتی لەبەرامبەر یاسادا وەك یەك رادەگرێت. دیموكراسیەت لەو زنجیرە پرۆسیجەرەدا لە ڕەهەندە كۆمەڵایەتی و ئابوری و سیاسیەكاندا بە قوڵی شۆڕدەبێتەوە بەنێو ریشە ئاڵۆزەكانی كۆمەڵگادا.

 سیستەمی سیاسی بونیادنراو لەسەر بنەمای دیموكراسیەت، جۆرێكە لە سیستەم كە تێدا فەلسەفەی حوكمڕانی لە رێگەی دەنگی گشتیەوە پێكدەهێندرێت، لەم سیستەمەدا تا ئەندازەیەكی زۆر بوونی رای ئازاد و ئازادی رۆژنامەگەری و هەڵبژاردن و بونی دامەزراوە و رێكخراوی سەربەخۆی مەدەنی.. بە جۆرێك لە جۆرەكان وەك رووی دەرەوەی سیستەمەكە دەناسرێتەوە، بەڵام ئەوەی دەبێتە جەوهەری سیستەمی دیموكراسی، ئەوەی دەبێتە شوناس و ناسێنەرەوەی سیستەمی دیموكراسی، ئەوەی دەبێتە بەهێزی وجێگری سیستەمەكە پاراستنی (مافەكانی مرۆڤە)، راستیەكەی پاراستنی مافی وەكیەكی هەموانە لەناو كۆمەڵگادا، بە بارێكی تردا پاراستنی ماف لە سیستەمێكی دیموكراسیدا تەنها بەوەوە ناوەستێت هاوڵاتیان لەبەرامبەر یاسایەكی كۆنكرێتیدا رابگرێت، بەڵكو لەجەوهەردا پاراستنی ماف، پاراستنی كۆمەڵگایە لە بەرهەمهێنانی دەسەڵاتی بەربەریەت و شەرانگێزی، لە سیستەمە توتالیتاریەكاندا ماف لە لاوازترین دۆخدا دەبیندرێت، بە جۆرێك سنوری مافی تاك ڕەنگە یەكسان ێت بە هیچ! بەوەش دەوڵەت مرۆڤەكان وەك كەرەستەیەكی خاو یان وەك مادەیەكی تەقەمەنی لە جەنگەكاندا بەكار دەهێنێت، ڕەنگە ئەو پرسیارەی ئەدۆرنو و هورهایمر لێرەدا ڕەوایەتی دوبارەكردنەوەی هەبێت"چۆن مرۆڤایەتی لە جیاتی ئەوەی پابەندبێت بە مەرجەكانی مرۆڤایەتی راستەقینە، لە پرێكدا لە شكڵێكی نوێی بەربەریەتدا غەرق بوو؟"(4)  

 دیارە گەلێك خەسڵەتی دی لە دەوڵەتە دیموكراسیەكاندا بوونی هەیە، وەك سەربەخۆیی دامەزراوە گشتیەكان و هەڵبژاردن و دیاریكردنی سنورەكانی دەسەڵاتی جێبەجێكردن و بریاردان، جیاكردنەوەی حكومەت لە حزب...، بەڵام لە دەوڵەتی دیموكراسیدا ماف ئەڵقەیەكی گرنگی بەیەكەوە بەستنەوەی ناوەكی سەرجەم پێكهاتە سەرەكیەكانی دەوڵەتە.

  ئەوەی سیستەمی دیموكراسی لە گەمەی ستەمكاریدا دەپارێزێت، تەنها پاراستنی مافەكانی مرۆڤە، ستەمكاری  و دەسەڵاتی توتالیتاریزم هەموو ساتێك ئامادەی خۆ بەرهەمهێناوە هەیە تەنانەت لە رێگەی دیموكراسیەتەوە ، دەوڵەت وەك سەرچاوەی هێز و تونایەكی بێ سنور ئەو توخم و فیگەرە بەهێزانەی تێدایە كە ستەمكاری بەرهەم بهێنێت، بەڵام چەسپاندنی مافی مرۆڤ بەجۆرێك ببێتە مادەی پێكهێنەری ژیانی سیاسی و ئابوری و كۆمەڵایەتی و ئازادییە گشتیەكان تا مەودایەكی زۆر هەرەشەی پێگرتنەوەی دەسەڵاتی ستەمكاری پەك دەخات.

 

مافی مرۆڤ پەیامێكی مرۆڤدۆستی

 كاركردن لەسەر مرۆڤ كاركردنێكی ناسك و هەستیار و ئامانجدارە، كاركردنە لەسەر بونەوەرێكی ئاقڵا، بەسۆز، بیركەرەوە، داهێنەر، بونەوەرێك توانای پێكەنین و گریان و هەڵهاتن و خۆشاردنەوەی هەیە...، هەموو پارێزگاریكردن لە مرۆڤ وەك كەینونەیەكی سەربەخۆ بەنێو بەندەكانی مافی مرۆڤدا تێدەپەرێت، لە دەسەڵاتە شمولیەكاندا كاركردن بۆ پارێزگاریكردن لە مافی سیاسی مرۆڤ وەك بانگەوازێك بۆ روخاندنی رژێمە سیاسیەكە تەماشادەكرێت و راستەوخۆ چالاكوانی پارێزگاریكردن لە مافی سیاسی مرۆڤ دەخرێنە بەرەی ئۆپوزیسونەوە لەو بارەیەوە غسان مفلح لە وتارێكدا دەنوسێت"پارێزگاریكردن لە مافی سیاسی بریتیە لە بانگەشەی روخاندنی رژێم، ئەمەش پەرچە كردارێكی ئوتوماتیكی هەڵسوكەوتی دەسەڵاتە لەگەڵا پارێزەرانی مافەكانی مرۆڤ و بە بەڵگەی ئەوەی جیاوازیەك نابینین لە نێوان بریاری ئەوەی تۆ سەر بە حزبی ئۆپوزیسونیت یان پارێزەری مافی مرۆڤیت " (5) .

كاركردن لەسەر مرۆڤ یان راستر لە پێناو مرۆڤدا ریشە سەرەكیەكانی لە جەوهەری فەلسەفەی ئەقڵانیەتەوە سەردەردێنێت، ئەقڵانیەت تەنها پەرچەكردارێكی رووت نییە بەرامبەر وەهم، وەك ئەوەی روبسبیر ئاماژەی پێدەدات بەوەی"هەموو وەهمەكان لەبەردەم حەقیقەتدا ون دەبن، هەموو گێلیەكان لەبەردەم ئەقڵدا دەكەون"(6) بەڵكو ئەقڵانیەت لە ڕەهەندە مرۆڤدۆستیەكەیدا، پابەندبوونە بە جۆرێك دنیابینی كە مرۆڤ تێدا دەبێتە سێنتراڵی مەسەلەكان و مەعریفە و زانست و تەكنەلۆژیا ..سەرچاوەی گەشەسەندنەكان دەبن، ئەقڵانیەت باوەرهێنانە بە توانای مرۆڤ بەوە مژدەی گەیشتن بە ئاستی كەماڵا مژدەیەكی بێ بناغە و باتڵا نییە، مادەم "ئەقڵا سەركەوتنی بەدەستهێنا بەسەر ئەفسانەدا، دەبێت سەركەوتنیش بەسەر سروشتدا بهێنێت كە خاڵیە لە جادوگەری، مەعریفەش كە بۆخۆی دەسەڵاتە، هیچ سنورێكی نییە، نە لە دورخستنەی خالیق و نە لەبەرێكردنی مەزنەكاندا"(7)

لەبەرامبەر تیۆر و فەلسەفەی ئەقڵانیەتدا، گەلێك ڕەخنەی توند لە ئەقڵا گیراوە، لایەك بەوەی ئەقڵا بێگەرد نییە لەو كوشتارانەی لەسەر زەوی روویانداوە، ئەقڵا بەجۆرێك لە جۆرەكان لەبەردەم دەسەڵاتی تەكنەلۆژیادا گەمارۆدراوە، هەروەك ئەقڵا بێ بەری نییە لە خوڵقاندنەوەی ئەو ئەفسانە و داستانە خەیاڵیانەی بەناوی ئەقڵەوە هۆندراونەتەوە، ئەدورنو و هوركهایمر لە كتێبی دیالەكتیكی رۆشنگەریدا دەنوسن"ئەفسانەكان، قوربانی رۆشنگەرین، ئەوان هیچ نین جگە لە بەرهەمی خودی رۆشنگەری"(8) بێگومان برێكی زۆری رەخنەگرتن لە ئەقڵا لە پێناو جۆرێكە لە مومارەسەی ئەقڵانیەت كە رۆبچێت بە نێو ژیاندۆستی و مرۆڤدۆستیدا، باوەرهێنان بەوەی ئەقڵا لە رووی بەرپرسیارێتی و بریاردانەوە دەكرێت لە پێناو ژیانێكی چاكەی گشتی بەكاربهێندرێت، ناتوانێت لەو ڕەخنە قورسانە دەربازبێت، كە راستەوخۆ لە ئەقڵا دەگیرێت، پێموایە باشتروایە ئەو ڕەخنەیەی هەر یەك لە ئەدورنو و هوركهایمر بنوسمەوە كە دەتوانێ هاوكاریم بكات بۆ كورتكردنەوەی مەبەستی سەرنجەكەم ئەوان دەنوسن"ئەو ئەقڵانیەتەی لە بونیادە بۆشەكاندا دەردەكەوێت توانای بەرەنگاریكردنی ئەقڵی پیشەسازی نییە، ئەگەر فەلسەفە لەگەڵا لیبنتز و هیگل دا پێداویستی حەقیقەتی دەرخستبێت هەتا لە جەخكردنەوەی زاتی و بابەتیدا، ئەوەی لە فكردا بوونی نییە (سۆز و دامودەزگاكان و كارە هونەریەكان) لای خۆیەوە ئەقڵانیەت سۆز دادەبرێت، هەروەك ئاین و هونەریش دادەبرێت لە هەموو ئەو رەوایەتیانەی ناوی مەعریفەیە، بەوەش نزیكایەتیەكەی دەردەكەوێت لەگەڵا پۆزەتیفیزمی نوێ، واتە دواهەمین پاشماوەكانی رۆشنگەری، پێویستە ئەوەش بڵێین ئەقڵانیەت سنورێكی سەپاندووە بەسەر ئەقڵی ساردا لەسەر حسابی خودی ژیان، ئەگەرچی وای لەم ژیانە نەكردووە شتێك بێت كەمتر لە پرنسیپی بەرەنگاربونەوەی فكر. لە ژێر روپۆشی ئەم توندوتیژیەدا سۆز و هەموو گوزارشتێكی ئینسانی لە ناویاندا رۆشنبیریش دەبێتە بەرەنگاربونەوەیەك لە فكر" (9)

لە راستیدا هەموو قسەكردنێك لەسەر مافی مرۆڤ، بەجۆرێك لە جۆرەكان پێداگریە لە تیوری ئەقڵانیەت لە ڕەهەندە مرۆڤدۆستیەكەیدا، یاخود راستر مرۆڤ بوون لە رەهەندە گەردونیەكەیدا، ئەو رەهەندەی پابەندی سنور و زمان و ئاین و نەژاد و ڕەگەز...هتد نابێتەوە، تەنها پابەندی ئەوەیە مرۆڤ مرۆڤە! بە بارێكی تردا پێداگری لە شكۆمەندی مرۆڤ وەك بونەوەرێكی باڵا لەسەر زەوی، لەوەوە دێت مرۆڤ لە بەها و پێگە و تواناكانی دانەماڵدرێت، هەڵبەت دەبینین ماكینەیەكی زەبەلاح لە نێو سیستەم و دامودەزگاكانی كۆنترۆڵكردندا لە كاردایە كە بەشێوەیەكی سەرەكی ئیشی ئەوەیە لە مرۆڤ بدات، مرۆڤ بوون لە رێگەی ئەقڵانیەت و ئازادی و مافەكانیەوە داببرێت، هەڵبەت ئەمە ستراتیژێكی ترسناكانی ئەو دەسەڵاتانەیە كە هیچ حورمەتێك بۆ مرۆڤ وەك بونەوەرێكی خاوەن ئیرادە و ئەقڵا و ئازاد و شكۆمەندیدا ناهێڵنەوە، فرانسیس فۆكۆیاما لە كتێبی كۆتایی مێژوو دەنوسێت" جیاكاری لە نێوان ئینسانی و نائینسانی بەتەواوی ئەقڵانییە، بە تەنها مرۆڤ ئازادە، واتە ئەوان توانای ئەوەیان هەیە تێبكۆشن لە پێناو بەدەستهێانی دانپیانان لە شەرێكدا كە بەتەنها لە پێناو شكۆمەندیدایە، ئەم جیاكارییە پشت بە سروشت دەبەستێت، یان روونتر پشت بە جیاكاری ریشەیی لە نێوان جیهانی سروشتی و جیهانی ئازادا دەبەستێت"(10).

 لە راستیدا هەوڵدانی مرۆڤ بۆ زاڵا بوون بەسەر سروشتدا، بە بارێكی تردا بریتی بووە لە نوسینەوەی چەندین یاسا، كە مرۆڤی لە زاڵبونەوە بەسەر سروشتدا كردۆتە ملكەچی سیستەمەكان، راستە مرۆڤ توانای داگیركردنی سروشتی هەیە، هەروەك لیوشتراوس لە باسكردنی فەلسەفەی سیاسی بیكوندا دەنوسێت "مرۆڤ خاوەنی ئەقڵە، ڕەنگە سروشت داگیربكات لە رێگەی ئەقڵەوە و بەسەریدا زاڵ بێت، ئەمەش لە رێگەی ملكەچ بوونی مرۆڤ بۆی و تێگەیشتنی.."(11) هەوڵی داگیركردنی سروشت لەلایەن مرۆڤەوە، خەونێكی دێرینی مرۆڤە، خەونی ئەو گەڕیدە و زانا و سیاسیانەش بووە كە خوازیاربوون زۆرترین شوێنگە و فراوانترین رووبەر داگیربكەن، لەم هەوڵەدا تەنها باری تۆبۆگرافی زەوی نەشێوێندراوە، تەنها پلەی گەرمی زەوی بەرزنەبۆتەوە بەڵكو مرۆڤایەتی رووبەروی كارەساتی گەورە و جەنگ و ماڵوێرانی بۆتەوە.

 هەوڵی مرۆڤ و جڤادە كۆمەڵایەتیەكان بۆ چەسپاندنی ماف بەشێوەیەكی دادپەروەرانە، گەرانێكی نەبراوە و تێفكرینێكی قوڵە و سەر بە میراتێكی گەورەی فەلسەفی و ئەقڵانیە، لە راستیدا هێنانە ئارای دۆخێكە كە ماف دەبێتە كێشەیەكی بنەرەتی لەسەر زەوی، كێشەیەك بەردەر نییە لەو ململانێیەی لە نێوان ماف و زەوتكردنی مافدا رودەدات، هەڵبەت هەموو كێشەكان لەسەر چەمكی ماف ناگیرسێتەوە، بەڵام برێكی زۆریان یان ڕەوایەتی لە مافەوە وەردەگرن بۆ جێ بەجێكردنی خواستێك لە دەرەوەی ماف ، یان بە نێو مافدا دەگوزەرێن.

لە كۆمەڵگا هاوشێوەكانی كۆمەڵگای كوردیدا، پرسی جێبەجێكردن یان چەسپاندنی بەندەكانی مافی مرۆڤ  لە دەستوری هەمیشەیدا و باوەرهێنان بەوەی دەكرێت بەندەكانی مافی مرۆڤ وەك پەیمانێكی كۆمەڵایەتی و سیاسی و ئەخلاقی پێكەوە ژیان جێبەجێ بكرێت، یەكێكە لە پرسە هەرە پر كێشەكان، چونكە برێكی زۆری ژیانی سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئەخلاقی ئەم كۆمەڵگایانە، نە لەسەر بنەمای ئەقڵانی و نەلەسەر بنەمای ماف بونیاد نراوە، لەبەرئەوە هەر كات دەسەڵات باسی تەبەنیكردنی مافی مرۆڤ بكات، هیچ نیە جگەلە لە نوكتەیەكی سیاسی، راستیەكەی ئەوەی لەسەر بەتاڵا بیناكرا ئەوا دەڕمێ، لە ساتەوەختێكدا روكنەكانی دەسەڵات و پەیوەندییە ناوخۆییەكانی دەسەڵات لەسەر بنەمای نادادپەروەری دامەزرابێت، ئەوا دوو دەرئەنجام دەدات بەدەستەوە یەكەمیان ئەو دەسەڵاتە دوورە لە بنەماكانی ئەقڵانی و دیموكراسی، دووەمیان مافەكانی مرۆڤ وەك دەقێكی قەدەغەكراو مامەڵەی لەگەڵدا دەكرێت.

 

مافی مرۆڤ و ئازادی

هەڵبەت لە پاڵا باسكردنی رێزگرتن لە مافەكانی مرۆڤ، چەندین چەمكی تر وەك كێشە لە نێو پرسە سیاسیەكاندا خۆیان مانفێست دەكەن، كێشەی ئازادی یەكێكە لەو كێشانەی لەگەڵا بەرەبەیانی داكۆكیكردن لە ماف ئامادەگی هەبووە، ئەو رووبەرو ناوەند و ساتانەی ئازادی و دەسەڵاتی پێكەوە لە دیبەیتێكدا كۆ كردۆتەوە، لە فكری سیاسیدا بەشوێن نەخشەی تایبەت و پلانی جۆراوجۆردا گەراوە، روونتر هەموو گفتوگۆیەك لەسەر كۆكردنەوەی ئازادی و ماف بە سیاسەتدا تێپەریوە، ئەگەرچی بەردەوام پەیوەندی ئازادی و ماف لە ژێر سایەی دەسەڵاتدارانی سیاسیدا بەجۆرێك شرۆڤە كراوە كە ماف شتێكە و لە هیچ خاڵێكدا لەگەڵا ئازادیدا یەك ناگرێتەوە، بەڵام مێژوو ئەوەی سەلماندوە هیچ جۆرە ئازادیەك بوونی نییە ئەگەر مافی تێدا پارێزاو نەبێت، هەروەك هیچ مافێكی بوونی نییە ئەگەر لە قوڵایدا گوزارشت لە ئازادی نەكات.

فكری سیاسی بەردەوام لە گۆڕانی نەخشە و پلانەكانیدایە، بەپێچەوانەی ماف و ئازادی كە بەردەوام داوایەكی جێگیرە، بۆیە دەبینین" لە نێوان دەسەڵات و ئازادبوون پەیوەندیەك هەیە، ئەگەر بڵێین سیاسەت بریتیە لە جۆرێك گەمە كە ناكرێت بەتاڵا بكرێتەوە، ئەوەی دیارە پەیوەندی نێوان دەسەڵات و ئازادبوون لە گۆراندایە"(12) هەموو گۆڕانێك لە قوڵایدا گوزاشتە لە سەرلەنوێ دارشتنەوەی پەیوەندیەكانی نێوان ماف و ئازادی لە چوارچێوەی دەسەڵاتدا........

لە راستیدا كایەی سیاسەت خاوەنی چەندین گەمەكەری گەورەیە كە توانایان هەیە رووداوەكان لەگەڵا یەكتری ئاوێتە بكەن، سیاسیەكان لەسەر گەلێك هێڵی جیاواز ئیش دەكەن، ئەوان كە بەشێكن لە ئەندامانی كۆمەڵگا، هەروەك بەشێكن لەو رووداوە گەورانەی كۆمەڵگا باجی قورس گرانی دەدەنەوە، دەشیانەوێت بەشێك بن لە رۆشنبیری گشتی، خۆ هەڵواسینی سیاسیەكان بە كایەی رۆشنبیریدا لەوەوە دێت بڕێكی زۆری چەمكە سیاسیەكان لە كایەی رۆشنبیریدا شرۆڤە دەكرێت هەر لەم كایەیەدا سیاسیەكان رووبەروی قورسترین و بەهێزترین بەرهەڵستكار دەبنەوە كە رۆشنبیرانی ڕەخنەگرن، سیاسیەكان گەلێك دەروازەیان بۆ واڵاكراوە تا بێنە نێو كایەی رۆشنبیرییەوە، ئەوان هەندێك جار وەك شۆرشگێرو سەرمایەدارو مفكر خۆیان نیشانمان دەدەن، ئەگەرچی پێچەوانەوەی ئەم دۆخە راستە، دەبێت مفكر سیاسی بێت "كە مفكر رۆشنبیر بوو واتە لە سیاسەت تێدەگات، ئەگەر لە سیاسەت تێگەشت واتە دەبێت بگەرێتەوە بۆ لای تاك، بۆ لای مرۆڤ لە پلەی سفردا، بۆ لای مرۆڤی رووت"(13). دروست هەموو بیركردنەوە و بریارێكی سیاسی دواتر لە لابرۆتەری ناو كۆمەڵگادا بەسەر مرۆڤ وەك تاك و وەك توخمی بنچینەیی نێو پەیوەندیەكان جێ بەجێ دەكرێت، بەمانایەكی تر لە هەموو هاوكێشەكاندا مرۆڤ توخمی سەرەكی گۆڕانكاریەكانە، كەم نین ئەو مرۆڤانەی بوونەتە قوربانی سیاسیەتە هەڵەكانی سیاسیەكان، كەم نین ئەو كاولكاری و وێرانیانەی بە هۆی سیاسیەكانەوە هێشتا وەك سوتماك بەجێ ماون.

لێرەوە كۆی سەرنجەكانم لە دوو خاڵی سەرەكیدا چردەكەمەوە:

یەكەم: مافەكانی مرۆڤ جۆرێكە لە پەیمانی پێكەوە ژیان كە بنەمای سەرەكی پەیمانەكە بریتیە لە رێزگرتن لە مرۆڤ، ئەم پەیمانە سنورەكانی سیاسەت و ئابوری و شوێنگە و ئاین و...تێدەپەرێنێت، محوەری سەرەكی لەم پەیمانەدا مرۆڤە كەبە سروشت خاوەنی ئەو مافانەیە، بەڵام ساتێك ئەم مافانە لە ئەنزیمە سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابوری و ئاینیەكان..وەردەگێردرێتە سەر زمانی سیاسی و دەسەڵاتداری برێكی زۆری ئەو مافانە وندەكرێن.

مافەكانی مرۆڤ  جۆرێكن لە ماف كەلەسەر بنەمای باوەربوون بە ئەقڵ و ئیرادەی مرۆڤ دارێژراون، بەكورتی مافێكن دەشێت لە سەرزەمین بۆیان بگەرێین و كەم تا زۆر هیچ پەیوەندییەكی بەو تێگەیشتنانەوە نییە كە سەرچاوە و لێكدانەوەكانی لە پەیامە ئیلاهی و ئاینیەكاندا یەكاڵا دەكەنەوە.

دووەم: مافەكانی مرۆڤ ئەو مافانەن كە ڕەهەندێكی گەردوونی هەیە، بە ئاسانی توانای بڕینی سنورو كلتورو ترادسیونە جیاوازو كاتە جیاوازەكانی هەیە، بنەمای بە گەردوونی بوونی ئەم مافانە لەو راستیەوە هاتوون كە مرۆڤ لە هەر شوێنگە و پێگەیەكی دونیادا بێت مرۆڤە و خاوەن ئەقڵ و هەست و ئەخلاق و حورمەتی خۆیەتی، هەر وەك هیچ دیانەت و سیستەمێكی سیاسی و ئابوری و كۆمەڵایەتی مافی ئەوەی نییە مرۆڤ وەك كۆیلە و كائینێكی بێ نرخ تەماشا بكات. بنەماكانی مافی مرۆڤ ئەگەرچی سەربە كلتوری رۆژئاوایە، بەڵام لە بنەرەتدا مامەڵەیەكی  ئەقڵانییە لەگەڵا مرۆڤ و دەوروبەرەكەی لەسەر گۆی زەوی.

 

مافەكانی مرۆڤ لەسەر ئەو بنەمایە دامەزراوە، مرۆڤ تاكە بونەوەری سەرنشینی زەوییە كە هەست و سۆز و ئەقڵا و بیركردنەوە بەكاردەهێنێت لە پێناو ژیانێكی چاكتر و جوانتر..و كۆمەڵگایش ناوەند و شوێنگەی چالاكییە مرۆییەكانە، بەم مانایە بۆ تێگەیشتن لە مافی مرۆڤ دەبێت لە سروشتی مرۆڤ و كۆمەڵگا تێبگەین، لیو شتراوس لە كتێبی"تأریخ الفلسفە السیاسیە" لە بەرگی یەكەمدا دەنوسێت" كەس ناتوانێت لە سروشتی مرۆڤ تێبگات ئەگەر لە سروشتی كۆمەڵگای مرۆڤایەتی تێنەگات"(14)، تێگەیشتن لە سروشتی مرۆڤ و كۆمەڵگا تێگەیشتنە لەو پەیوەندیە ئاڵۆزەی ئەم دوو كیانە بەیەكەوە دەبەستێتەوە، راستر تێگەیشتنە لەو كەینونە ئاڵۆزەی پرسیار و سەرسامی و بیركردنەوە دەخوڵقێنێت. بەكورتی ئەگەر مافی مرۆڤ بەجۆرێك لە جۆرەكان وەك دەروازەیەك بۆ تێگەیشتن لە كەینونەی كائینێكی مافدار تەماشا بكەین، تێدەگەین خودی مرۆڤ وەك كەینونەیەكی ئاڵۆز و بیركەرەوە لێوان لێوە لە ناكۆكی و ململانێی سەرەختانە لە پێناو ئازادی و مافدا.

 تەماشاكردنی مرۆڤ بەوەی بریتیە لە دنیایەكی بچوكراوە لە جیهانێكی ئاڵۆز، بۆ ئەوەیە شوێنی مرۆڤ گەورەتر لە سیستەمە سیاسی و ئابوری و ئاینی و كلتوری و فەرهەنگیەكان... تەماشابكرێت، لەراستیدا بۆ ئەوەیە مافەكانی مرۆڤ زیاتر لە مافی تاكەكەسدا چڕ بكرێنەوە، بەو بروایەی چەوساندنەوە و ئازاردان و بێ رێزی بەرامبەر تاكە مرۆڤێك بریتیە لە وێرانكردنی جیهانێكی سەربەخۆ، واتە هەر كێشەیەك لە مافەكانی مرۆڤدا بریتیە لە دەروازیەك بۆ تەماشاكردنی هەیكەلی گشتی سیستەم و ئەنزیمە سیاسیەكان كە چۆن مرۆڤ دەهارن..

هەر تاكێك بریتیە لە گومان و بیركردنەوە، بریتیە لە ئەقڵێك بۆ تەماشاكردنی دونیا، لەراستیدا ئەم تێزە جۆرێك پرسیاری ئەخلاقی و یاسایی و سیاسی بەدوای خۆیدا دەهێنێت، كە وەڵامەكان لەسەر ئەو پنتە دەگیرسێنەوە كە مرۆڤ بریتیە لە چەقی مەسەلەكان، هەڵبەت بەشی زۆری مافەكانی مرۆڤ بەقوڵی گوزارشت لە تەماشاكردنی دادپەروەرانەی نێوان مرۆڤەكان دەكات بە جۆرێك ماف دەبێتە نهێنی پشت دارشتنی ئەم جارنامەیە. دیارە بۆ ئەوەی مافەكان گوزارشتێكی راستەقینە بن لە دۆخی ژیانی مرۆڤ پێویستە بەقوڵی بەنێو فەلسەفەی دادپەروەریدا شۆربێتەوە. بەمەش كاتێك لە هەر ووڵاتێكی جیهاندا مافەكانی مرۆڤ دەبێتە مەسەلەیەكی پراكتیكی كە تێیدا دادپەروەری چ وەك دەسەڵات و چ وەك پەیمانێكی كۆمەڵایەتی دابڕێژرێت و تاكە كەس ببێتە توخمی سەرەكی ئەو پەیمانە كۆمەڵایەتیە.

لە ووڵاتانی رۆژهەڵات ئەو بارودۆخەی مافەكانی مرۆڤی پێدا تێدەپەرێت پەیوەندی بە كۆمەڵێك هۆكارەوە هەیە كە من دەمەوێت تەنها بە خاڵا ئاماژەیان پێ بدەم:

تا ئەندازەیەكی زۆر كێشەكانی ناسیونالیزم و ئەتنیكی و ئاینیەكان شوێنیان بە زۆر كێشەی و چەمكی گرنگی گەردونی لێژ كردووە كە پەیوەندی راستەوخۆیان بە تێگەیشتنی ژیان دۆستیەوە هەیە.

بەشێكی زۆری پێكهاتەی دەسەڵات لەم ناوچانە بنەمایەكی ئاینیانەی هەیە، ئاین جگەلەوەی بەشداریەكی راستەوخۆی هەیە لە ژیانی كۆمەڵاتی و سیاسی و فەرهەنگی .. لە هەمانكاتدا بۆتە روكنێكی سەرەكی دەسەڵات، دروست ئەگەر دەسەڵاتەكەیش نوێنەرایەتی حزبێكی ئاینی نەكات بەڵام لە ڕەفتاردا وەك دەسەڵاتێكی ئاینیانە كاردەكات.

بەشێكی زۆری دەسەڵات لەم ووڵاتانەدا دەسەڵاتی عەسكەرتایەتن، ئەم جۆرە مۆدێلە لە دەسەڵات تا ئاستێكی زۆر هەموو مافە دیموكراسی و ئازادی و مەدەنیەكان پێشێل دەكات بەوەش مافەكانی مرۆڤ خاڵی دەكرێتەوە لە هەرجۆە بەهایەكی مەعنەوی و ئەخلاقی و یاسایی... بەشێكی زۆری دەسەڵات لە رێگەی حزبەوە مۆنۆپول كراوە، كە ئەمەش بە شكستی پرۆسیجەری دیموكراتیزەكردن و ئاڵوگۆری دەسەڵات تەواو دەبێت. لەم پرۆسەیەدا دەسەڵات بووەتە كائینێكی دڕندە و دەبێتە هەڕەشە و مەترسی نەك لەسەر بەها و سامان و خواستەكان ئازادی و ماف و دادپەروەری..، بەڵكو لەسەر ژیانی جەستەیی ئەندامانی كۆمەڵگا. جومگەكانی دەسەڵات و كایەی سیاسی بە جۆرێك لەگەڵا كایەی ئابوری و كەرتی بازرگانی و پرۆژە ستراتیژیەكانی وەبەرهەمهێنان ... تێكڵاوبوون ئەستەمە سیاسیەك و سەرمایەدارێك لێك جودا بكەیتەوە، ئەوەی سیاسی دەتوانێت لە كەرتی بازرگانی و ئابوریدا جێ بەجێی بكات بەهەمان شێوە سەرمایەدار دەتوانێت لە كایەی سیاسەت و دەسەڵاتدا جێ بەجێی بكات.

لەراستیدا چەندین خاڵی تر هەیە وادەكات پرسی تێگەیشتن و مومارەسەكردنی مافی مرۆڤ وەك پرسێكی ناسروشتی بێتە دونیای ئێمەوە، پرسێكە بە مردوویی خۆی بەیانكردوە، هیچ شوێنێك شك نابرێت بۆ قسەكردنی جدی لەسەر ئەم پرسەیە، لە پرۆسەی دروستكردنی بڕیار لەم هەرێمە هەرگیز بنەماكانی مافەكانی مرۆڤ نەكراوەتە پێوەر... ئەم ژینگەیە كە مافی مرۆڤی تێیدا غائیب و نامۆیە، هەڵبەت لە شوێنیدا تۆوی بێ رێزكردنی مرۆڤ و توندوتیژی و ململانێی نائەخلاقی تێدا سەوز دەبێت.

 

 

 

سەرچاوەكان:

هربرت ماركوز......العقل و الثورة، هيجل و نشاة النرية الاجتماعية....ترجمة الدكتو فؤاد زكريا...المؤسسة العربية للدراسات و النشر..الطبعطة الثانية 1979

1.                  .           ئەم گوتەیەی رولاند لە كتێبی (ماهی الدیموقراگیە، حكم اڵاكپریە أم چمانات اڵاقلیە) وەرگیراوە لە نوسنی الان تورین.

2.                              مۆنتسكیۆ...رۆحی یاساكان ...وەرگێرانی ئیدریس شێخ شەرەفی....چاپی یەكەم 2003، دەزگی چاپ و بڵاوكردنەوەی موكریانی

3.                  ماكس هوركهايمر و ثيودور ف. أدورنو....جدل التنوير، فلسفية...ترجمة الدكتور جورج كتوره...الناشر در الكتاب الجديد المتحدة.الطبعة الآولى 2006

4.                  بروانە:

(http://www.voltairenet.org/article127425.html

5-         بروانە هەمان سەرچاوەی (1).

6-         بروانە هەمان سەرچاوەی (4).

7-         هەمان سەرچاوەی پێشوو.

8-         هەمان سەرچاوەی پێشوو.

9-فرانسيس فوكوياما، نهاية التاريخ، ترجمة: الدكتور حسين الشيخ، دار العلوم العربية للطباعة، النشر طبعة الاولى 1993.

5.     ليوشتراوس و جوزيف كروبسي...تأريخ الفلسفة السياسية، الجزء الآولى...ترجمة محمود سيد أحمد، مراجعة و تقديم أمام عبدالفتاح امام، المشروع الوقومي للترجمة...2005.

6.         مابعد الماركسية اعداد فالح عدالجبار...دار لثقافة و النشر الطبعة الآولي 1998

7.         محمد الشيخ...المثقف و السلطة، دراسة في الفكر الفلسفي الفرنسي المعاصر، دار الطليعة – بيروت الطبعة الاولى 1991.

8.     ليوشتراوس و جوزيف كروبسي...تأريخ الفلسفة السياسية، الجزء الآولى...ترجمة محمود سيد أحمد، مراجعة و تقديم أمام عبدالفتاح امام، المشروع الوقومي للترجمة...2005.

 

 

 
رۆشنگەری
وتار‌و بۆچوون

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت

سەعید کاکەیی

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین

مەریوان عەلی

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون

هەردی عەلی

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا...

ئاسۆ ئه‌مین

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی

سه‌وسه‌ن هیرانی

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە

سەعید کاکەیی

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز

مه‌ریوان عه‌لی

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌

سه‌لام مارف

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت

سه‌لام مارف

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری

بێستون محمو‌د

 
رؤشنطةرى

C 2010 All right reserved, roshngari.com