head

 

 

 

 

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری

 

بێستون محمو‌د

 

 

ئێمه‌ گفتوگۆ له‌سه‌ربابه‌تێكی ئاسان ناكه‌ین، به‌ڵكو گفتوگۆ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كه‌ین كه‌ مرۆڤ چۆن بژی

                                    ئه‌فلاتون / كتێبی كۆمار

 

یه‌كێك له‌و كێشانه‌ی چه‌ند ساڵێكه‌ به‌ تایبه‌ت دوای ده‌ركه‌وتنی هێزه‌ ئۆپۆزسیۆنه‌كان له‌ كوردستان بۆته‌ دیارده‌ ... كێشه‌ی بودجه‌ی هه‌رێمی كوردستانه‌، ئه‌م كێشه‌یه‌ هه‌ر به‌ته‌نها رووبه‌روبونه‌وه‌ نیه‌له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵێ ژماره‌ی هه‌ڵه‌ وكۆمه‌ڵێ‌ بێ‌ سه‌ره‌و به‌ری و بێ‌ پلانی بۆ سیاسه‌تی ئابوری هه‌رێمی كوردستان . به‌ڵكو ئه‌م كێشیه‌ هه‌ڵگری زۆر خه‌سڵه‌تی تره‌، به‌ تایبه‌ت كێشه‌ی نه‌مانی متامه‌نه‌ به‌م حوكمه‌ته‌ وچۆنێتی رێكخستنی داهاتی كوردستان و چۆنێتی سود وه‌ر گرتن له‌م داهاداته‌، به‌و پێیه‌ی بودجه‌ راسته‌وخۆ وابه‌سته‌یه‌ به‌ژیانی هاوڵاتیانی ئه‌م ووڵاته‌ ورێكخستنی ژیانی مرۆڤی ئه‌م كۆمه‌ڵگایه‌وه‌، به‌سه‌رجه‌م كایه‌جیاوازه‌كانیاوه‌ به‌گشتی و دیاری كردنی سیاسه‌تی ئابوری هه‌ر ووڵاتی به‌تایبه‌تی . راده‌ستی ئه‌و هێزه‌ سیاسیه‌نه‌ ده‌كرێت كه‌ راوه‌یه‌تی وه‌رگرتنی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی جێبه‌جێ‌ كردنی وه‌رگرتوه‌،

لێره‌وه‌یه‌ كێشه‌كه‌له‌كێشه‌ی ژماره‌وه‌ وكۆدوه‌ ئه‌گۆرێت بۆكێشه‌یه‌كی جه‌وهه‌ری ترئه‌ویشی كێشه‌ی سیاسه‌تی به‌رێوه‌بردنی كۆمه‌ڵگایه‌ به‌تایبه‌ت تێروانی ئه‌و هێزه‌ سیاسیه‌ بۆ چۆنێنی به‌رێوه‌بردنی ژیان ؟

ژیان وه‌ك مانای قوڵی وجودی مرۆڤ كه‌ ته‌نها یه‌ك جار ئه‌گوزه‌رێ‌، هه‌ربۆیه‌ پرسیار له‌سه‌ر تێروانی نێوان سیاسه‌ت و ئه‌خلاق دروست ئه‌بێت، ئایا ئه‌خلاق به‌شێكه‌له‌سیاسه‌تی به‌رێوه‌بردنی ژیانی مرۆڤ؟ یان ئه‌بیت سیاسه‌ت به‌شێك بێت له‌ ئه‌خلاق بۆ به‌رێوه‌بردنی ژیان مرۆڤ و كۆمه‌ڵگا ؟ بۆ به‌رێوه‌بردن وچونه‌ناو یه‌ك به‌یه‌كی جومگه‌كانی ژیانی مرۆڤ و به‌رجه‌سته‌ كردنی ژیانێكی پراوپر به‌ به‌رزی غروری وجودی مرۆڤ و رۆحی شاهانه‌ی ئه‌م بونه‌وه‌ره‌،

بێ‌ گومان به‌ده‌ر له‌و تێگه‌یشتنه‌ جۆراو جۆرانه‌ی له‌ده‌ره‌وه‌ی كایه‌ی ئه‌خلاق بۆ سیاسه‌ت ئه‌كرێ‌، سیاسه‌ت كایه‌كه‌ بۆ به‌رجه‌سته‌كردنی زه‌مینه‌یه‌كی له‌به‌ر بۆ ژیانی كۆمه‌ڵگاو رێكخستن و پاراستنی مافی هه‌موومان،

هیچ كاتێكیش ماف و دادپه‌روه‌ری ناكرێ‌ له‌ بنچینه‌ گرنگه‌كانی ئه‌خلاق جیابكرێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش به‌رپرسیارتی راده‌ست كردنی سیاسه‌ته‌ بۆ هێزێك یان رێكخراوێكی سیاسی كه‌مه‌ودای فكریه‌كه‌ی نابێت له‌ژێر ناوی دروشمی وئایدۆلۆژیادا ژیانێكی نادادپه‌روه‌رانه‌ بخوڵقَنی

بۆ تێگه‌یشتن له‌ په‌یوه‌ندی نێوان ژیان و ئه‌خلاق زۆر پێویستیمان به‌ وورده‌كاری و شیكار نیه‌ . هێنده‌ به‌سه‌ بلێن كاتێك كۆمه‌ڵگایه‌ك كه‌له‌سه‌ر په‌یمانێكی كۆمه‌ڵاتی رێكده‌كه‌ون به‌ده‌رله‌و په‌یوه‌ندیه‌ تراسیون و كۆمه‌ڵاتیه‌كان و په‌یوه‌ندی نێوان تاك و یه‌كه‌ جیاوازیه‌كانی كۆمه‌ڵگا, له‌ رووی رێكخستنی به‌رێوه‌بردنی ژیانه‌وه‌ له‌ پرۆسه‌یه‌كی دیاری كراوه‌ بۆ راپه‌راندنی كایه‌جیاوازه‌كانی ژیان متمانه‌ ئه‌به‌خشنه‌ ده‌سته‌یه‌ك یان گروپێكی سیاسی،

وه‌ك بچوك كردنه‌وه‌یه‌كی كۆمه‌ڵگا به‌ تێروانیه‌نه‌ جیاوازیه‌كانیانه‌وه‌، كه‌ لێره‌ مه‌به‌ستمان له‌ده‌سه‌ڵاتی دیموكراسی و پرۆسه‌یه‌كی دیموكراسیه‌ كه‌ كۆمه‌ڵگا به‌ویستی خۆی هه‌ڵده‌ستێ‌ به‌دیاری كردنی ئه‌و هێز و لایه‌ن و كه‌سێتیانه‌

هه‌ربۆیه‌ ئه‌ركه‌ گرنگ و قورسه‌كه‌ی ئه‌و گروپه‌ ئه‌كه‌وێته‌ ژێر پرسیاری ئه‌خلاقیه‌وه‌ كه‌تاچه‌ند خۆی له‌ هه‌ژمونی به‌رژه‌وه‌ند خوازی و گه‌نده‌لی ئه‌پارێزێ‌ تاچه‌ند ئه‌توانێت پارێزگاری له‌مه‌ودای فراوانی فه‌زای گشتی كۆمه‌ڵگا و ژیانی تاك به‌ تاكی ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ بكه‌به‌هه‌مووپانتایه‌جیاوازه‌كانیه‌وه‌.

ئه‌وه‌ی لێره‌دا مه‌به‌سته‌ده‌سه‌ڵاتی سیاسی چه‌ندئه‌توانێ‌ دادپه‌روه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی بۆ كۆمه‌ڵگا به‌رجه‌سته‌بكا، به‌بێ‌ جیاوازی بیركردنه‌وه‌ وتایبه‌تیه‌كانیانه‌وه‌، وه‌ك كارێكی گرنگی ده‌سه‌ڵات ئه‌بێت جێگای متمانه‌ پێكراوی تاكه‌كانی ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ بێت، هه‌رئه‌مه‌شه‌ ئه‌بێته‌ ده‌روازه‌یه‌ك و ده‌رفه‌تێك تا مه‌شقی فكری خه‌ونه‌ سیاسیه‌كانی خۆی تیا پراكتیزه‌ بكات، به‌شێوه‌یه‌كی داپه‌روه‌رانه‌ كۆمه‌لگا به‌رێت به‌رێوه‌، كه‌ئه‌م پرۆسه‌یه‌ش به‌رهه‌می مێژویه‌كی دوورو درێژی كۆی كۆمه‌ڵگای مرۆڤایه‌تیه‌و هیچ جێگای گومان نیه‌ ئه‌گه‌ر بڵێن مێژوو ململانیه‌كان، مێژووی دادپه‌روه‌ری و نادادپه‌روه‌ریه‌، مێژووی به‌ش خوراوی زۆرینه‌ و به‌شه‌ برده‌ی كه‌مینه‌یه‌.

هه‌رلێره‌شه‌وه‌یه‌ كه‌ داپه‌روه‌ر و یه‌كسانی كۆمه‌ڵاته‌تی به‌شێكه‌ له‌ شوناسی ناسینه‌وه‌ی مێژووی چاك و خراپی كۆمه‌ڵگای مرۆڤایه‌تیه‌، هه‌روه‌ك چۆن داپه‌روه‌ری یه‌كێكه‌ له‌بنچینه‌گرنگه‌كانی یاسای سروشتی مرۆڤایه‌تی به‌ده‌ر له‌ هه‌ر جیاوازیه‌كی ره‌گه‌زی و نه‌ته‌وایه‌تی وچینایه‌تی و جوگرافی، كه‌مرۆڤه‌كان له‌هه‌رشوینێكی ئه‌م گه‌ردوونه‌ بن له‌به‌رامبه‌ر هه‌ر زوڵمێكه‌ بێت نادادپه‌روه‌ر هه‌ر نادادپه‌روه‌ریه‌و راسته‌وخۆ وابه‌ستیه‌ به‌سروشتی ژیانی مرۆڤه‌كانه‌وه‌،

بۆئه‌م مه‌به‌سته‌ش بیرۆكه‌ی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی سه‌ركه‌وتوو یان فه‌لسه‌فه‌ی سیاسی سه‌ركه‌وتوو بۆكۆمه‌ڵگا ئه‌وه‌یه‌

تا چه‌ند ئه‌م پرۆسه‌یه‌ پشتی به‌ستوه‌ به‌ بیرۆكه‌ عقڵانیه‌كان یان بارمته‌ی عقلانی ولۆژیكی بۆ گه‌یشتن به‌و ئامانجه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ جێ‌ به‌جێ‌ بكات .

چونكه‌ئه‌وه‌عقڵه‌ ئه‌توانی خه‌ت وخاڵه‌جیاوازه‌كانی (باشه‌و خراپه‌) (دادپه‌روه‌ر) و(نادپه‌روه‌ر) به‌سروشتی خۆیان جیابكاته‌وه‌ له‌پێكهاته‌ بونیادیه‌كه‌ی ئیراده‌ی مرۆڤدا، كه‌ ئاراسته‌ی گۆرانكاری له‌خۆبگرێت كه‌بتوانێ‌ ئه‌وئیراده‌ و توانای مرۆڤه‌ دوورله‌هه‌ر هه‌ژمونیكی ئایدۆلۆژی یان سیاسه‌تێكی قۆرخ كراو وسته‌مكار به‌دوور بگرێت، هه‌وڵی به‌دی هێنانی دادپه‌روه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تیدا بدات

لێره‌وه‌ پرسیاره‌گرنگه‌كه‌ی له‌سه‌ر قه‌واره‌ی ده‌سه‌لاتی سیاسی وكارگێری كوردی له‌به‌شوری كوردستان دروست ئه‌بێت؟ تاچه‌ند ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ توانیوێتی ده‌سه‌ڵاتی تاقم و گروپ و هێزێك یان چه‌ند هێزێكی دیاری كراو نه‌بێت ؟ تاچه‌ند ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ خولیای خه‌ونێكی دادپه‌روه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ ؟

بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ پَیویستیمان به‌و كه‌ناڵ و ده‌روازانه‌ هه‌یه‌كه‌ حوكمه‌ت وه‌ك ئامرازێك وده‌رفه‌ت خه‌ونی سیاسی خۆی تێدا پراكتیزه‌ ئه‌كات، یان تاچه‌ند كاریگه‌ری له‌سه‌ر ژیانی تاكی ئه‌م كۆمه‌ڵگایه‌ دیاری ئه‌كات؟ تا چه‌ند به‌كاره‌كانی برواو متمانه‌ له‌ نێوان ژیانی خه‌ڵكی و ده‌سه‌ڵاتی سیاسدا به‌رهه‌م ده‌هێنی؟ به‌جۆرێك كه‌ مرۆڤ هه‌ست به‌ ئارامی و ئاسوده‌ی زه‌مانی كۆمه‌ڵاتی خۆی بكات . تاچه‌ند مرۆڤ لێره‌ هه‌ست بكات ئه‌و ئه‌ژدیهایه‌ی كه‌ پێ‌ ده‌لێن حوكمه‌ت و ده‌سه‌ڵات له‌به‌شی ئه‌و ناخوات نابێته‌ به‌ر به‌سه‌ریه‌وه‌ و ئه‌بیته‌ پارێزه‌ری ژیان و مافی ئه‌و؟

ئه‌كری لێره‌وه‌ بپرسین ؟ تاچه‌ند هه‌وڵ دراوه‌ (بۆ ژینێكی باشتر بۆ مرۆڤی كۆمه‌ڵگای كوردی كه‌ پیشتر باشتر نه‌بوو) بۆئه‌م مه‌به‌سته‌ش ده‌گه‌رێنه‌وه‌ بۆ ئه‌و هه‌وڵه‌ مه‌زنه‌ی ژیان كه‌له‌سه‌ر خودی ژیانی مرۆڤه‌كان به‌رهه‌م هاتوه‌، ئه‌ویش هه‌وڵدانی بیركردنه‌وه‌ی (ژیانیكی باشتر بۆ هه‌موان )كه‌راسته‌وخۆ ریشه‌كه‌یان به‌جۆرێك له‌جۆره‌كان ئه‌چێته‌وه‌ نێو هه‌ردووكایه‌ی ئه‌خلاق و یاسا به‌تایبه‌ت كایه‌ی ئه‌خلاقی سیاسی كه‌ دارێژه‌ری بیرۆكه‌ی تێگه‌یشتنه‌و تێروانینی سیاسی ئه‌وهێزه‌یه‌ بۆ پانتایه‌ فراوانه‌كه‌ی كۆمه‌ڵگا، تاچه‌نده‌ له‌ئایدیا و خه‌یاڵی سیاسیه‌وه‌ ئه‌بیت وبیرۆكه‌یه‌كی سه‌ره‌كی پراكتیزه‌كراو له‌ فه‌لسه‌فه‌ی سیاسی تیوریه‌وه‌ بۆ كایه‌ خوازراوه‌ عه‌مه‌لیه‌كان، تاچه‌ند له‌ هه‌ولێ‌ به‌رحه‌سته‌ كردنی ژیانێكی چاك دایه‌.

بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ ئه‌بێت بپرسین سیاسه‌ت چیه‌؟ سیاسه‌ت ئامرازه‌ و جۆرێكه‌ له‌ رێكخستن كه‌ئه‌بێت وه‌ك ئامرازێك سه‌یربكرێت به‌كاربهێنرێت بۆئامانجه‌گرنگه‌كه‌، ئه‌ویش ئامانجی ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌ بۆهه‌موان به‌بێ‌ جیاوازی به‌جۆرێكی ترئه‌كری بڵێن سیاسه‌ت جۆرێكه‌ له‌ چاره‌سه‌ر و بیركردنه‌وه‌ بۆ رێكخستنی ژیانی مرۆڤ و كۆمه‌ڵگا. هه‌ربۆیه‌ (سیاسه‌ت هیچ نیه‌ جگه‌له‌ زه‌مینه‌ سازیه‌ك بۆ دادپه‌روه‌ری كۆمه‌ڵاتی و رزگاركردنی مرۆڤه‌كان له‌ ژیانێكی نارێك ناته‌به‌ و جاوسه‌وه‌)

له‌م تێروانیه‌وه‌ئایا ده‌سه‌ڵاتی سیاسی كوردی و یان ده‌سه‌ڵاتی سیاسه‌تمه‌دارانی كوردكه‌ ئه‌مرۆخۆی له‌ دوو هێزدا ئه‌بینێته‌وه‌ تاچه‌ند له‌ هه‌ولێ‌ جێ به‌جێبكردنی ئه‌م پرۆسه‌یه‌دان؟ له‌ هه‌ولێ‌ به‌دی هێنانی دادپه‌وه‌رین و یه‌كسانیدا لایه‌نی كه‌م بۆ به‌رقه‌راركردنی مافه‌ سه‌ره‌تایه‌كانی مرۆڤی كورد.

بۆ به‌ده‌ست گه‌یشتنی و وه‌ڵامێ بۆئه‌م پرسیاره‌ باشتره‌ سه‌ره‌تا ئاماژه‌ به‌وه‌ بده‌ین كه‌ ئێمه‌ لێره‌ ته‌نها ئاماژه‌ به‌لایه‌نی ئابوری یان سیاسه‌تی ئابوری حوكمه‌تی هه‌رێم ئه‌ده‌ین، بۆ چۆنێتی به‌رقه‌راری دادپه‌روه‌ری بۆئه‌م كۆمه‌لگایه‌، له‌م رووه‌وه‌ ئابوریه‌كه‌یه‌وه‌ كه‌ بۆدنیای ئه‌مرۆ مه‌رجێكی گرنگی به‌رێ‌ كردنی ژیانه‌ وخۆشگوزاره‌نیه‌.

بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ پێویسته‌ بروانینه‌ ئه‌و وه‌ره‌قه‌ و دیكۆمێنته‌ ئابوریه‌ی حوكمه‌تی هه‌ریم كوردستان، كه‌ وه‌ك پلان و وه‌ك دارێژه‌رێك كاری له‌سه‌رئه‌كات ئه‌ویش بودجه‌یه‌، چونكه‌ بودجه‌ خاڵی ده‌ستپێك وكۆتای دیاری كردنی به‌رنامه‌ی جێبه‌جێكردنی ده‌سه‌ڵاته‌ له‌سه‌رگشت ئاسته‌كان و ده‌رخستی كه‌م و كورتی و هه‌وڵدانه‌ بۆچاره‌سه‌ركردنیان یان به‌رێوه‌بردنیان به‌شێوه‌یه‌كی رێكخراو به‌به‌رنامه‌ .

لێره‌وه‌ گرنگه‌ بزانین ئه‌ركی بودجه‌ چیه‌؟ ئایا بودجه‌ ته‌نها چه‌ند وه‌ره‌قه‌یه‌كه‌ وه‌ك دیكۆمێنتێ ئه‌بێت ساڵانه‌ بنوسرێ‌، به‌گوێره‌ی ویستی چه‌ند كه‌سی یاری به‌ژماره‌كانی بكری، شه‌رعێتی به‌رده‌وامی مانه‌وه‌ی لێ‌ وه‌رگیرێ‌ ، یان نه‌خێر بودجه‌ پلان و رێكخستنی داهاتێكی نیشتمانی گه‌روه‌یه‌كه‌ به‌گوێره‌ی پلانێكی دارێژاو هه‌ستیار به‌سه‌ر كۆی پێداویستیه‌ گرنگه‌كانی كۆمه‌ڵگادا دابه‌ش ئه‌كرێ‌، كه‌ تێدا هه‌ولێ‌ دیاری كردنی كه‌م و كورتی و پركردنه‌وه‌ی ئه‌وكه‌م و كورتیانه‌یه‌، له‌رێگای ژماره‌و داتای پێویست و ئاماده‌كراو بۆیان، كه‌تێدا هه‌ولێ‌ گه‌شه‌ی ئابوری و به‌ره‌و پێش چونی سیاسه‌تی ئابوری ده‌درێت، به‌ جۆریك كه‌ به‌شداری و نه‌خشه‌سازی ئاینده‌ی ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌و ئه‌و ووڵاته‌ی تیدا ره‌نگ رێژ ئه‌كرێ‌.

بودجه‌ به‌ جۆرێكی تر هه‌ڵسانگاندێكیشه‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌ تواناو عه‌قڵی ئه‌و هێزه‌ی ووڵات ئه‌به‌ن به‌رێوه‌، تاچه‌ند قودره‌تی ئه‌و به‌رپرسیارێتیان هه‌یه‌، كه‌ئه‌مه‌ش دیسان له‌ كایه‌ی ئه‌خلاق ئه‌بینرێته‌وه‌.

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ئه‌بێت كارسازانی ئه‌م كاره‌ له‌ هه‌ولێ‌ دۆزینه‌وه‌ی چه‌ندین جۆر و میكانیزمدابن تا له‌ هه‌وڵی پركردنه‌وه‌ی كه‌م و كورتی ژیانی خه‌ڵكدابن، بۆ سود وه‌رگرتنی هه‌مووان له‌م پرۆسه‌یه‌ به‌شێوه‌یه‌كی دادپه‌روه‌رانه‌.

ئێستا با بپرسین بودجه‌ی هه‌ریمَی كوردستان تا چه‌ند له‌ خزمه‌ت گه‌شه‌ی ئابوری كوردستان و تاچه‌ند توانیوێتی زه‌مانی ژیانی و ئاینده‌ی تاكی كۆمه‌ڵگای كوردی بكات؟

بۆئه‌م مه‌به‌سته‌ سه‌ره‌تا ئه‌بیت ئه‌و خاڵه‌ له‌به‌رچاو بگرین كه‌ ده‌سه‌ڵاتی كوردی 22ساڵه‌ حوكمرانی ئه‌م ووڵاتیه‌ و قوناخی كاری ئه‌زمونی ته‌واو كردوه‌، له‌رووی ئابوریه‌وه‌ سه‌رزه‌وی و ژێر زه‌وی وئاسمانی ئه‌م ووڵاته‌ شاره‌زابون و توانیویانه‌ سودی لێ‌ وه‌رگرتوه‌ و به‌كارهێناوه‌، به‌ده‌ر له‌وه‌ی 10 ساڵه‌ له‌داهاتی ووڵاتێكی ده‌وڵه‌مه‌نی ناوجه‌كه‌. كه‌عیراقه‌ به‌شدارن وئه‌مه‌ بێجگه‌له‌وه‌ی له‌ماوه‌ی ئه‌و بیست و دووساڵه‌دا سودیان له‌ چه‌ندین رێكخراوی ده‌وڵه‌تی و نێوده‌وڵه‌تی وه‌رگرتوه‌. هه‌ریه‌كه‌یان به‌جۆریك له‌ جۆره‌كان هاوكاربون له‌بنیادنان و ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی ئه‌م ووڵاته‌

له‌زۆربه‌ی بواره‌كان به‌تایبه‌ت بواری خزمه‌ت گوزاری و په‌روه‌رده‌و ته‌ندروستی. ئه‌مه‌ به‌ده‌رله‌وه‌ی كوردستان له‌رووی جوگرافیه‌وه‌ ناوچه‌یه‌كه‌ له‌گه‌ڵ چه‌ندین وولاتی ده‌وڵه‌مه‌ند سنوری هه‌یه‌، ئه‌توانێ‌ و توانیوێتی سودی له‌بواری ئابوری و گومرگه‌كانیدا لی وه‌ربگرێت، له‌گه‌ڵ ئه‌و هه‌موو باج و داهاته‌ ناوخۆیانه‌ی هه‌رێمی كوردستان

بۆیه‌ پێوسته‌ ئاستی گه‌شه‌ی ئابوری تاك به‌تاكی ئه‌م ووڵاته‌ له‌ئاستیكی باشدا بێت؟ پێویسته‌ ژیان و بژێوی هاوڵاتیانی له‌ قۆناخی قه‌یران و كووله‌ مه‌رگی تێپه‌راندبێت و ژیان نه‌بێته‌ مۆته‌كه‌یه‌كی قورس له‌سه‌رشانی دانیشتوانی ئه‌م هه‌رێمه‌،

ئابوری هه‌ریمێش ترسی له‌ شكستی ئابوری شكابێت و پێی نابێته‌ قوناخی جێگیره‌وه‌، كه‌ زۆربه‌داخه‌وه‌ ده‌سه‌ڵاتی كوردی نه‌یتوانیوه‌ هیچ له‌م دوو خاڵه‌ وه‌ك خۆی جێبه‌جێ‌ بكات . چی وه‌ك ئه‌وه‌ی ژیانی هاوڵاتیانی ئه‌م هه‌رێمه‌ پشتی به‌ستبێت به‌سیاسه‌تی ئابوری هه‌ریمی كوردستان و ژیانێكی بێ‌ كێشه‌و دوورله‌ بار گران وقورس بۆدابین بكات . بۆئه‌مه‌ش ئه‌وه‌نده‌ به‌سه‌كه‌ بڵێین داهاتی هاوڵاتیه‌ك چه‌نده‌و ئه‌رك و تێچونی پێداویستی رۆژانه‌ی ژیانیشی چه‌نده‌ . به‌جۆرێكی تركه‌م مرۆڤ هه‌یه‌ گیرۆده‌ی ده‌ستی كه‌م و كورتیه‌كانی ژیان نه‌بێت، ژماره‌یه‌كی به‌رچاو له‌ هاوڵاتی وفه‌رمانبه‌رانی ئه‌م هه‌رێمه‌ كه‌وتونه‌ته‌ ژێر باری قه‌رزی درێژ خایه‌نی بانك و كۆمپانیه‌كانی پێداویستی ژیان له‌سه‌ر حسابی رۆژان و ژیانی ئاینده‌یان داهاتی نه‌وه‌كانی ئاینده‌ین، ئه‌مه‌ وه‌ك ژیان و گوزاره‌نی خه‌ڵكی

وه‌ك پێشتر ئاماژه‌مان پێدا حوكمه‌تی هه‌رێم سیاسه‌تی ئابوری تاچه‌ند جێگیر و خۆراگر و پشتی به‌ستوه‌ به‌داهاتی جۆراو جۆری ئه‌م ووڵاته‌ وه‌ك داهاتێكی پر به‌رهه‌می ناوخۆ بتوانێ‌ له‌سه‌ر پێی خۆی بوه‌ستێ‌ و خۆی له‌ مه‌ترسی دارمانی ئابوری بپارێزی، به‌ تایبه‌ت بۆ نه‌ته‌وه‌یه‌كی وه‌ك ئێمه‌ كه‌ چوارده‌ورمان به‌ دووژمن ته‌نراوه‌، به‌شێكی ز‌وری بژێوی ئه‌م هه‌ریمه‌ له‌ژێر ده‌ستی لایه‌نی داگیركه‌ره‌كه‌یه‌تی، له‌م خاڵه‌شدا حوكمه‌ت مۆفه‌ق و سه‌ركه‌وتوونه‌بوه‌ به‌سه‌ بۆئه‌م خاڵه‌سه‌رنج له‌وه‌ بده‌ین كه‌ سه‌ره‌رای ئه‌م هه‌موو ده‌سكه‌وته‌ زۆره‌ حوكمه‌ت له‌ بودجه‌كه‌ی توشی كورت هێنان هاتوه‌ و له‌ژێر قه‌رزی پلانه‌كانی خۆیدایه‌، كه‌له‌راستیدا ئه‌بوایه‌ ئێستاو له‌م قوناخه‌دا حوكمه‌تی هه‌رێم پاشه‌كه‌وتی خۆی هه‌بوایه‌ نه‌ك ساڵ به‌ساڵ له‌گه‌شه‌ی ئابوری خۆی بوه‌ستێی و ئابوریه‌كه‌ی توشی كورت هێنان ببێت كه‌ ئه‌مه‌ش جێگای گومانه‌.

لیره‌دا هه‌وڵ ئه‌ده‌ین تیشكی بخه‌ینه‌سه‌ر ئه‌و فاكته‌رانه‌ی ئه‌بنه‌جێگای گومان له‌سه‌رداهات و بوجه‌ی هه‌رێمی كوردستان. سه‌ره‌تا ئه‌بێت ئه‌و راستیه‌ بزانین هه‌مووی چه‌ند ساڵێَكه‌ پاش دروست بونی هێزی جیاوازو به‌ره‌ی ئۆپۆزسیوێن بودجه‌ به‌هه‌موو كه‌م و كورتیه‌كانیه‌وه‌ دێته‌ به‌رده‌ستی نوێنه‌رانی خه‌ڵك و په‌رله‌مان، پێش ئه‌م هێزانه‌ كه‌سێك نیه‌ به‌ ئاشكراو له‌ رێگای میدیاوه‌ ئاگاری ره‌خنه‌یه‌ك بوبێت كه‌له‌م ده‌سكه‌وته‌ دارایه‌ گیرابیت ئاگاداری ئه‌وه‌ بوبێت داهاتی ئه‌م ووڵاته‌ ساڵانه‌ چه‌نده‌ و چۆن دابه‌ش ئه‌كری و خه‌رج ئه‌كرێ‌؟

ده‌سه‌لات چۆنی ویستوه‌ ئه‌وا مامه‌ڵه‌ی پێوه‌ كردوه‌، به‌رژه‌وه‌ندی پارته‌سیاسیه‌كان و ناوچه‌كانیان چۆنیان ویستبێ‌ به‌وجۆره‌ به‌كاریان هێناوه‌ دوور له‌ هه‌ر به‌رنامه‌یه‌كی ئابوری و زانستی به‌ پلان

ئه‌وه‌ی له‌م خاڵدا گرنكه‌ و جێگای گومانه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌له‌دنیای ئه‌مرۆدا پێوسته ده‌سه‌ڵات به‌شێوه‌یه‌كی شه‌فاف كۆی پلان و زانیاریه‌كانی بخاته‌ روو، له‌ژێرچاودێریدا بێت هه‌م وه‌ك رای گشتی و هه‌مه‌ وه‌ك په‌رله‌مان، به‌ڵام ئه‌وه‌ی لێره‌ ئه‌گوزه‌رێ‌ و ئه‌و دامه‌زراوه‌نه‌ی كه‌ چاودێری بودجه‌و داهات ئه‌م ووڵاته‌ ئه‌كه‌ن ئیفلیج كراون، كه‌ ئه‌مه‌ یه‌كێكه‌ له‌و خاڵه‌ گومانه‌ویانی سه‌ر داهاتی هه‌رێم و وه‌ك به‌شێك له‌ گه‌نده‌ڵی مامه‌ڵه‌له‌گه‌ڵ ئه‌كرێ‌ . پرسیاری ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر دروست بوه‌ ئه‌گه‌ر ده‌سه‌ڵات گه‌نده‌ڵ نیه‌؟ بۆ ئه‌م دوو دامه‌زراوه‌یه‌ ئه‌كتیف ناكات .

یه‌كه‌مین كه‌ لیژنه‌ی نه‌زاهه‌ی ناو په‌رله‌مانه‌ كه‌ پێوسته‌ ئاگاداری پلانی جێبه‌جێكردنه‌كانی داهات بێت، هیچ رۆڵ و كاریگه‌ریه‌كی نیه‌و وه‌ك لیژنه‌یه‌كی ناكاره‌ و بێ‌ سه‌رنج دوورله‌ زانیاری و شه‌فاف ماوه‌ته‌وه‌. كه‌ ئه‌م لیژنه‌یه‌ هه‌رله‌سه‌ره‌تاوه‌ كێشه‌ ئامێزبوو نه‌درایه‌ ده‌ست هێزه‌ ئۆپۆزسیونه‌كان ودواتریش سه‌رۆی لیژنه‌كه‌ش كه‌ سه‌ربه‌لیستی ده‌سه‌ڵات بوو شوینه‌كه‌ی چۆڵكردو پۆسته‌كه‌ی به‌جێهێشت،

یه‌كێكی تر له‌ دامه‌زراوه‌ گرنگه‌كانی چاودێری . دیوانی چاودێری دارایه‌ كه‌ پێوسته‌ ئه‌م دامه‌زراوه‌ ئاگاداری ووردو درشتی خه‌رجكردنه‌كانی بودجه‌ بیت . لیژنه‌كانی ته‌واو ده‌ستكراوه‌بن له‌سه‌ر كۆی پرۆژه‌كان و چاودیری چۆنێتی خه‌رجیه‌كان بكات. له‌گه‌ڵ هه‌موو راپۆرتێكی خیتامی راپۆرتی دیوانی چاودێری له‌گه‌ڵ بێت بۆ لیژنه‌كانی په‌رله‌مان كه‌ ئه‌مه‌ تائیستا نه‌كراوه‌. هیچ جێگای گومان نیه‌. ده‌سه‌ڵات چۆن بیه‌وێت ئه‌وه‌ هه‌ڵسوكه‌وت به‌ پرۆژه‌ و بری پاره‌ی دیاری كراوی پرۆژه‌كانه‌وه‌ ئه‌كات . له‌ژێر هیچ چاودێریكدا نیه‌، ئه‌مه‌ش به‌ پێوه‌ری جیهانی به‌گه‌نده‌لی ئه‌ژمار ئه‌كرێ‌. هه‌موو جۆره‌ گه‌نده‌ڵیه‌كیش دواجار ته‌نها ناداپه‌روه‌ری و نایه‌كسانی به‌رهه‌م ده‌هێنی به‌رامبه‌ر ژیانی ئه‌وانی تر و قۆرخ كردنی ده‌سه‌ڵاته‌ بۆ گروپ و تاقمێك و چه‌ند كه‌سێ‌.

گه‌نده‌لی چیه‌؟ به‌ده‌رله‌وه‌ی وێران كردنی ژیانی گشتی كۆمه‌ڵگاله‌كایه‌جیاوازه‌كاندا. ئه‌گه‌رنا ئه‌و جیاوازیه‌ گه‌وره‌یه‌ چیه‌؟ له‌نێوان ژیانی كۆمه‌ڵی خه‌ڵكی زۆر كه‌ له‌شێوه‌ی ژیانێكی یان خراپ یان به‌كه‌مترین داهات و ته‌نها به‌رێ‌ كردنی ژیانه‌ له‌ قاڵبێكی ساده‌و دووباره‌و پر مه‌له‌لی كاركردن.

كه‌ئه‌مه‌به‌هۆی شیوازه‌ دواجار جیاوازیه‌كی گه‌وره‌ دروست بوه‌ له‌ له‌لایه‌ك كۆمه‌ڵێكی كه‌م بونه‌ته‌ خه‌وانی هه‌موو شتێك و شه‌ریكه‌ به‌شی سه‌رجه‌م داهاتی ئه‌م هه‌رێمه‌ن و ده‌ستیان گرتوه‌ یه‌سه‌ر جومگه‌ گرنگه‌كانی ئابوری ئه‌م ووڵاتیه‌ گرتوه‌، ژماره‌یه‌كی هێجگار زۆری كۆمه‌ڵگای كوردی به‌ ژبانی ساده‌ی رۆژانه‌ و ده‌سكه‌وتی رۆژانه‌ی خۆیان بێ‌ هیچ بیمه‌یه‌كی ژیان ئه‌گوزه‌رێنن .

ئه‌مه‌ به‌ده‌ر له‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی هه‌رێم تا ئێستا سیاسه‌تێكی ئابوری شه‌فافی نیه‌. چه‌ندین داهاتی گرنگی وه‌ك نه‌وت كه‌ سامانێكی زۆره‌ به‌شێوه‌یه‌كی روون و ئاشكرا نه‌یاته‌ نێو په‌رله‌مان و لیژنه‌ی دارای، ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ چه‌ند ژماره‌یه‌كی هه‌ڵه‌ وكه‌متر له‌و داهاته‌ی كه‌ هه‌یه‌, ئه‌مه‌ش پاش فشاری زۆری هێزه‌ ئۆپزسیونه‌كانی ناو په‌رله‌مان كه‌ زۆرجار كردویانه‌ به‌ره‌خنه‌و قسه‌ی خۆیان له‌سه‌ر كردوه‌

دواجار ئه‌وه‌ی بۆ ئێمه‌ گرنگه‌ ئه‌ویه‌ ئێستا هه‌ژمونێكی ناداپه‌روه‌رنه‌ له‌ نێو كۆمه‌ڵگاو ده‌سه‌ڵاتی كوردی ئه‌گوزه‌رێ‌، كه‌دواجار هیچی لێ‌ به‌رهه‌م نایه‌ت، ته‌نها نابه‌رامبه‌ریه‌ك و نایه‌كسانیه‌كی كۆمه‌ڵاتی نه‌بێ‌، ئه‌مه‌ش به‌ریه‌ك كه‌وتنێكی سیاسی ئه‌خلاقیه‌ له‌گه‌ڵ ده‌سكه‌وتی مه‌زنی چه‌ندین سه‌ده‌ی مرۆڤایه‌تی، كه‌جه‌غد كرنه‌ویه‌ له‌دیاری كردنی ژیان ورێكخستنێكی باشتری ژیان بۆهه‌موان، دیاری كردنی خۆشگوزه‌رانی بۆ مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌وی . پرسیارێكه‌كایه‌ی ئه‌خلاق له‌ كایه‌ی سیاسی ئه‌كات (ژیان وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌بیت چۆنبێت )؟

 

 
رۆشنگەری
سه‌رجه‌م بۆچوونه‌كان

-

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت...سەعید کاکەیی

-

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین...مەریوان عەلی

-

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون...هەردی عەلی

-

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا......ئاسۆ ئه‌مین

-

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی...سه‌وسه‌ن هیرانی

-

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە...سەعید کاکەیی

-

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز...مه‌ریوان عه‌لی

-

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌...سه‌لام مارف

-

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت...سه‌لام مارف

-

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری...بێستون محمو‌د

-

حه‌ڤده‌ی شوبات وه‌ك چه‌ركه‌ساتێكی به‌رده‌وام...بێستون محمود

-

ئایا (داوود پێغه‌مبه‌ر) مرۆڤێكی دادپه‌روه‌ر بووه‌؟...شازین هێرش

-

ئیسرائیلیات له‌ سیره‌ی موحه‌مه‌ددا...شازین هێرش

-

هه‌ڕه‌شه‌كانی به‌غدا جدین؟...مه‌ریوان عه‌لی

-

ئیخوان وەك بەڵتەجە...سەلام مارف

-

مرۆڤ, كائینه‌ به‌نرخه‌كه‌ی سه‌رزه‌مین...سه‌وسه‌ن هیرانی

-

كاتژمێر: چاره‌ك بۆ سفر...یاسین ره‌فیق

-

ئێمه‌ چ جۆره‌ مرۆڤێكین؟...مه‌ریوان عه‌لی

-

كام ئه‌نجومه‌نی ئاسایشی هه‌رێم؟...سه‌وسه‌ن هیرانی

-

دژه‌ دیموكراسی، شه‌رێكی به‌رپاكراو، له‌گه‌ڵ هه‌مووان...هه‌ردی عه‌لی

-

ده‌سه‌ڵاتی ئه‌وانه‌ی بێ ده‌سه‌ڵاتن...مه‌ریوان عه‌لی

-

داگیركردنی كۆمه‌ڵگا، له‌شه‌ری ناوخۆوه‌ بۆ ستراتیژی سیاسی...راسان

-

یەك رۆژی ماوە بۆ 31 ئاب...سەردەشت زانكۆ

-

فه‌رشه‌كه‌ی دیرك و نه‌وته‌كه‌ی هه‌رێم...هه‌ردی عه‌لی

-

پێگەی كارو پێوانە جێندەرییەكان...سەلام مارف

-

مام جه‌لال، ئه‌و مه‌رگه‌ی زۆرترین لێكدانه‌وه‌ و گۆڕان به‌دوای خۆیدا ده‌هێنێت...ساسان كریم

-

ته‌مه‌نی دیكتاتۆرێك...مه‌ریوان عه‌لی

-

حزب و ئینتمای نیشتمانی...روشیدی سه‌یدا

-

سەرنجێك دەربارەی ئازادی مرۆڤ...بەیان حامید

-

یەكەمین خۆپیشاندان لەسەر بودجە...هەردی عەلی

-

دادوەری كۆمەڵایەتی و بودجە...راسان

-

خۆپیشاندان و مەلاكان.. رایەكی جیاواز...مەریوان عەلی

-

جەهەنەم دەرگاكانی كراوەتەوە.. هاوارێكی نەبیستراو..!...هەردی عەلی

-

ئەنفال لە بیرەوەری ئێمەدا...بەیان حامید

-

راپەرین و فاشیزم... دەرفەتێکی زێرین بەڵام...مەریوان عەلی

-

دەسەڵات و سیاسەت...محەمەد حەکیمی

-

تفەنگەكان لابەرن نۆبەی قەڵەمەكانە...بەیان حامید

-

جیهانی گۆڕاو و دنیای نەگۆڕی ئێمە...هەردی عەلی

-

ھەرگیز ناژین !؟... ئومێد حمە عەلی

-

سەرەتایەک دەربارەی ناتوندوتیژی...مەریوان عەلی

-

به‌یادی حه‌ڤده‌ی شوباته‌وه‌: دێویش بن ده‌كه‌ون...راسان

-

فەلسەفە و ئومێد...ریبوار سیوەلی

-

ڕوداوەکانی بادینان، گۆشەیەک لە ململانێیەکی کۆنەپەرستانە...عەبدوڵا مەحمود

-

له‌په‌راوێزی ته‌قاندنه‌وه‌ی بۆمبیكی كیمیاویی دا چیم دی...سه‌ڵاح جه‌میل

-

بێدەنگی و سزا...مەریوان عەلی

-

هێڵە سورەكان چۆن كۆتایی پێدەهێندرێت؟...مەریوان عەلی

-

پڕۆژەو پاکیجەکانی چاکسازی، ... عەبدوڵا مەحمود

-

لە كوردستان چی روویدا؟...مەریوان عەلی

-

داهات و بودجە بەدەست میلیشیاوە... عەبدوڵا مەحمود

-

قوتابخانەی فرانكفۆرت، لە رەخنەی فكرەوە بۆ رەخنەی كۆمەڵگا...ئیبراهیم ئەلحەیدەری

-

میدیاکان و ده‌سه‌ڵات...د.فه‌ره‌یدوون وه‌ردی نژاد

-

ڕاگه‌یاندن، سیاسه‌ت و ده‌سه‌ڵات له‌جیهاندا... ئا: محه‌مه‌د حه‌کیمی

-

دیموكراسیەت، ناتوندوتیژی و بەربەرەكانی...مەریوان عەلی

-

یورگن هابرماس و پرسی دموکراسی...ئا: محه‌ممه‌د حه‌کیمی

-

شۆڕشه‌کان...سه‌رکاو هادی گۆرانی

-

ئەخلاقی بەپرسیارێتی...مەریوان عەلی

-

نەوەیەكی تورە، لە شەرعیەتی شۆرشگێری...مەریوان عەلی

-

بۆچی حكومەت هەڵوەشێتەوە؟...هەردی عەلی

-

با بەس بێ کورد کوژی‌...دەستەیەك لە نووسەرو ڕۆشنبیرو هونەرمەندانی کورد لە کەنەدا

-

سیاسەتی واقعی و هەڵوێستی سیاسی...هەردی عەلی

-

گۆران لە نەگۆردا، هەنگاوێك بۆ ڕەخنەگرتن لە دەسەڵات...راسان عەلی

-

لە یاداشتەوە بۆ گۆران...مەریوان عەلی

-

دیموكراسی لە ڕەهەندێكی ترەوە ????????...مەریوان عەلی

-

سەرنجێك لەسەر شكاندنی بێدەنگی...راسان

-

سیاسەتی دیموكراسیانە لە هەرێمەكەی ئێمەدا...مەریوان عەلی

-

سەردەمی هەڕەشەی مەستەشارەكان...سەلام مارف

-

شانازی ئازادی رادەربرین لەبەردەم پرسیاردا...هەردی عەلی

-

پرسیار لە ئازادی...مەریوان عەلی

-

بڵانسی هێزەكان و ناكۆكیە سیاسیەكان...راسان عەلی

-

تابلۆ شێواوەكەی هەولێر...سەلام مارف

-

پشتگیری بۆ كەمپەینی كۆمپانیای ووشە...گۆڤاری رۆشنگەری

-

ئه‌فسونی ئه‌کته‌ر: ئه‌کته‌ر کێیه‌و کێ ئه‌کته‌ره‌؟...سه‌رکاو هادی گۆرانی

-

ئه‌فسونی ئه‌کته‌ر: ئه‌فسون و ئاماده‌بونی ئه‌کته‌ر...سه‌رکاو هادی گۆرانی

-

ڕۆشنبیر و خه‌ڵک و ده‌سه‌ڵات ...سه‌رکاو هادی گۆرانی

-

کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە ٢٠١١ دا و داهاتوویەکی نەدیار...سەعید کاکەیی

-

ئەی دز لەكوێـی، خاوەنماڵ هەموو شتەكانی برد...سەلام مارف

-

لـیبرالیزم و پێداویسته‌كانی ده‌سه‌ڵاتی كوردستانی ...سه‌عید كاكه‌یی

-

ئۆتۆمبیـــل و تۆپبــاران ...هەردی عەلی

-

رۆژێك بەرلە پشووی پەرلەمان...راسان عەلی

-

بەرگرتن لە هێرشەكان.. لە پەراوێزی مافەكانی مرۆڤدا... ئومێد ئەمین

-

دیموكراسی و هەڕەشە...مەریوان عەلی

-

لە نێوان ئەخلاق‌و سیاسەتدا .. هەڵوەستەیەك...زوبێر رەسوڵ

-

مقدەس چۆن بە لەناوبردن دەپارێزرێت؟...مەریوان عەلی

-

كوشتن وەك تۆڵەسەندنەوە لە قەڵەم...هەردی عەلی

-

بەیاننامەی ناڕەزایەتی...گۆڤاری رۆشنگەری

-

بۆچی نێوەندێك بۆ رۆشنگەری؟...مەریوان عەلی

 

 

رۆشنگەری
وتار‌و بۆچوون

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت

سەعید کاکەیی

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین

مەریوان عەلی

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون

هەردی عەلی

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا...

ئاسۆ ئه‌مین

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی

سه‌وسه‌ن هیرانی

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە

سەعید کاکەیی

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز

مه‌ریوان عه‌لی

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌

سه‌لام مارف

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت

سه‌لام مارف

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری

بێستون محمو‌د

رؤشنطةرى

C 2010 All right reserved, roshngari.com