head

 

 

 

 

قوتابخانەی فرانكفۆرت، لە رەخنەی فكرەوە بۆ رەخنەی كۆمەڵگا

 

ئیبراهیم ئەلحەیدەری

 

 

ئاشكرایە بونیادی فكری‌و كۆمەڵایەتی لە ئەڵمانیا بونیادێكی فەلسەفییە لە رووی رەچەڵەك‌و پایە‌و فۆرم‌و ناوەڕۆكەوە. تیۆرە كۆمەڵایەتی‌و ئابوورییەكان، چ ئەوسا‌و چ ئێستاش، مۆركێكی فەلسەفییانەیان هەیە، یاخود فەلسەفەی كۆمەڵایەتین. لێرەوە تیۆری رەخنەیی لەلایەكەوە پەیوەستە بە فەلسەفەی ئایدیاڵیزمی ئەڵمانییەوە كە لە كانتدا بەرجەستە دەبێت، لە لایەكی دیكەوە بە فەلسەفەی ئایدیاڵیزمی ئۆبجێكتیڤەوە، كە هیگڵ نوێنەرایەتی دەكات، هەروەها بە فەلسەفەی مێژوو و ماتەریالیزمی دیالەكتیكەوە.

زۆر بەكورتی گرنگترین ئەو تەوەرە سەرەكی‌و چەمكە سەرەكییانەی تیۆری رەخنەیی دەخەینە روو، كە تیۆری رەخنەیی پێیانەوە پابەند بووە، وەك پەیوەندیی نێوان تیۆر‌و پەیڕەو، دیالەكتیكی رەخنەیی، چەمكەكانی عەقڵانێتی تەكنۆلۆجی، تایبەتمەندی سیستەمی تۆتالیتاری، نامۆبوونی كولتووری‌و چەمكەكانی رەتكردنەوەو نەرێخوازی.

 

هیگڵییە گەنجەكان

بۆ ئەوەی باشتر لە بنەما جەوهەرییەكانی تیۆری رەخنەیی قوتابخانەی فرانكفۆرت تێبگەین، دەبێت ئەو باكگراوندە فكری‌و فەلسەفییە بخەینە روو، كە تیۆری رەخنەیی لەسەر دروست بووە. ئەوەش بە حوكمی پەیوەندیی تیۆری رەخنەیی بە فكری سەردەمی رۆشنگەری‌و فەلسەفەی پۆزەتیڤی ئەڵمانی‌و ئەو هەڵوێستە فكرییانەی كە هیگڵییە گەنجەكان پێیانەوە پابەند بوون لە ئاستی سیستەمی فەلسەفی تۆكمەی ئایدیاڵیزمی هیگڵ‌و میتۆدە دیالەكتیكییەكەی.

هیگڵییە گەنجەكان لە دژی لایەنە تێڕامانییە كۆنزەرڤاتیڤەكەی فەلسەفەی هیگڵ یاخی بوون، ئەو لایەنەی كە لە هەمان كاتدا لە میتۆدی دیالەكتیكییەوە سەرچاوەی گرتووە. لە راستیدا شوێنكەوتووانی هیگڵ بەرهەڵستكارە گەنجەكان بوون، لە سەروو هەمووشیانەوە كارل ماركس، بۆنۆ بۆیەر، لۆدڤیك فیورباخ‌و ئەوانی دیكەش، كە ناوی (هیگڵییە گەنجەكان)یان لێنرا‌و ساڵی 1841 ساڵنامەی ئەدەب‌و هونەریان دامەزراند‌و كۆڵەكەكانی فەلسەفەیەكی كۆمەڵایەتیی تازەیان قایمكرد، كە فكری فەلسەفیی نەریتیی رەتكردەوە. هەروەها سیستەمی كۆمەڵایەتیی باو و دامەزراوەكانی ئەو سیستەمەیان رەتكردەوە بەمەبەستی هەوڵدان بۆ پەرەدان بە لایەنە رەخنەییەكەی فەلسەفە‌و دەستپێكردن لەو لایەنەوە بۆ داڕشتنی تیۆرێكی نوێ‌و سۆسیۆلۆجیایەكی رەخنەیی، كە چەمكی تایبەت بەخۆی‌و بواری دیاریكراوی خۆی هەبێت وەك ئەڵتەرناتیڤێكی فەلسەفەی نەریتی‌و سۆسیۆلۆجیای پۆزەتیڤ كە ئۆگەست كۆنت دایمەزراند بە تایبەتی پاش وەستانی تیۆریی رەخنەیی، كە هێگڵییە نوێیەكان دایانمەزراند‌و ویستیان تیۆرێكی رەخنەیی‌و رەتكەرەوە بێت، ئەمەش پاش ئەوەی ماتەریالیزمی دیالەكتیك، كە كارل ماركس بنەماكانی دانا، گۆڕا بۆ ماتەریالیزمێكی میكانیكی.

بەڕای هۆركهایمەر پێویست بوو نەوە نوێیەكە سەرلەنوێ ماركسیزم ببوژێنێتەوەو بەشوێن ئەو ئیمكانیاتەنەدا بگەڕێت، كە دەكرا بەهۆیەوە واقیعی كۆمەڵایەتیی دەسەڵاتگەر‌و داپڵۆسێنەر‌و ئایدیۆلۆجیاكەی بگۆڕدرێت، ئەمەش بەهۆی تیۆرێكی رەخنەیی ئەڵتەرناتیڤەوە دەهاتە دی.

بەم شێوەیە قوتابخانەی فرانكفۆرت خۆی ئامادە كرد بۆ بوژاندنەوەی ئەوەی كە هیگڵییە گەنجەكان بانگەشەیان بۆ  كرد، ئەو نەوەیەی كە مێژوویان دەگەڕێتەوە بۆ ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەیەم‌و پەیوەندیی دیالەكتیكیی نێوان فەلسەفە‌و شیكردنەوەی كۆمەڵایەتییان هێنایەبەرچاوی خۆیان.

هیگڵییە گەنجەكان وەك چۆن هەوڵیاندا لە میتۆدی دیالەكتیكی، كە هیگڵ پەرەی پێدا، تێبگەن، بەهەمان شێوە هەوڵیاندا  وێناكردنێكی نوێ بهێننە كایەوە بۆ گەڕان بە دوای ئەو ئەو ئیمكانیاتانەدا، كە دەبێتە هۆی گۆڕینی سیستەمی كۆمەڵایەتی لەمیانەی پەیڕەوكردنی زانستییەوە. ئەو سەد ساڵەی كە بەسەر ئەوروپادا تێپەڕی، گۆڕانكارییەكی نەوعیی وای دروست كرد، كە كاریگەریی قووڵیی هەبوو. هەروەها هەلومەرج‌و بارودۆخی تازەی بۆ كاری تیۆری هێنایە كایەوە، بە جۆرێك، كە گۆڕانكارییە كۆمەڵایەتی‌و ئابووری‌و سیاسییەكان رۆڵێكی گەورەیان بینی لە پێكهێنانی پیشینەكانی تیۆری رەخنەییدا. لەو كاتەدا كە هیگڵییە گەنجەكان فكری خۆیان دەنووسییەوە، ئەڵمانیا بە نوێكردنەوەیەكی خێرای سەرمایەداریدا تێدەپەڕی. نووسینەكانی شوپنهاوەر‌و نیچە‌و ڤێبەر‌و هۆسێرل، كە بەدوای هیگڵییە گەنجەكاندا هاتن، بەشێوەیەكی گشتی فكر‌و فەلسەفەی ئەڵمانیان كۆنترۆڵ كرد. لەو كاتەدا كە قوتابخانەی فرانكفۆرت دامەزرا، ئەڵمانیا بەهۆی تەشەنەكردنی قۆرخكاری‌و دەستوەردانی راستەوخۆی دەوڵەت لە بڕیارە ئابوورییەكاندا گەشتبووە قۆناغی پێشكەوتنێكی نەوعی.

هۆركهایمەر مێژووی دامەزراندنی پەیمانگای توێژینەوەی كۆمەڵایەتی بەم وتەیە تۆمار كرد: "بایەخ‌و قەناعەتەكان بۆ بونیادنانی تیۆرێكی رەخنەیی بۆ كۆمەڵگا یەكخران، چونكە بە پێویستیان زانی گوزارشت لە هەموو شتێكی نێگەتیڤ بكەن، ئەوەشی كە یەكخستن، رێكەوتنیانە لەسەر رەخنەگرتن لە كۆمەڵگای باو و ئایدیۆلۆجیاكەی".

لە ساڵی 1930 هۆركهایمەر بە سەرۆكی پەیمانگا هەڵبژێردرا‌و ئادۆرنۆش وەك پرۆفیسۆری یاریدەدەر دامەزرێنرا. بەهاوكاریی ئادۆرنۆ ‌و هۆركهایمەر ناوی تیۆری رەخنەیی رووی لە پەرەسەندن‌و دەركەوتن كرد، قوتابخانەی فرانكفۆرتیش بەسترایەوە بە سۆسیۆلۆجیای رەخنەییەوە، بەتابیەتیش پاش ئەوەی هۆركهایمەر رەخنەی لە (سەنتراڵیزمی بەڵشەفیك) گرت‌و دژی تیرۆركردنی رۆزا لۆكسمبۆرگ وەستا‌و گۆڤاری (توێژینەوەی كۆمەڵایەتی)ی دەركرد، كە لە توێژینەوە تیۆریی- مەیدانییەكانیدا گوزارشتی لە روانینێكی رەخنەیی نوێ كرد.

 

قەیرانی زانست‌و قەیرانی كۆمەڵگا

هۆركهایمەر لە سەروتاری ژمارە یەكی گۆڤاری (توێژینەوەی كۆمەڵایەتی)دا باس لەوە دەكات كە لە ئەوروپا قەیرانی زانستی لە قەیرانی كۆمەڵگا‌و پەرەسەندنی كۆمەڵایەتی جیانابێتەوە‌و هەر ئەم قەیرانەش كۆتەكانی زانستی لەناو خۆیدا هەڵگرتووە. زانست پێش هەموو شتێك میكانیزمێكە بۆ بەرهەمهێنانی مەعریفە. لە هەمانكاتیشدا هێزێكی بەرهەمهێنەرە، بەڵام هێشتا پەیی بە ئەركە كۆمەڵایەتییەكەی خۆی نەبردووە. هەر لەبەر ئەمەش رەنگدانەوەی پارادۆكسەكانی كۆمەڵگای پیشەسازییە. هەروەها هۆركهایمەر باس لە تەفروتونابوونی باوی زانست‌و ئەو پەیوەندییە كۆمەڵایەتییانەش دەكات، كە بوون بە هۆی ئەم تەفروتونابوونە. هۆركهایمەر دەڵێت دەبێت زانست پەی بە سەرجەم هەلومەرجەكانی مەعریفە ببات، بۆ ئەوەی بتوانێت كۆتایی بەم قەیرانە بهێنێت. هەروەها دەبێت دەستەبەرداری رۆڵە كۆمەڵایەتییەكەی نەبێت. كاتێك كە زانست هۆشیار دەبێت بە ئەركەكەی‌و بارودۆخە قەیراناوییەكەی، ئەو كاتە دەتوانێت داوا لە هێزە كۆمەڵایەتییەكان بكات كە پێویستە بیجوڵێنن.

ئادۆرنۆ (بنەماكانی سۆسیۆلۆجیای مۆسیقا)ی نووسی، ئەریك فرۆم (ماركسیزم‌و شیكردنەوەی دەروونی)‌و لۆڤێنتاڵا (ئەركەكانی سۆسیۆلۆجیای ئەدەب)ی نووسی. بەم شێوەیە بەرگی یەكەمی گۆڤاری توێژینەوەی كۆمەڵایەتی قۆناغێكی نوێی سۆسیۆلۆجیای ئەڵمانی‌و ئاڕاستەیەكی جیاوازی بەرەو بایەخدان بە رەخنە‌و شیكردنەوەی سۆسیۆلۆجی دەروونی‌و فەلسەفیی جدی هێنایە كایەوە. گۆڤارەكە لە ژمارەكانی دواتریدا لە بارودۆخی چینی كرێكار لە ئەڵمانیا‌و وڵاتە ئەوروپییەكانی تری كۆڵییەوە.

لەم كاتەدا پەیمانگا لقێكی لە جنێڤ دامەزراند، كە ئەركەكەی كۆكردنەوەی زانیاری‌و ئاماری پێویست بوو بۆ ئامادەكردنی لێكۆڵینەوە تیۆری‌و مەیدانییەكان دەربارەی چینی كرێكار، هەروەها بۆ دروستكردنی پەیوەندییەكی بەهێز لەگەڵ رێكخراوی كاری نێودەوڵەتی‌و هەنگاونان بەرەو توێژینەوە‌و لێكۆڵینەوە كۆمەڵایەتییە ئەزموونییەكان.

ساڵی 1932 هێربرت ماركۆزە پەیوەندیی كرد بە پەیمانگاكەوە‌و یارمەتیی جووڵاندنی چالاكی زانستی‌و سیاسیی لە پەیمانگاكەدا دا. هەتا ئەوەی دواتر فكرەكانی بوون بە سیمبول‌و دروشمی (شۆرشگێڕانە)‌و دواتر گەنجان‌و خوێندكاران لە كۆتایی شەستەكانی سەدەی رابردوودا بەكاریانهێنا. پاشان هەر یەك لە كارل مانهایم‌و یۆرگن هابرماس‌و ئەریك فرۆم‌و ڤاڵتەر بنیامین پەیوەندییان بە پەیمانگاكەوە كرد.

 

تیۆری رەخنەیی لە تاراوگە

دەسەڵاتگرتنە دەستی نازییەكان‌و سەركەوتنی هیتلەر بۆ سەر كورسیی حوكم لە ساڵی 1933دا هۆركهایمەر‌و هاوكارەكانی ناچار كرد بۆ سویسرا‌و فەڕەنسا‌و بریتانیا‌و دواتریش بۆ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا هەڵبێن. ئەو كاتەی كە بڕیاری داخستنی پەیمانگاكە‌و دەستبەسەرداگرتنی كتێبخانە بەهادارەكەی دەرچوو، هۆركهایمەر‌و هاوكارەكانی لقی دیكەی پەیمانگاكەیان لە پاریس‌و لەندەن‌و كۆڵۆمبیا دامەزراند. بەڵام بارودۆخی سیاسیی ئەمەریكا وای لە هۆركهایمەر‌و ئادۆرنۆ كرد خۆیان لە بەكارهێنانی چەمكە رادیكاڵییەكان نەدەن، چونكە متمانەیان بەچینی كرێكاری ئەمەریكا‌و ئەوروپا ‌و پرۆلیتاریا‌و ماركسییەكان نەبوو، كە بووبوون بە خەڵكانێكی نەریتی، كە وایلێكردن خۆیان لەسەرووی هەر حزبێكەوە دابنێن، چونكە دەبوو هەموو هەوڵدانێكی جدی دەستەبەر بكەن، كە ئەمە ئاسان نەبوو. هۆركهایمەر باسی ئەوەی كردبوو كە شیكردنەوەی سیستەمە سیاسییەكان فێری كردبوون، هەروەك ئەوەی جارێكیان ئادۆرنۆ وتبووی (پێویستە بیر لە رەها نەكەینەوە‌و بێسنوور پابەند نەبین بە بانگەشەكردنەوە لە پێناو حەقیقەتدا).

هۆركهایمەر بە یارمەتیی رۆبەرت ماكیڤەری هاوڕێی، كە پرۆفیسۆری سۆسیۆلۆجیا بوو لە زانكۆی كۆڵۆمبیا، لقێكی پەیمانگای توێژینەوەی كۆمەڵایەتی كردەوە، كە سەر بە زانكۆی كۆڵۆمبیا بوو و دەستی كرد بە وتنەوەی فەلسەفە‌و سۆسیۆلۆجیا، پاشان نامەی نارد بۆ تیۆردۆر ئادۆرنۆی هاوڕێی بۆئەوەی بێت بۆ ئەمەریكا، پاش ئەوەی كۆچی كردبوو بۆ ئینگلتەرا.

لە راستیدا كۆچكردنی هۆركهایمەر بۆ ئەمەریكا‌و شارەزایی‌و ئەزموونە قووڵەكانی لەگەڵ كۆمەڵگای ئەمەریكی لە لایەك‌و بەرپابوونی جەنگی دووەمی جیهان‌و گومانەكانی لە ستالینیزم‌و چینی كرێكار لە لایەكی دیكەوە كاریگەریی قووڵیان تێكرد. ئەمە وای لە هۆركهایمەر كرد لە لێكۆڵینەوە‌و توێژینەوەكانیدا گرنگیی بە شیكردنەوەی دەروونی بدات، بۆئەوەی باشتر لە كۆمەڵگا‌و شارستانیەت تێبگات. هەر لەو كاتەشەوە شیكردنەوەی دەروونی بوو بە بەشێك لە بایەخدانەكانی تیۆری رەخنەیی. رێك لەو ماوەیەشدا ئەریك فرۆم  گرنگترین كارەكانی خۆی لە بواری دەروونناسی‌و شیكردنەوەی دەروونیدا پێشكەش كرد.

ئەریك فرۆم ساڵی 1932 كۆچی بۆ ئەمەریكا كرد‌و دەستی بە وانەوتنەوەو چارەسەری دەروونی كرد. پاشان بوو بە پرۆفیسۆری دەروونناسی لە زانكۆی نیۆیۆرك. ئەمە بووە هۆی ئەوەی روانینێكی رەخنەیی گشتگیری بۆ ژیانی كۆمەڵایەتی‌و دەروونی هەبێت، ئەم روانینەش لە رێگای پەیڕەوكردنی كلینیكییەوە فراوان‌و قووڵ بووەوە، تا ئەوەی بوو بە تیۆرێكی گشتی‌و سەرتاپاگیر‌و سیستەمە كۆمەڵایەتییە جیاوازەكان تێبپەڕێنێت‌و بەرەو دەستەبەركردنی بەختەوەرییەكی مرۆیی باشتر هەنگاو بنێت. لە گرنگترین زیادكارییە زانستییەكانی ئەریك فرۆم ئەوەیە، كە جەختی كردەوە لەسەر ئەوەی كە شیكردنەوەی دەروونیی نەریتی لایەنی كۆمەڵایەتیی ژیانی خەڵكی فەرامۆشكردووە، چونكە بە تەواوی پشتی بە غەریزەو پاڵنەرە مرۆییەكان بەستووە‌و لایەنە كۆمەڵایەتی‌و ئابووری‌و سیاسییەكانی لە ژیانی دەروونیدا فەرامۆش كردووە.

لە تاراوگە تیۆری رەخنەیی پەرەیسەند بۆ فەلسەفەی مێژوو و كۆمەڵگا، وەك ئەوەی لەسەردەمی رۆشنگەریدا وابوو. جارێكی دیكە فكری رەخنەیی نەرێخواز تێكەڵ بە فەلسەفە دەبێتەوە‌و خۆی لە هەر بانگەشەیەكی دەسەڵاتگەر‌و یۆتۆپییانە دادەماڵێت. خۆ ئەگەر ئەمە نەكرا، ئەوا دەبێت ببێت بە تەرزێكی چاكە، ئەگەرچی بابەتی تیۆری رەخنەیی چاكە نییە، بەڵكو بێهیوایی‌و خراپەیە، لەبەرئەوەی ئەم تیۆرە داوای ئەوە دەكات ژیان لە چەند فۆرمێكی تایبەتدا بەرهەم بهێنرێتەوە، كە ناوەڕكەكەی ئازادی بێت‌و بابەتەكەشی باسكردنی ستەم بێت.

هۆركهایمەر دەڵێت: دەبێت لایەنەكانی چاكە شی بكەینەوە‌و جاڕی خۆشەویستی بدەین وەك بنەمایەك لە ژیاندا، لەبری تاڵیی بێكۆتایی. لە راسیتدا تەنیا یەك گوزارشتكردن لە حەقیقەت هەیە، ئەویش ئەوەیە بڵێیین: نا بۆ ستەم.

 

داخرانی عەقڵ لە تاراوگەكەیدا

هۆركهایمەر لە ولایەتە یەكگرتووەكان ژمارەیەك كتێبی گرنگی نووسی، گرنگترینیان كتێبی (دەسەڵات‌و خێزان)ە، كە تیایدا تەڵەزگەكانی خێزانی بۆرجوازی شیكردەوە، كە لەیەككاتدا تەڵەزگەو دژیەكییەكانی كۆمەڵگای بۆرجوازیشە. لە قۆناغی گەشانەوەی بۆرجوازیدا كاریگەرییەكی دوولایەنە لە نێوان خێزان‌و كۆمەڵگادا هەبوو، دەسەڵاتی باوك رۆڵێكی گرنگی هەبوو لە پەروەردەدا. بەڵام ئەمڕۆ مەسەلەكە بەجۆرێك هەڵگەڕاوەتەوە، كە بووە بە دەسەڵاتێك، كە درێژبووەوەی دەسەڵاتی دەسەڵاتە لە رێگای پەیوەندیی بە تەرزی سەرتاپاگیری ئابوورییەوە. هەڵوەشانەوەی خێزانی بۆرجوازیش رەنگدانەوەی هەڵوەشانەوەی كۆمەڵگای تەكنۆكراتییە، كە بەهۆی قەهری كۆمەڵایەتی‌و گۆڕانی پێكهاتەی دەروونی تاك‌و نەسازانی‌و نەرێبوونی بووەهۆی لاوازبوونی (من).

هەروەها هۆركهایمەر كتێبە بەهادارەكەی خۆی (داخرانی عەقڵ- كسوف العقل)ی بڵاو كردەوە، كە تیایدا لە چەقبەستنی كۆمەڵگای پیشەسازی‌و پراگماتیكبوونەكەی، كە رەنگدانەوەی ئایدیۆلۆجیای جیهانی نوێیە، كۆڵیوەتەوە‌و دەیەوێت گەڕانەوەی عەقڵی سەربەخۆ‌و عەقڵانییەتی پراگماتیك‌و پەیوەندییە ئەبستراكتەكان تەنیا ئامانج-میكانێزمێك بن.

لە راستیدا تیۆری رەخنەیی لە تاراوگە گۆڕا بۆ فەلسەفەیەكی كۆمەڵایەتیی رەخنەیی، كە یەكێك لە ئامانجەكانی رەخنەگرتن بوو لە سیستەمە سیاسی‌و كولتوورییەكان. هەروەها لە بیرۆكەی ململانێی چینایەتی لایدا، كە بەهۆی چەواشەكردنی هۆشیاری چینی كرێكار‌و گۆڕانی بۆ ئامرازێكی بیرۆكراتی، وەك ئامرازێكی شیكاری مانای خۆی لەدەست دا. لەسەر ئەم بنەمایە، دەبێت ململانێی چینایەتی‌و دژیەكیی كۆمەڵایەتی سەرەتا لەسەر ئاستی كولتووری چارەسەر بكرێن‌و بەردەوام رەخنەیان لێبگیرێت، نەك بەهۆی سیستەم‌و بە میكانیزمی كلاسیكی، هەروەها تێگەیشتنی تازەی هەبێت لەبەر رۆشنایی هەلومەرجەكانی  كۆمەڵگای پیشەسازیی نوێدا، كە بووە بەهۆی نامۆبوونی كۆمەڵایەتی.

 

وەرگێڕانی لە عەرەبییەوە/ ئەكبەر حەسەن

 
رۆشنگەری
سه‌رجه‌م بۆچوونه‌كان

-

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت...سەعید کاکەیی

-

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین...مەریوان عەلی

-

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون...هەردی عەلی

-

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا......ئاسۆ ئه‌مین

-

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی...سه‌وسه‌ن هیرانی

-

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە...سەعید کاکەیی

-

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز...مه‌ریوان عه‌لی

-

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌...سه‌لام مارف

-

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت...سه‌لام مارف

-

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری...بێستون محمو‌د

-

حه‌ڤده‌ی شوبات وه‌ك چه‌ركه‌ساتێكی به‌رده‌وام...بێستون محمود

-

ئایا (داوود پێغه‌مبه‌ر) مرۆڤێكی دادپه‌روه‌ر بووه‌؟...شازین هێرش

-

ئیسرائیلیات له‌ سیره‌ی موحه‌مه‌ددا...شازین هێرش

-

هه‌ڕه‌شه‌كانی به‌غدا جدین؟...مه‌ریوان عه‌لی

-

ئیخوان وەك بەڵتەجە...سەلام مارف

-

مرۆڤ, كائینه‌ به‌نرخه‌كه‌ی سه‌رزه‌مین...سه‌وسه‌ن هیرانی

-

كاتژمێر: چاره‌ك بۆ سفر...یاسین ره‌فیق

-

ئێمه‌ چ جۆره‌ مرۆڤێكین؟...مه‌ریوان عه‌لی

-

كام ئه‌نجومه‌نی ئاسایشی هه‌رێم؟...سه‌وسه‌ن هیرانی

-

دژه‌ دیموكراسی، شه‌رێكی به‌رپاكراو، له‌گه‌ڵ هه‌مووان...هه‌ردی عه‌لی

-

ده‌سه‌ڵاتی ئه‌وانه‌ی بێ ده‌سه‌ڵاتن...مه‌ریوان عه‌لی

-

داگیركردنی كۆمه‌ڵگا، له‌شه‌ری ناوخۆوه‌ بۆ ستراتیژی سیاسی...راسان

-

یەك رۆژی ماوە بۆ 31 ئاب...سەردەشت زانكۆ

-

فه‌رشه‌كه‌ی دیرك و نه‌وته‌كه‌ی هه‌رێم...هه‌ردی عه‌لی

-

پێگەی كارو پێوانە جێندەرییەكان...سەلام مارف

-

مام جه‌لال، ئه‌و مه‌رگه‌ی زۆرترین لێكدانه‌وه‌ و گۆڕان به‌دوای خۆیدا ده‌هێنێت...ساسان كریم

-

ته‌مه‌نی دیكتاتۆرێك...مه‌ریوان عه‌لی

-

حزب و ئینتمای نیشتمانی...روشیدی سه‌یدا

-

سەرنجێك دەربارەی ئازادی مرۆڤ...بەیان حامید

-

یەكەمین خۆپیشاندان لەسەر بودجە...هەردی عەلی

-

دادوەری كۆمەڵایەتی و بودجە...راسان

-

خۆپیشاندان و مەلاكان.. رایەكی جیاواز...مەریوان عەلی

-

جەهەنەم دەرگاكانی كراوەتەوە.. هاوارێكی نەبیستراو..!...هەردی عەلی

-

ئەنفال لە بیرەوەری ئێمەدا...بەیان حامید

-

راپەرین و فاشیزم... دەرفەتێکی زێرین بەڵام...مەریوان عەلی

-

دەسەڵات و سیاسەت...محەمەد حەکیمی

-

تفەنگەكان لابەرن نۆبەی قەڵەمەكانە...بەیان حامید

-

جیهانی گۆڕاو و دنیای نەگۆڕی ئێمە...هەردی عەلی

-

ھەرگیز ناژین !؟... ئومێد حمە عەلی

-

سەرەتایەک دەربارەی ناتوندوتیژی...مەریوان عەلی

-

به‌یادی حه‌ڤده‌ی شوباته‌وه‌: دێویش بن ده‌كه‌ون...راسان

-

فەلسەفە و ئومێد...ریبوار سیوەلی

-

ڕوداوەکانی بادینان، گۆشەیەک لە ململانێیەکی کۆنەپەرستانە...عەبدوڵا مەحمود

-

له‌په‌راوێزی ته‌قاندنه‌وه‌ی بۆمبیكی كیمیاویی دا چیم دی...سه‌ڵاح جه‌میل

-

بێدەنگی و سزا...مەریوان عەلی

-

هێڵە سورەكان چۆن كۆتایی پێدەهێندرێت؟...مەریوان عەلی

-

پڕۆژەو پاکیجەکانی چاکسازی، ... عەبدوڵا مەحمود

-

لە كوردستان چی روویدا؟...مەریوان عەلی

-

داهات و بودجە بەدەست میلیشیاوە... عەبدوڵا مەحمود

-

قوتابخانەی فرانكفۆرت، لە رەخنەی فكرەوە بۆ رەخنەی كۆمەڵگا...ئیبراهیم ئەلحەیدەری

-

میدیاکان و ده‌سه‌ڵات...د.فه‌ره‌یدوون وه‌ردی نژاد

-

ڕاگه‌یاندن، سیاسه‌ت و ده‌سه‌ڵات له‌جیهاندا... ئا: محه‌مه‌د حه‌کیمی

-

دیموكراسیەت، ناتوندوتیژی و بەربەرەكانی...مەریوان عەلی

-

یورگن هابرماس و پرسی دموکراسی...ئا: محه‌ممه‌د حه‌کیمی

-

شۆڕشه‌کان...سه‌رکاو هادی گۆرانی

-

ئەخلاقی بەپرسیارێتی...مەریوان عەلی

-

نەوەیەكی تورە، لە شەرعیەتی شۆرشگێری...مەریوان عەلی

-

بۆچی حكومەت هەڵوەشێتەوە؟...هەردی عەلی

-

با بەس بێ کورد کوژی‌...دەستەیەك لە نووسەرو ڕۆشنبیرو هونەرمەندانی کورد لە کەنەدا

-

سیاسەتی واقعی و هەڵوێستی سیاسی...هەردی عەلی

-

گۆران لە نەگۆردا، هەنگاوێك بۆ ڕەخنەگرتن لە دەسەڵات...راسان عەلی

-

لە یاداشتەوە بۆ گۆران...مەریوان عەلی

-

دیموكراسی لە ڕەهەندێكی ترەوە ????????...مەریوان عەلی

-

سەرنجێك لەسەر شكاندنی بێدەنگی...راسان

-

سیاسەتی دیموكراسیانە لە هەرێمەكەی ئێمەدا...مەریوان عەلی

-

سەردەمی هەڕەشەی مەستەشارەكان...سەلام مارف

-

شانازی ئازادی رادەربرین لەبەردەم پرسیاردا...هەردی عەلی

-

پرسیار لە ئازادی...مەریوان عەلی

-

بڵانسی هێزەكان و ناكۆكیە سیاسیەكان...راسان عەلی

-

تابلۆ شێواوەكەی هەولێر...سەلام مارف

-

پشتگیری بۆ كەمپەینی كۆمپانیای ووشە...گۆڤاری رۆشنگەری

-

ئه‌فسونی ئه‌کته‌ر: ئه‌کته‌ر کێیه‌و کێ ئه‌کته‌ره‌؟...سه‌رکاو هادی گۆرانی

-

ئه‌فسونی ئه‌کته‌ر: ئه‌فسون و ئاماده‌بونی ئه‌کته‌ر...سه‌رکاو هادی گۆرانی

-

ڕۆشنبیر و خه‌ڵک و ده‌سه‌ڵات ...سه‌رکاو هادی گۆرانی

-

کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە ٢٠١١ دا و داهاتوویەکی نەدیار...سەعید کاکەیی

-

ئەی دز لەكوێـی، خاوەنماڵ هەموو شتەكانی برد...سەلام مارف

-

لـیبرالیزم و پێداویسته‌كانی ده‌سه‌ڵاتی كوردستانی ...سه‌عید كاكه‌یی

-

ئۆتۆمبیـــل و تۆپبــاران ...هەردی عەلی

-

رۆژێك بەرلە پشووی پەرلەمان...راسان عەلی

-

بەرگرتن لە هێرشەكان.. لە پەراوێزی مافەكانی مرۆڤدا... ئومێد ئەمین

-

دیموكراسی و هەڕەشە...مەریوان عەلی

-

لە نێوان ئەخلاق‌و سیاسەتدا .. هەڵوەستەیەك...زوبێر رەسوڵ

-

مقدەس چۆن بە لەناوبردن دەپارێزرێت؟...مەریوان عەلی

-

كوشتن وەك تۆڵەسەندنەوە لە قەڵەم...هەردی عەلی

-

بەیاننامەی ناڕەزایەتی...گۆڤاری رۆشنگەری

-

بۆچی نێوەندێك بۆ رۆشنگەری؟...مەریوان عەلی

 

 

رۆشنگەری
وتار‌و بۆچوون

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت

سەعید کاکەیی

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین

مەریوان عەلی

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون

هەردی عەلی

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا...

ئاسۆ ئه‌مین

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی

سه‌وسه‌ن هیرانی

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە

سەعید کاکەیی

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز

مه‌ریوان عه‌لی

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌

سه‌لام مارف

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت

سه‌لام مارف

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری

بێستون محمو‌د

رؤشنطةرى

C 2010 All right reserved, roshngari.com