head

 

 

 

 

دەسەڵات و سیاسەت

 

محەمەد حەکیمی

 سیاسەتمەدار مرۆڤەکان بە دوو بەشەوە دابەش دەکەن، کەرەسە و دۆژمن، بەو واتەی ئەوان تەنیا چینێک دەناسن کە ئەویش دۆژمنە. نیچە

 

دەسەڵاتی سیاسی، گرنگترین شڕۆڤەی سیاسەتە، بە جۆڕێک کە وەک زێری سیاسەت ناودێر دەکرێت. دەسەڵات بە مانای هێزی کەس یا چەند کەس بە سەر کۆمەڵی خەڵکدا، تەنانەت ئەر بە ویست و داخوازی ئەوانیش نەبێت، لە ڕاستییدا دەسەڵات ماناێکی کۆمەڵناسیە کە هەم دەسەڵاتی فیزیکی و هەم دەسەڵاتی سیاسی لە خۆ دەگرێت و لە دۆخێکی کۆمەڵاتەتییدا دروست دەبێت و دەخۆڵقێت.

دەسەڵاتی سیاسی ئەو جۆرە دەسەڵاتەیە کە کەس یا چەند کەس لە نێو کۆمەڵگەدا بۆ کارێگەری و کونتڕۆڵ کردنی ژیانی خەڵکی‌تر و گرۆپ و تاقم و حزبەکان یان هەبێت. لە حەوزەی سیاسەتدا چەندین رێگە هەیە بۆ وەدیی هێنانی ئەو خەون و ئاواتانەی کە کەسەکان هەیانە.

بەڵام بیر و باوەری خەڵک زۆر جیاوازە لە مەڕ دەسەڵات و زۆربەی ئەوان لە سەر ئەو باوەرەن کە سیاسەت و دەسەڵات دوو تەوەری جیان و جیاوازییان هەیە پێکەوە و بە دەنگێک نابێ شرۆڤە بکرێت، ئەگەر ئەم دوو تزە پێکەوە بکەونە کار بە دڵنیاییەوە هەموو مافەکانی مرۆڤ پێشێڵ دەکات، بە تایبەتی لەم چاخەی کە ئێمەی تێدا دەژین و هەروەها بە سەرنجدان بە پەیوەندیی کۆمەڵایەتی و سیاسی وڵاتانی ئەمڕۆکەی جیهان جیاکردنەوەی ئەم دوو تزە لێک مومکین نیە و ئەگەر لێک جیا بکرێنەوە ئەوا کۆمەڵگەکان تووشی سەرلێشیواوی دەبن و وڵاتەکان لێک دەترازێن و بەرەو لە ناو چوون دەچن.

ئەم پرسەی کە ئەگەر سیاسەتمەداران دەسەڵات وەکوو کەرەسەێک بۆ جێبەجێ کردنی کارەکانی خۆیان بە کات ببەن، ئەمە دەبێتە هۆی گەندەڵی و پێشێڵ کردنی هەموو مافەکانی مرۆڤ لە وەها دۆخێکدا ئەمە دوور لە واقع نیە و بە دڵنیاییەوە ڕوو دەدات، بەڵام پەیوەندی نێوان سیاسەت و دەسەڵات لە ڕوانگەێکی‌تریشەوە شڕۆڤە دەکرێت.

دەسەڵات لە هەر کۆمەڵگەێکدا جیاوازی زۆری هەیە کە گرنگترین ئەوان، بەشی جێبەجێ کردن و سەپاندنی بە سەر کۆمەڵگەدایە. لە کۆمەڵگاکانی پێشوودا دەسەڵات هەمیشە وەک چەکێکی زۆر بە دژی خەڵک و دەنگی نەیار بە کار هێنراوە کە هەمیشە لە لایەن دەسەڵاتەوە خەڵک سەرکوت و کوژراو و دەستبەسەر کراون، لە بەرانبەردا، دەسەڵات تەنیا لە خزمەتی کۆمەڵێک لە دەسەڵاتداراندا بۆە. بەڵام ئەمڕۆکە بە هۆی خویندنەوە و گۆڕانی کۆمەڵگەکان و هەروەها رۆشنبیری  ئەم جۆرە لە حوکمرانیە گۆڕدراوە.

بە هۆی پەڕەسەندنی دموکراسی، دەسەڵات لە حەوزەی تایبەتییەوە گۆڕدراوە بە ٶەوزەی گشتی و بۆە بە کەرەسەێک لە دەس خەڵکدا، هەرچەن ئەم پرسە هێشتا لە رۆژهەڵاتی نێوەڕاستجێنەکەوتووە و ئەم بەشە لە جیهان هێشتا حوکمرانیەکەی بە شێوەی چاخە کۆنەکان بەریوە دەچێت و ئەوا بە جوانی ئەوە دەبینین کە خەڵکی وەزاڵە هاتووی ئەم ناوانە بە دژی ئەو دەسەڵاتانە ڕژاونەتە سەر شەقامەکان و داوای دموکراسی و ئازادی دەکەن.

ئەمڕۆکە لە جیهان لە سێبەری پەیوەندی نوێی سیاسی، کۆمەڵایەتیەوە خەڵک ئەم توانایان هەیە کە لێکۆلینەوە بکەن لە سەر هەموو کردەوەکانی دەسەڵات و خوێندنەوەیان ببێت بۆ هەموو ڕووداوە سیاسیەکان.

ئەمڕۆکە دەسەڵات لە نێوان چوار بەشدا دابەش دەکرێت کە بریتین لە سەرۆک کۆماری، دەوڵەت، پارلەمان و قەزایی. ئێستا خەڵ"ک بە ئاسانی لە وڵاتانی ئوروپا و ئەمریکا دەتوانن بە ویستی خۆیان لە نێو دەسەڵاتدا کارێگەری ئەرێنیان هەبێت و بە هەڵبژاردنی سەرۆک کۆمار و دەوڵەت و نوێنەرانی پارلەمان و .... و چاودێری کردنی کار و هەلس و کەوتی ئەوان، لە دەسەڵاتدا شەریک و کارێگەری ئەرێنیان هەبێت، بەڵام لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەمە رێک بە پێچەوانەوەیە و دەسەڵات لەم بەشە لە جیهان تەنیا لە رێگەی زۆر و سەرکوت و تۆقاندنەوە بە سەر شاڕۆمەندانی خۆیاندا حکومەت دەکەن.

دەسەڵات دەبێ بە هۆی ئەو کەسانەی کە هەڵدەبژێردڕێن بۆ حکومەت لە خزمەتی خەڵکدا بێت، دەسەڵات ئامانجێکە کە لە کردەوەی حکومەت لە ژێر چاودێری وردی خەڵکدایە و لەم چاخەدا سەرنجێکی تایبەتی لە لای خەڵکەوە پێدەدرێت. بەم پێیە نەخش و گرنگی رێککەوتن لە لە دوو حەوزەی سیاسەت و دەسەڵاتی دەکوەێتە بەر باس و لێکۆلینەوە.

سیاسەت شتێک نیە جێگە لە تێکۆشان بۆ بەدیهێنانی خەون و ویست و ئاواتەکانی خەڵک لە رێگەی کۆمەڵێک لە بیرمەندان کە بە دوای رێگە چارەوەن بۆ دۆزینەوەی رێگە چارەی گۆنجاو هەر وەها بۆ گەیشتن بە مەدینەی فازێلە.

بەڵام لە ڕاستییدا نابێ ئەوە لە یاد بکەین کە هەر دەسەڵاتێک پێویستی بە چاودێری و کونتڕۆڵ هەیە، ئەگەینا ئەگەر بەوشێوە نەبێت ئەوا دەسەڵات گەندەڵ و تووشی فڕ و فێڵ کردن لە هاووڵاتیان دەبێت.

 

 
رۆشنگەری
سه‌رجه‌م بۆچوونه‌كان

-

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت...سەعید کاکەیی

-

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین...مەریوان عەلی

-

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون...هەردی عەلی

-

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا......ئاسۆ ئه‌مین

-

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی...سه‌وسه‌ن هیرانی

-

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە...سەعید کاکەیی

-

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز...مه‌ریوان عه‌لی

-

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌...سه‌لام مارف

-

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت...سه‌لام مارف

-

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری...بێستون محمو‌د

-

حه‌ڤده‌ی شوبات وه‌ك چه‌ركه‌ساتێكی به‌رده‌وام...بێستون محمود

-

ئایا (داوود پێغه‌مبه‌ر) مرۆڤێكی دادپه‌روه‌ر بووه‌؟...شازین هێرش

-

ئیسرائیلیات له‌ سیره‌ی موحه‌مه‌ددا...شازین هێرش

-

هه‌ڕه‌شه‌كانی به‌غدا جدین؟...مه‌ریوان عه‌لی

-

ئیخوان وەك بەڵتەجە...سەلام مارف

-

مرۆڤ, كائینه‌ به‌نرخه‌كه‌ی سه‌رزه‌مین...سه‌وسه‌ن هیرانی

-

كاتژمێر: چاره‌ك بۆ سفر...یاسین ره‌فیق

-

ئێمه‌ چ جۆره‌ مرۆڤێكین؟...مه‌ریوان عه‌لی

-

كام ئه‌نجومه‌نی ئاسایشی هه‌رێم؟...سه‌وسه‌ن هیرانی

-

دژه‌ دیموكراسی، شه‌رێكی به‌رپاكراو، له‌گه‌ڵ هه‌مووان...هه‌ردی عه‌لی

-

ده‌سه‌ڵاتی ئه‌وانه‌ی بێ ده‌سه‌ڵاتن...مه‌ریوان عه‌لی

-

داگیركردنی كۆمه‌ڵگا، له‌شه‌ری ناوخۆوه‌ بۆ ستراتیژی سیاسی...راسان

-

یەك رۆژی ماوە بۆ 31 ئاب...سەردەشت زانكۆ

-

فه‌رشه‌كه‌ی دیرك و نه‌وته‌كه‌ی هه‌رێم...هه‌ردی عه‌لی

-

پێگەی كارو پێوانە جێندەرییەكان...سەلام مارف

-

مام جه‌لال، ئه‌و مه‌رگه‌ی زۆرترین لێكدانه‌وه‌ و گۆڕان به‌دوای خۆیدا ده‌هێنێت...ساسان كریم

-

ته‌مه‌نی دیكتاتۆرێك...مه‌ریوان عه‌لی

-

حزب و ئینتمای نیشتمانی...روشیدی سه‌یدا

-

سەرنجێك دەربارەی ئازادی مرۆڤ...بەیان حامید

-

یەكەمین خۆپیشاندان لەسەر بودجە...هەردی عەلی

-

دادوەری كۆمەڵایەتی و بودجە...راسان

-

خۆپیشاندان و مەلاكان.. رایەكی جیاواز...مەریوان عەلی

-

جەهەنەم دەرگاكانی كراوەتەوە.. هاوارێكی نەبیستراو..!...هەردی عەلی

-

ئەنفال لە بیرەوەری ئێمەدا...بەیان حامید

-

راپەرین و فاشیزم... دەرفەتێکی زێرین بەڵام...مەریوان عەلی

-

دەسەڵات و سیاسەت...محەمەد حەکیمی

-

تفەنگەكان لابەرن نۆبەی قەڵەمەكانە...بەیان حامید

-

جیهانی گۆڕاو و دنیای نەگۆڕی ئێمە...هەردی عەلی

-

ھەرگیز ناژین !؟... ئومێد حمە عەلی

-

سەرەتایەک دەربارەی ناتوندوتیژی...مەریوان عەلی

-

به‌یادی حه‌ڤده‌ی شوباته‌وه‌: دێویش بن ده‌كه‌ون...راسان

-

فەلسەفە و ئومێد...ریبوار سیوەلی

-

ڕوداوەکانی بادینان، گۆشەیەک لە ململانێیەکی کۆنەپەرستانە...عەبدوڵا مەحمود

-

له‌په‌راوێزی ته‌قاندنه‌وه‌ی بۆمبیكی كیمیاویی دا چیم دی...سه‌ڵاح جه‌میل

-

بێدەنگی و سزا...مەریوان عەلی

-

هێڵە سورەكان چۆن كۆتایی پێدەهێندرێت؟...مەریوان عەلی

-

پڕۆژەو پاکیجەکانی چاکسازی، ... عەبدوڵا مەحمود

-

لە كوردستان چی روویدا؟...مەریوان عەلی

-

داهات و بودجە بەدەست میلیشیاوە... عەبدوڵا مەحمود

-

قوتابخانەی فرانكفۆرت، لە رەخنەی فكرەوە بۆ رەخنەی كۆمەڵگا...ئیبراهیم ئەلحەیدەری

-

میدیاکان و ده‌سه‌ڵات...د.فه‌ره‌یدوون وه‌ردی نژاد

-

ڕاگه‌یاندن، سیاسه‌ت و ده‌سه‌ڵات له‌جیهاندا... ئا: محه‌مه‌د حه‌کیمی

-

دیموكراسیەت، ناتوندوتیژی و بەربەرەكانی...مەریوان عەلی

-

یورگن هابرماس و پرسی دموکراسی...ئا: محه‌ممه‌د حه‌کیمی

-

شۆڕشه‌کان...سه‌رکاو هادی گۆرانی

-

ئەخلاقی بەپرسیارێتی...مەریوان عەلی

-

نەوەیەكی تورە، لە شەرعیەتی شۆرشگێری...مەریوان عەلی

-

بۆچی حكومەت هەڵوەشێتەوە؟...هەردی عەلی

-

با بەس بێ کورد کوژی‌...دەستەیەك لە نووسەرو ڕۆشنبیرو هونەرمەندانی کورد لە کەنەدا

-

سیاسەتی واقعی و هەڵوێستی سیاسی...هەردی عەلی

-

گۆران لە نەگۆردا، هەنگاوێك بۆ ڕەخنەگرتن لە دەسەڵات...راسان عەلی

-

لە یاداشتەوە بۆ گۆران...مەریوان عەلی

-

دیموكراسی لە ڕەهەندێكی ترەوە ????????...مەریوان عەلی

-

سەرنجێك لەسەر شكاندنی بێدەنگی...راسان

-

سیاسەتی دیموكراسیانە لە هەرێمەكەی ئێمەدا...مەریوان عەلی

-

سەردەمی هەڕەشەی مەستەشارەكان...سەلام مارف

-

شانازی ئازادی رادەربرین لەبەردەم پرسیاردا...هەردی عەلی

-

پرسیار لە ئازادی...مەریوان عەلی

-

بڵانسی هێزەكان و ناكۆكیە سیاسیەكان...راسان عەلی

-

تابلۆ شێواوەكەی هەولێر...سەلام مارف

-

پشتگیری بۆ كەمپەینی كۆمپانیای ووشە...گۆڤاری رۆشنگەری

-

ئه‌فسونی ئه‌کته‌ر: ئه‌کته‌ر کێیه‌و کێ ئه‌کته‌ره‌؟...سه‌رکاو هادی گۆرانی

-

ئه‌فسونی ئه‌کته‌ر: ئه‌فسون و ئاماده‌بونی ئه‌کته‌ر...سه‌رکاو هادی گۆرانی

-

ڕۆشنبیر و خه‌ڵک و ده‌سه‌ڵات ...سه‌رکاو هادی گۆرانی

-

کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە ٢٠١١ دا و داهاتوویەکی نەدیار...سەعید کاکەیی

-

ئەی دز لەكوێـی، خاوەنماڵ هەموو شتەكانی برد...سەلام مارف

-

لـیبرالیزم و پێداویسته‌كانی ده‌سه‌ڵاتی كوردستانی ...سه‌عید كاكه‌یی

-

ئۆتۆمبیـــل و تۆپبــاران ...هەردی عەلی

-

رۆژێك بەرلە پشووی پەرلەمان...راسان عەلی

-

بەرگرتن لە هێرشەكان.. لە پەراوێزی مافەكانی مرۆڤدا... ئومێد ئەمین

-

دیموكراسی و هەڕەشە...مەریوان عەلی

-

لە نێوان ئەخلاق‌و سیاسەتدا .. هەڵوەستەیەك...زوبێر رەسوڵ

-

مقدەس چۆن بە لەناوبردن دەپارێزرێت؟...مەریوان عەلی

-

كوشتن وەك تۆڵەسەندنەوە لە قەڵەم...هەردی عەلی

-

بەیاننامەی ناڕەزایەتی...گۆڤاری رۆشنگەری

-

بۆچی نێوەندێك بۆ رۆشنگەری؟...مەریوان عەلی

 

 

رۆشنگەری
وتار‌و بۆچوون

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت

سەعید کاکەیی

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین

مەریوان عەلی

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون

هەردی عەلی

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا...

ئاسۆ ئه‌مین

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی

سه‌وسه‌ن هیرانی

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە

سەعید کاکەیی

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز

مه‌ریوان عه‌لی

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌

سه‌لام مارف

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت

سه‌لام مارف

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری

بێستون محمو‌د

رؤشنطةرى

C 2010 All right reserved, roshngari.com