head

 

 

 

 

دیموكراسی لە ڕەهەندێكی ترەوە ????????

 

مەریوان عەلی

دیموكراسی لە ڕەهەندێكی ترەوە

روانینێك لە ناوەوەی ئومێدی هێزە كۆمەڵایەتیەكان

 

                        دەستپێك

ئەم وتارە لەبنەرەتدا تەرخانە بۆ قسەكردن لەسەر چەمكی دیموكراسی،  لە چەند گۆشەنیگایەكەوە كە ئەوەندەی بكرێت پەیوەندی و رەهەندەكانی ئەم چەمكە لە ناو چەند توخمێكی سیاسیدا یەكاڵادەكرێتەوە، وتارەكە بەرەو ئەوە دەچێت هەر كێشەیەك لەو توخمانەی بەشداری سیستەمی سیاسی و دەسەڵات و دامودەزگا كارگێریەكان دەكەن و بێ ئومێدی دەخوڵقێنن، لەبەرامبەردا بە كێشەی راستەقینەی دیموكراسی بشكێتەوە، بۆیە قسەكردن لەسەر دیموكراسی، قسەكردن دەبێت لەسەر رستێك چەمكی تر كە پێكەوە هاوبەشی راستەوخۆ دەكەن لە شكڵبەند سیستەمی فەرمانڕەوایەتیكردندا.

 

ئۆپوزیسون لە ڕەهەندێكی جیاوازەوە

هەر كات باسی دیموكراسی بكەین، دەبێت باسی شوێنپێی ئۆپوزیسون بكەین، هیچ سیستەمێكی سیاسی ناتوانێت دیموكراسی بێت بەبێ ئەوەی لە ژێر سایەی ئەو سیستەمەدا ئۆپوزیسونێكی بەهێز بوونی نەبێت، بەبێ بوونی ئۆپوزیسونی راستەقینە بەرامبەر دەسەڵات كە بتوانێت بە ئاشكرا گوزارشت لە خۆی بكات و ڕەخنەی توند ئاراستەی دامودەزگانی دەسەڵات بكات، دیموكراسی بوونی نابێت.

 بەبێ رێزگرتن لە ئوپوزیسون و بەردەستخستنی زانیاری و داتاكان، شتێك نییە ناوی بەرین بە دیموكراسی، بەبێ بوونی مافی دەستاودەستكردنی دەسەڵات لەگەڵا ئۆپوزیسوندا دیموكراسی بوونی نییە! هەموو ئەم تێزانە پێكەوە مانای ئەوە نییە گەر ئۆپوزیسون هەبوو كەواتە دیموكراسی هەیە و سیستەمەكە بێ كێشەیە، چونكە برێكی زۆری بنەماكانی دیموكراسی پەیوەندی دانەبراوی بە ئەقَڵەوە هەیە، پەیوەندی بەو تەفسیرانەوە هەیە كە بەردەوام بۆ دەسەڵات و سنورەكانی دەسەڵات ئەنجام دەدرێت، پەیوەندی بە مۆراڵی شارستانی نوێ و رێزگرتنی بەرامبەرەوە هەیە، پەیوەندی بە مافەوە هەیە، هەروەك مەرجە هەموو ئەو ئاڵوگۆر و گۆرانكاریانەی كە روودەدەن بەبێ توندوتیژی ئەنجامبدرێت.

راستیەكەی گەر بەوردی تەماشای  خواستە باوەكانی ئۆپوزیسون بكەین، كە بەرامبەر بە دەسەڵات دەوەستنەوە، ڕەنگە ئەوە بۆ ئەوان بەس بێت كە چانسی ئەوەیان هەبێت دەسەڵات كۆنترۆڵا بكەن، بەڵام مەسەلەكە لێرەدا كۆتایی نایەت، بەڵكو قسەكە لەسەر ئەوەیە چۆن دەسەڵات راڤەدەكرێت، چۆن گۆرانكاری لە شێوازی فەرمانڕەوایەتیكردندا ئەنجامدەدرێت، ئۆپوزیسون كارا پێش ئەوەی بێتە سەر كورسی دەسەڵات دەبێت بەشێكی زۆری ئەو وەڵامانەی گەڵاڵەكردبێت، بەڵام ئەمە هەمووی ئەو وێناكردن و خەون و بیركردنەوانە نیە كە خەڵك بەرامبەر ئۆپوزیسون گەڵاڵەی كردووە، خەڵك كە لەدەست بێدادی و نایەكسانی و بێ ئومێدیەوە دەناڵێنێت ئەوە بەس نییە، دەسەڵاتێك بگۆرَت بە جۆرێكی تر.

هەمیشە پەیوەندی دەسەڵات بە ئۆپۆزیسیونی راستەقینەوە، پەیوەندیەكی گونجاو و تەبا نەبووە، پەیوەندیەك نییە بینای جۆرێك رایەڵا و گونجاندن و بەرژەوەندی لەسەر هەڵبچنین، كە دواجار بە سودی یەكێكیان یان هەر دوولایان بشكێتەوە، بۆیە هەموو ئەو پێكهاتە سیاسیانەی لەگەڵا دەسەڵاتدا هاورا و تەبا و بێ كێشەن، ناتواندرێت بە ئۆپوزیسون ناونوسبكرێن، یاخود ناتوانن خزمەت بەو ئاراستانە بگەیەنن كە دەكەوێتە دەرەوەی دەسەڵات، ئەم سەرنجە بۆ ئەوە نییە كۆمەڵگا لەشەرێكی بەردەوامدا بژی، بەڵكو بۆ ئەوەیە هەموو كۆمەڵگا تەسلیمی دەسەڵات نەبێت.

 نەبوونی جۆرێك بەرژەوەندی و گوتار و پێگەی هاوبەش لە نێوان دەسەڵاتداران و ئۆپوزیسونەكان، مانای ئەوە نییە دەسەڵات رێز لە ئۆپۆزسون نەگرێت، یاخود ئۆپوزیسون دەبێت لە جەوهەردا بریتی بێت لە هێزێكی روخێنەر و وێرانكەری پایەكانی دەسەڵات، ئۆپوزیسون چەند ڕەخنەی توند ئاراستەی سیاسەتەكانی دەسەڵات بكات، دەبێت ئەوەندە بە پارێزەری قەوارەیەكی نیشتمانی بێت و یەكێكیش بێت لەو هێزانەی كە داكۆكیكەری سەرسەختی دەسەڵاتێكی مەدەنیانە یاسایانە بزانێت، بەم مانایە ئەوەی ئۆپوزیسون ئەنجامی دەدات گۆرینی كارەكتەر و شێوازی بەرێوەبردن و حزبەكانی ناو دەسەڵاتە نەك لەناوبردنی دەسەڵات.

راستیەكەی پەیوەندی نێوان دەسەڵات و ئۆپوزیسون بە تەنها وەك دوو بەرەی دژ بەیەك تەماشاناكرێت، یاخود وەك دوولایەن نین كە مانەوەی یەكێكیان بریتی بێت لە ناوچونی ئەویتریان، لە سیستمی دیموكراسیدا یەكەمین مەرج ئەوەیە كە دەبێت هەر دوولایەن بوونیان هەبێت، دەسەڵاتێكی بێ ئۆپوزیسون و ئۆپۆزیسونێكی بێ‌ پلان بۆ دەسەڵات جدیترین هەرەشەیە بۆ سەر دیموكراسی، ئێستا شەری دیموكراسیانە بەرنامە و شێوازی فەرمانڕەوایەتی و تەماشاكردنە جیاوازەكان دەیبەن بەرێوە.

 

ئۆپوزیسونی راستەقینە

 ئۆپوزیسونی راستەقینە بەردەوام چاودێرێكی راستەقینەی دەسەڵاتە، وە بەردەوام بەئاگایە لەوەی چی دەگوزەرێت لە ناو كایە جیاوازەكانی سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابوری...، ئەو خوڵقێنەری رووداوەكان نییە، بەڵكو ناسێنەری رووداوەكانە، بەم تێگەیشتنە كە ئۆپوزیسون دێتە سەر حوكم دەبێت ئەوەش بزانێت كە ئۆپوزیسونێكی تر خوڵقاوە تا چاودێری دەسەڵاتەكەی ئەویش بكات.

 دروست ئۆپوزیسونی ئەكتیف لەو خاڵەوە سەرچاوەدەگرێت كە نزیكایەتیەكی راستەقینەی هەیە لەگەڵا جوڵەی سیاسی و ستراتیژی دەسەڵات و كۆی رووداوەكان، ئەو بۆیە ئۆپوزیسیونە تا جیاواز بێت لەوەی هەیە، دروست ئۆپوزیسیون پێناسەكەی لەوەدا چر ناكرێتەوە كە هێزێكە  لە دەرەوەی دەسەڵات، بەڵكو لەو خاڵە گرنگەوە دێت كە گروپی ئۆپوزیسیون تێگەیشتن و دنیابینی و بیركردنەوەی جیاوازی هەیە لەگەڵا دەسەڵات، هەربۆیە هەموو هێزێك ئەگەر لە دەرەوەی دەسەڵات بوو مانای ئەوە نییە هێزێكی ئۆپۆزیسونە، یاخود دەتوانێت سود بە بەرەی ئۆپوزیسون بگەیەنێت، ئەم بنەمایە وادەكات ئۆپوزیسیون لە دەسەڵاتدا نەبێت و بەشێكیش بێت لە دەسەڵات، واتە ئەوەندەی لەسەر پێگە هەستیار و نزیەكەكانی دەسەڵات قسە دەكات، وەك ئەوەیە بەشدارێكی جدی بێت لە ناو دەسەڵاتدا، لە كاتێكدا ئەو هێزێكە شوناس و پێگەكەی خۆی لە دەوەی دەسەڵات گیرساندۆتەوە.

 

گەلێك پێشمەرجی گرنگ لەبەردەم هێزێكی سیاسی و مەدەنیدا هەیە تا بتوانێت سیفەتی ئۆیوزیسونی راستەقینە! بە خۆی ببەخشێت، یەكەمین پێشمەرج، باوەربوونە بەوەی تەنها لە رێگەی دیموكراسیەوە دەكرێت گۆرانكاری ئەنجامبدرێت، هەروەك گۆرانكاری تەنها لە گۆرینی دەموچاوەكاندا ناوەستێت، بەڵكو گۆران بریتیە لە دەستكاریكردنی ئەو فیگەر و سێكتەرانەی ناو دەسەڵات كە بەرپرس و بەشداران لە بەشێكی زۆری  نادادپەروەری و گەندەڵی و بێسەروبەری، لێرەدا خەمی ئۆپوزیسون بەتەنها ئەوە نییە كێ حوكم دەكات! بەڵكو ئەوەیە لە دەسەڵاتدا چی دەگۆرێت و چی شتێك پێویستی بەوەیە سەرلەنوێ دابرێژرێتەوە، ئەم ئەركە لە رووی سیاسیەوە دەبێت هەڵگری ستراتیژێكی جیاواز بێت لەوەی هەیە، لە رووی ئەخلاقیەوە دەبێت توانای گەراندنەوەی متمانەی هاوڵاتیانی هەبێت بە دەسەڵات، لە رووی ئابوری و ئیداریەوە دەبێت توانای دابرانی هەبێت لەوەی ئپێشتر هەبووە.

 

دیموكراسی و ڕەخنە

ئەو حاڵەتە ترسناكەی لە ئێستای دەسەڵاتدارێتی كوردیدا شوێنی ڕەخنەی توندە ئەوەیە، دەسەڵاتداران وا هەست دەكەن ئەو دەسەڵاتەی هەیە بەری ڕەنجی خۆیانە لەخۆیان مەشروعتر كەسی تر نییە ئەو دەسەڵاتەی ئەوانی هەبێت، ئەم جۆرە تێگەیشتنە زۆر زەحمەتە مامەڵەیەكی دیموكراسیانەی لەگەڵادا بكرێت، راستیەكەی گومانم هەیە كۆی پرۆسەكە(هەڵبژاردنی ئەمجارە) هەروا بە سانایی بروات بەرێوە، مەبەستمە بڵێم ململانێكە لە ژێر پەردەی دیموكراسیدا بەرێوە دەچێت بەڵام رۆحێكی دیموكراسیانە و ئەقڵێكی دیموكراسیانە ئامادەیی نییە لە ناوەندەكەدا تا دەرئەنجامی دەرچوون و دەرنەچون وەك یەك تەماشا بكات، هەتا ئەم جۆرە تەماشاكردنە بۆ هەڵبژاردن دانەمەزرێت، ئێمە ناتوانین بڵێین هەرەشەی توندوتیژیمان لەسەر نییە، یانی كێشەكە ئەوەیە ئێمە تەنها كاتێك بە دیموكراسی رازیین كە چانسی بردنەوەی خۆمان مسۆگەر بكات، لە سیستەمی سیاسیدا ئەمە موسیبەتە، نەك دیموكراسی.

 

لە بارێكی تریشدا رووبەرووبونەوەی لایەنە ناكۆكەكان لەسەر هەندێك شتی لاوەكی ئەوە نیشان دەدات كە شتە جەوهەری و گەورەكان بەنمونە دەستاودەستكردنی دەسەڵات، ئەوا هەر شوێنی قبوڵا نییە، هەر بۆیە گەر زۆر بەوریاوە كۆی پرۆسەكە ئەنجام نەدرێت، گەر پشتئەستور نەبێت بە ئیرادەیەكی بەهێز و لۆژیكی بیركردنەوەیەكی هێمنانە، ئەگەری توندوتیژی و كارەساتی لێدەكرێت، بۆیە لە بارودۆخێكی ئاوادا پێویستە كۆی پرۆسەكە چەند دەكرێت دیموكراسیانەتر  تێپەرێندرێت و بە دور بگیرێت لەكەش و هەوای توندوتیژیانە.

 

پێم وایە یەكێك لەو قەیرانانەی ئەمجارە رووبەرومان دەبێتەوە، قەیرانی قبوڵكردنی نەتیجەكانی هەڵبژاردنەكانە، هەركات قسە لەسەر دیموكراسی بكەین دەبێت بە بارێكی تردا قسە لەسەر ئەو قەیرانانە بكەین كە هەیە، دەرچوون لە قەیرانانەكان وەك علی حرب دەنوسێت(بە دامەزراندی پەیوەندی ڕەخنەگرانەی نێوان خود و بۆچونەكان) ئەنجامدەدرێت، بەبێ ڕەخنەگرتنی ئەوەی هەیە، بەبێ كەشفكردنی هۆكاری راستەقینەی قەیرانەكان، شتێك نابێت ناوی بەرین بە هەوڵی جدی بۆ دەرچوون لە قەیرانەكان.

 ئەوەی دیموكراسی پێماندەبەخشێت، ئازادی بینین و بۆچون و راڤەی جیاوازە، لە كوێدا هەر یەك لەم سێ كۆڵەكەیە كێشەی تێكەوت، دیموكراسی رووبەری قەیرانی سەخت دەبێتەوە، راستیەكەی برێكی زۆری ئەو قەیرانە راستەقینانەی دیموكراسی تووشی دەبێت لە نەبوونی ڕەخنەی جدیەوە سەرچاوەدەگرێت، هەموو ئەو دەروازانەی لە سیستەمی دیموكراسیدا واڵادەكرێن، ئەگەر بەشی ئەوەی نەكرد ڕەخنەوە جدی دروستبكات ئەوا بێشك دەروازەكان دەروازەی نەزۆك و ساختەن دەبن، ئەوە دەروازە نییە كەس زانیاری لەسەر هیچ شتێك نەبێت، لەو لایشەوە بڵێن ڕەخنە ئازادە، ڕەخنەی جدی لە زانیاری گرنگەوە دەخوڵقێت، لەو تەماشاكردنە قوڵانەوە دێت كە كەسی ئاسایی دركی پێناكات.

 

لە راستیدا بەلێشاو قەسەكردنی جیاواز لە سەر دیموكراسی دەكرێت، بەشێكی زۆر كەمیان نوسینی جدی و كاریگەرن، بەڵام هەندێكی تریان لەسەرەتایترین ماناكانی ئەم چەمكەوە نزیك ناكەونەوە، هەندێكی تریان وەك زاراوە ناسی لەم چەمكە دەدوێن، پێم وایە ئەم دوو لایەنەی دواییان تا ئەندازەیەكی زۆر خزمەت بە چەمكی دیموكراسی ناكەن، گەر بەوردی تەماشای هۆكارەكەی بكەین دەبینین بۆ ئەوە دەگەرێتەوە دەسەڵات سەنگەری دەستنەگەیشت بە زانیاریەكانی هێجگار قایم كردووە، تەنانەت بریارەكان هێندە مەودا بچوك كراونەتەوە كە تەنها لە مەكتەبی سیاسیەكاندا دەمێنێتەوە تەنانەت هەندێك پێیان وایە لە مەكتەبی سیاسیشدا بچوكتر دەبێتەوە بۆ چەند كەسێك و دواتر بۆ سەرۆك و سكرتێری حزبەكان، لێرەدا بەروونی دەردەكەوێت ئەوەی ناوی پەرلەمان و ئەنجومەنی وەزیرانە هیچ نییە جگە لەلایەنی جێبەجێكاری ئەو بریارانەی لە مەكتەبی سیاسیەوە دەردەچن، تەنانەت مرۆڤ دەگاتە ئەو باوەرەی ئەو هەموو پارە و پێداویستیانەی بۆ پەرلەمان خەرجدەكرێت بە زیادە دەروات. لەم مۆدیلەی فەرمانڕەوایەتیكردندا دەستگەیشتن بە زانیاری و نهێنیەكان زۆر زەحمەت بووە، بۆیە ئەو گرێوەی دەسەڵات كردوویەتی ئەوەیە هەموو بریار و كارە گرنگ و چارەنوسازەكان لە ژوورە تارك و داخراوەكاندا ئەنجامبدرێت.

دیموكراسی چۆن لە یەك كاتدا دەبێتە ترس و ئومێد؟

 

یەكێك لە سەرەكیترین بنەماكانی دیموكراسی ئەوەیە خەڵك و گروپ و جڤادە كۆمەڵایەتیەكان بتوانن قەبارەی راستەقینەی كێشە و داواكاریەكانیان ببینن، لەگەڵیا ئومێدیان بەوە هەبێت كە دەبێت ئەم داوا و كێشە و گۆرانكاریانە بێتە دی، لە بەرامبەردا دەسەڵات، خەمی سەرەكی ئەوەیە چەند بكرێت ئەو ئومێدە بكوژێت و لە چەند داوا و پێشنیارێكی تێپەر و نا تەندروستدا خەفەیان بكات.

كێشەكە لە ستراكچەری بیركردنەوە و درككردنە بەشتەكان، زیاتر لەوەی كێشەی داواكاری و بینین بێت، كێشەكە پەیوەندی بە بنەما ناوخۆییەكانی چەمكی دیموكراسیەوە هەیە، یانی ئەم جۆرە بیركردنەوەیە بەرهەمی چ جۆرە ناكۆكی و كێبركێیەكی ناوخۆییە، بەرهەمی چ مۆدیلێكی دەسەڵاتە كە تونای مراندنی خواستەكانی هەیە، توانای كوشتنی خەوبینین و ئاڵوگۆر و گۆرانی ریشەیی هەیە، كە لە راستیدا ئەمە ئەو ترسە حەقیقەتە لە دیموكراسیدا جێگەی نابێتەوە، دیموكراسی یانی بینی خەون جیاواز و بیركردنەوەی جیاواز، بەڵام بەشێوازێك كە دەسەڵات نەیتە ناو خەونە كۆمەڵایەتی و ویستە جۆراو جۆرەكانی جڤادە كۆمەڵایەتیەكان و ببێتە یاریزانی سەرەكی، دیارە ئامانجی ئەم جۆرە دەسەڵاتانە ئەوەیە برێكی زۆری ئەم خەون و خەیاڵە كۆمەڵایەتیانە بشوێندرێت، چونكە ئەوە تاكە زامنە بۆ بیرنەكردنەوە لە گۆران.

لەنێو زانستی سیاسیدا پەیوەندیەكی ئاڵۆز بەدی دەكرێت، لە نێوان ئومێد و ترسدا، دیارە لە پەیوەندیاندا بە دیموكراسیەوە كەمێك وردبونەوەی دەوێت، هەمیشە دەسەڵاتی نادیموكراسی لە ترسدا دەژی، بۆیە بەدیوەكەی تردا بەردەوام تونایەكی سەیری هەیە بۆ بەرهەمهێنانی دۆخێكی ترسناكاوی، ئەم ترسەیە وای لێدەكات پەنا بۆ هەموو شتێك بەرێت تەنانەت بۆ شەیتانیش بۆ ئەوەی عرشی دەسەڵات جێنەهێڵێت، لەبەرامبەردا كاریش بۆ ئەوە دەكات كە تەنها ئەوە خۆیەتی توانای ڕەوینەوەی ترسەكانی سەر كۆمەڵگای هەیە، ئەم پرۆسیجەرە هیچ نییە جگە لە لێدانێكی كوشندە نەبێت لەو خەون و حەز و داواكاریانەی لە خانە و فێڵدە جیاوازەكانی كۆمەڵگاوە دێنە دەرەوە، كە دواجار لێدانێكی ترسناكیشە لە چەمكی دیموكراسی لەسەر ئەرزی واقع، كە ئەمەش لێدانە لە هەر جۆرە پەرچەكردار و بەرهەڵستكاریەكی جدی دەسەڵات.

 

ڕەنگە بۆ تەماشاكردنی پەیوەندیەكانی نێوان دەسەڵات و بەرهەڵستكاری، ئەو بۆچونەی میشیل فوكو تا ئاستێكی باش هاوكاریمان بكات بەوەی "هەر كات دەسەڵات هەبوو بەرهەڵستكاریش بوون هەیە، دەرئەنجامی ئەمەش، ئەم بەرهەڵستكاریە هەرگیز لە دەرەوەی شوێنپێی دەسەڵاتدا نییە" بۆ تێگەیشتن لە ستراتیژی دەسەڵات لەناو كۆمەڵگادا، دەبێت لە خواستی هێزە كۆمەڵایەتیە بەرهەڵستكارەكانیش تێبگەین، كە رۆڵی چالاك دەبینن لە كۆمەڵگادا، دەسەڵات بە پلەی نایاب كار لەسەر ئەو خواستانە دەكات بە جۆرێك ناتەبا نەیەتەوە لەگەڵا دەسەڵاتی باودا، بۆیە هەموو هەوڵێك بۆ خوێندنەوەی رووبەرە نادیارەكانی دەسەڵات لەبەرامبەردا كەشفكردنی ئەو ستراتیژەیە كە دەسەڵات بەرامبەر هێزە كۆمەڵایەتیەكان دەیگرێتەبەر، سەیرنییە دەسەڵات دەیان هێزی كارتۆنی دروستدەكات و خەونەكانیان بۆ دەبینێت و وێناكردنەكانیان بۆ دەكێشێ، بەخاتری ئەوەی لە ژێرەوە لێدانی بەهێز لە هێزە كۆمەڵایەتیە راستەقینەكان بوەشێنێت.

چركەساتی راستەقینەی بەرهەڵستكاریش بریتیە لە بەئاگابوونی هێزە كۆمەڵایەتیەكان لە داوا و خواستەكانیان، بریتیە لەو شەرە خۆكردیەی هێزەكان لەسەر مافی جڤاد و خواستە كۆمەڵایەتیەكان ئەنجامی دەدەن، لەبەرامبەریشدا تەماشاكردنی ئاسۆكانی ئەم بەرهەڵستكاریەی كە راستیەكەی لەسەرزەمینێكی بێدەنگەوە لە دایكدەبێت، دێتە دنیایەكەوە كە داوای گۆرانی ریشەیی و مێژوویانە دەكات، لە پشتی ئەم داواكاریەوە هەر شتێك هەبێت، بەدەر نابێت لەوەی كە مێژوو و ئەقڵا بكەونەوە بەر تەفسیری توخمە سەرەكیەكانی خۆیان، لە بارێكی تریشدا دەسەڵات دووبارە دەكەوێتەوە بەر مەحەكی تەفسیركردنی ئەقڵا، فوكو دەپرسێت" ئایا دەكرێت بڵێین دەسەڵات بریتیە لە فێڵكی مێژوو، هەروەك مێژوویش بریتیە لە فێڵكی ئەقڵا وەبەردەوام ئەویش براوە دەبێت، گەر وامان ووت ئەوا، بێئاگاین لە تەواوی شێوازی شكڵبەندی ئەو پەیوەندیانەی دەسەڵاتدارێتی پێدەناسرێتەوە"، بەو جۆرە سەرلەنوێ تەفسیركردنی دەسەڵات و هێزە كۆمەڵایەتیەكان، لە چركەساتێكی مێژوویدا كە راستەوخۆ بەریەكدەكەون ئەوەمان پێدەڵێت، ئەگەر زەمینەسازییەكی دیموكراسیانە هەبێت، ئەوا بەریەككەوتنەكە ئەقڵا راڤەی دەكات و برێكی زۆری ئومێدە خەفەكراوەكان سەوز دەبنەوە.

بەڵام بۆ دەسەڵات دەخوازێت ئومێدەكان خەفە بكات؟ وەڵامەكەی لە پەیوەندی ئومێد بە دەسەڵاتەوە سەرچاوەدەگرێت، پەیوەندی دیموكراسی بە ئومێدەوە، لەوەوە نایەت كە دیموكراسی هەڵگری هەموو ئەو ئومێدانەیە كە دواجار وەك خواستی بەرهەڵستكاران دەردەكەوێت، لەوەشەوە نایەت كە دیموكراسی لە بازنەی ئومێدە چاوەروانكراوەكاندا كورتبكەینەوە، راستیەكەی لەوەدایە دیموكراسی بەخشینی ئومێدە بە هاوڵاتیان بەوەی ئەوەی ئێستا هەیە سبەینێ دەشێت وەك خۆی نەمێنێت، دروستكردنی ئەو باوەڕەیە كە هەموو ئەو شتانەی لە ئێستادا هەن دەكرێت بە جۆرێكی تر و شێوازێكی تر و فۆرمێكی تر دابرێژرێنەوە كەلە ئێستا باشتر بێت، یاخود راستر ئەوەی ئێستا دامەزراوە و چەسپاوە بریتی نییە لە دواهەمین شكڵبەندی.

 لە كۆمەڵگا كراوەكاندا ئومێد بەشداریەكی زۆر دەكات لە دارشتنەوەی چەمكی دیموكراسی، راستیەكەی چەندە دیموكراسی و دادپەروەری و مافی مرۆڤ و هاونیشتمانی بوون دەبنە كۆڵكەی سەرەكی سیستەمی دیموكراسی، ئەوەندەش ئومێد بەشداری كارا لە بەخشینی مانا راستەقینەكانی ئەم چەمكەدا دەكات، ساتێك بێحورمەتی بەرامبەر هەركام لە مانا راستەقینانەی دیموكراسی بكرێت، ئەوە مرۆڤە لەم كۆمەڵگایەدا لێیدەدرێت نەك هیچ دەزگا و دامەزراوەیەكی حكومی، بۆیە دەبینین لە زۆر كاتدا باجی لێدان لە دیموكراسی تەنها هاوڵاتی دەیداتەوە، راستیەكەی هەموو لێدانێكی جدی لە دیموكراسی لە لێدانی ئومێدەوە سەرچاوەدەگرێت، بەشێكی زۆری دەسەڵاتداران كار بۆ ئەوە دەكەن هەر چەند بۆیان دەكرێت بێ ئومێدی بەرهەم بهێنن، دروشمەكانی وەك هەر خۆمان براوەی هەڵبژاردنەكان دەبین، كەسی تر لە ئێمە بەرژەوەندیەكانی میللەتی پێ ناپاێزرێت، كەس لە سەرۆكی ئێستا شیاوتر نییە بۆ سەرۆكایەتی.... لەو دروشمە ترسناكانەن كە برێكی زۆر بێ ئومێدی بڵاودەكەنەوە، راستیەكەی بە تەنیشت بێئومێدیەوە ترسێك هەیە، كە هەموو جار وەك سێبەری توتالیتاریزم خۆیمان نیشان دەدات.

 

 هەتا بێ ئومێدا زیاتر پەل بهاوێت، ترس زیاتر ڕەگ دادەكوتێ، لە نێوان دەسەڵاتێكی گشتگیر و جەماوەردا تەنها ترس دەبێتە رایەڵی پەیوەندی بەستن، هەروەك لە نێوان نائومێدی ترسدا رستێك پەوەندی هەیە كە سەرجەمیان دەچنە خزمەت دەسەڵاتێكی نادیموكراسیانە، بەمەش ئێمە خاوەنی جۆرێك دەسەڵاتی سیاسی دەبین كە تێدا ترسێك سەرتاپای دامەزراوەكانی دەتەنێتەوە، ئەوەی بووتە خاڵی ناوەند و كۆكەرەوەی ئەم مەسەلەیە، ئەوەیە كە ئومێد گەر دەروازی گۆران و كرانەوە بێت، ئەوا نائومێدی مانای وەستان و داخستنی دەروازەكانە، لێرەوە دەسەڵاتێكی كە ئامادەباشی گۆران و نوێبونەوە نەبێت، دەسەڵاتێك كە هیچ سنورێكی نەبێت، دەسەڵاتێك لەسەر بنەمای خوێن و هێز و سامان دامەزرابێت، بێگومان كار بۆ ئومێد ناكات، بەڵكو ئەوەندەی بكرێت كۆمەڵگا لە رووی دارایی و سیاسی و سەربازی و ... لەبەردەم ئەگەری چەندەها ترسدا رایدەگرێت و تاكە ئومێدێكیش بۆ ڕەوینەوەی ترسەكان لە خۆیدا دەیبینێتەوە!

بەڵام ئەو ترسە راستەقینەیەی كە دەسەڵات خۆی رووبەرووی دەبێتەوە لە ئەجندەی خۆیدا حسابی جدی بۆ دەكات، ترسێكە لە قووڵایی هێزە كۆمەڵایەتیەكانەوە سەرچاوەدەگرێت، لەو شوێنەوە كە ئەم هێزانە لە ساتێكی مێژوویدا گوزارشت لە خۆیان دەكەن و برێك لەو كۆت و بەندانە دەشكێنن كە هەیە، لەگەڵیا برێك لەو وێناكردن و خەیاڵانەی دەسەڵات بە ناوی ترسەوە بۆ سەر كۆمەڵگا كێشاویانە تێك و پێكی دەدەن، دروست ئەمە چركەساتی راستەقینەی ترسی دەسەڵاتدارانە. ترسی دەسەڵات لە هێزە كۆمەڵایەتیەكان لەوەدا ناوەستێت ئەم هێزانە لە چركەیەكی دیاریكراودا گوزارشت لە خۆیان دەكەن، بەڵكو لەوەدایە ئەم هێزانە ئۆرگانیزەدەبێت و ئاراستە و تەوژمێكی ئەنتی دەسەڵات وەردەگرێت، بەمەش ئەم هێزە كۆمەڵایەتیانە توانا و ئیرادەیەك فۆرمەلەەكەن كە پراوپر بریتیە لە بەرهەڵستكاری، توانایەك كە دواجار دەسەڵات لە توانایدا نامێنێت بەریان پێ بگرێت، راستیەكەی لە پتشی هەموو ترسێكەوە شتێكی چاوەروانەكراو هەیە، شتێك بە كات و ساتی ئێمە نامۆیە، ئەوەی وادەكات لە نێوان دوو گەمەی ترس و ئومێدا ئیرادەیەكی نوێ بخوڵقێت كە بە قوڵی گوزارشت لە سەردەمەكەی خۆی بكات گۆرانی ریشەیی بخوڵقێنێت تەنها دیموكراسیە.

 

 

 
رۆشنگەری
سه‌رجه‌م بۆچوونه‌كان

-

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت...سەعید کاکەیی

-

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین...مەریوان عەلی

-

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون...هەردی عەلی

-

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا......ئاسۆ ئه‌مین

-

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی...سه‌وسه‌ن هیرانی

-

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە...سەعید کاکەیی

-

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز...مه‌ریوان عه‌لی

-

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌...سه‌لام مارف

-

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت...سه‌لام مارف

-

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری...بێستون محمو‌د

-

حه‌ڤده‌ی شوبات وه‌ك چه‌ركه‌ساتێكی به‌رده‌وام...بێستون محمود

-

ئایا (داوود پێغه‌مبه‌ر) مرۆڤێكی دادپه‌روه‌ر بووه‌؟...شازین هێرش

-

ئیسرائیلیات له‌ سیره‌ی موحه‌مه‌ددا...شازین هێرش

-

هه‌ڕه‌شه‌كانی به‌غدا جدین؟...مه‌ریوان عه‌لی

-

ئیخوان وەك بەڵتەجە...سەلام مارف

-

مرۆڤ, كائینه‌ به‌نرخه‌كه‌ی سه‌رزه‌مین...سه‌وسه‌ن هیرانی

-

كاتژمێر: چاره‌ك بۆ سفر...یاسین ره‌فیق

-

ئێمه‌ چ جۆره‌ مرۆڤێكین؟...مه‌ریوان عه‌لی

-

كام ئه‌نجومه‌نی ئاسایشی هه‌رێم؟...سه‌وسه‌ن هیرانی

-

دژه‌ دیموكراسی، شه‌رێكی به‌رپاكراو، له‌گه‌ڵ هه‌مووان...هه‌ردی عه‌لی

-

ده‌سه‌ڵاتی ئه‌وانه‌ی بێ ده‌سه‌ڵاتن...مه‌ریوان عه‌لی

-

داگیركردنی كۆمه‌ڵگا، له‌شه‌ری ناوخۆوه‌ بۆ ستراتیژی سیاسی...راسان

-

یەك رۆژی ماوە بۆ 31 ئاب...سەردەشت زانكۆ

-

فه‌رشه‌كه‌ی دیرك و نه‌وته‌كه‌ی هه‌رێم...هه‌ردی عه‌لی

-

پێگەی كارو پێوانە جێندەرییەكان...سەلام مارف

-

مام جه‌لال، ئه‌و مه‌رگه‌ی زۆرترین لێكدانه‌وه‌ و گۆڕان به‌دوای خۆیدا ده‌هێنێت...ساسان كریم

-

ته‌مه‌نی دیكتاتۆرێك...مه‌ریوان عه‌لی

-

حزب و ئینتمای نیشتمانی...روشیدی سه‌یدا

-

سەرنجێك دەربارەی ئازادی مرۆڤ...بەیان حامید

-

یەكەمین خۆپیشاندان لەسەر بودجە...هەردی عەلی

-

دادوەری كۆمەڵایەتی و بودجە...راسان

-

خۆپیشاندان و مەلاكان.. رایەكی جیاواز...مەریوان عەلی

-

جەهەنەم دەرگاكانی كراوەتەوە.. هاوارێكی نەبیستراو..!...هەردی عەلی

-

ئەنفال لە بیرەوەری ئێمەدا...بەیان حامید

-

راپەرین و فاشیزم... دەرفەتێکی زێرین بەڵام...مەریوان عەلی

-

دەسەڵات و سیاسەت...محەمەد حەکیمی

-

تفەنگەكان لابەرن نۆبەی قەڵەمەكانە...بەیان حامید

-

جیهانی گۆڕاو و دنیای نەگۆڕی ئێمە...هەردی عەلی

-

ھەرگیز ناژین !؟... ئومێد حمە عەلی

-

سەرەتایەک دەربارەی ناتوندوتیژی...مەریوان عەلی

-

به‌یادی حه‌ڤده‌ی شوباته‌وه‌: دێویش بن ده‌كه‌ون...راسان

-

فەلسەفە و ئومێد...ریبوار سیوەلی

-

ڕوداوەکانی بادینان، گۆشەیەک لە ململانێیەکی کۆنەپەرستانە...عەبدوڵا مەحمود

-

له‌په‌راوێزی ته‌قاندنه‌وه‌ی بۆمبیكی كیمیاویی دا چیم دی...سه‌ڵاح جه‌میل

-

بێدەنگی و سزا...مەریوان عەلی

-

هێڵە سورەكان چۆن كۆتایی پێدەهێندرێت؟...مەریوان عەلی

-

پڕۆژەو پاکیجەکانی چاکسازی، ... عەبدوڵا مەحمود

-

لە كوردستان چی روویدا؟...مەریوان عەلی

-

داهات و بودجە بەدەست میلیشیاوە... عەبدوڵا مەحمود

-

قوتابخانەی فرانكفۆرت، لە رەخنەی فكرەوە بۆ رەخنەی كۆمەڵگا...ئیبراهیم ئەلحەیدەری

-

میدیاکان و ده‌سه‌ڵات...د.فه‌ره‌یدوون وه‌ردی نژاد

-

ڕاگه‌یاندن، سیاسه‌ت و ده‌سه‌ڵات له‌جیهاندا... ئا: محه‌مه‌د حه‌کیمی

-

دیموكراسیەت، ناتوندوتیژی و بەربەرەكانی...مەریوان عەلی

-

یورگن هابرماس و پرسی دموکراسی...ئا: محه‌ممه‌د حه‌کیمی

-

شۆڕشه‌کان...سه‌رکاو هادی گۆرانی

-

ئەخلاقی بەپرسیارێتی...مەریوان عەلی

-

نەوەیەكی تورە، لە شەرعیەتی شۆرشگێری...مەریوان عەلی

-

بۆچی حكومەت هەڵوەشێتەوە؟...هەردی عەلی

-

با بەس بێ کورد کوژی‌...دەستەیەك لە نووسەرو ڕۆشنبیرو هونەرمەندانی کورد لە کەنەدا

-

سیاسەتی واقعی و هەڵوێستی سیاسی...هەردی عەلی

-

گۆران لە نەگۆردا، هەنگاوێك بۆ ڕەخنەگرتن لە دەسەڵات...راسان عەلی

-

لە یاداشتەوە بۆ گۆران...مەریوان عەلی

-

دیموكراسی لە ڕەهەندێكی ترەوە ????????...مەریوان عەلی

-

سەرنجێك لەسەر شكاندنی بێدەنگی...راسان

-

سیاسەتی دیموكراسیانە لە هەرێمەكەی ئێمەدا...مەریوان عەلی

-

سەردەمی هەڕەشەی مەستەشارەكان...سەلام مارف

-

شانازی ئازادی رادەربرین لەبەردەم پرسیاردا...هەردی عەلی

-

پرسیار لە ئازادی...مەریوان عەلی

-

بڵانسی هێزەكان و ناكۆكیە سیاسیەكان...راسان عەلی

-

تابلۆ شێواوەكەی هەولێر...سەلام مارف

-

پشتگیری بۆ كەمپەینی كۆمپانیای ووشە...گۆڤاری رۆشنگەری

-

ئه‌فسونی ئه‌کته‌ر: ئه‌کته‌ر کێیه‌و کێ ئه‌کته‌ره‌؟...سه‌رکاو هادی گۆرانی

-

ئه‌فسونی ئه‌کته‌ر: ئه‌فسون و ئاماده‌بونی ئه‌کته‌ر...سه‌رکاو هادی گۆرانی

-

ڕۆشنبیر و خه‌ڵک و ده‌سه‌ڵات ...سه‌رکاو هادی گۆرانی

-

کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە ٢٠١١ دا و داهاتوویەکی نەدیار...سەعید کاکەیی

-

ئەی دز لەكوێـی، خاوەنماڵ هەموو شتەكانی برد...سەلام مارف

-

لـیبرالیزم و پێداویسته‌كانی ده‌سه‌ڵاتی كوردستانی ...سه‌عید كاكه‌یی

-

ئۆتۆمبیـــل و تۆپبــاران ...هەردی عەلی

-

رۆژێك بەرلە پشووی پەرلەمان...راسان عەلی

-

بەرگرتن لە هێرشەكان.. لە پەراوێزی مافەكانی مرۆڤدا... ئومێد ئەمین

-

دیموكراسی و هەڕەشە...مەریوان عەلی

-

لە نێوان ئەخلاق‌و سیاسەتدا .. هەڵوەستەیەك...زوبێر رەسوڵ

-

مقدەس چۆن بە لەناوبردن دەپارێزرێت؟...مەریوان عەلی

-

كوشتن وەك تۆڵەسەندنەوە لە قەڵەم...هەردی عەلی

-

بەیاننامەی ناڕەزایەتی...گۆڤاری رۆشنگەری

-

بۆچی نێوەندێك بۆ رۆشنگەری؟...مەریوان عەلی

 

 

رۆشنگەری
وتار‌و بۆچوون

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت

سەعید کاکەیی

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین

مەریوان عەلی

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون

هەردی عەلی

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا...

ئاسۆ ئه‌مین

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی

سه‌وسه‌ن هیرانی

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە

سەعید کاکەیی

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز

مه‌ریوان عه‌لی

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌

سه‌لام مارف

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت

سه‌لام مارف

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری

بێستون محمو‌د

رؤشنطةرى

C 2010 All right reserved, roshngari.com